جوشى ۇلىسى: تاريحى مەن تاعىلىمى

جيىن بارىسىندا عىلىم جانە جوعا­رى ءبىلىم ءمينيسترى س.نۇربەكتىڭ, الماتى قالاسىنىڭ اكى­مى ەربولات دوساەۆتىڭ كونفەرەن­­تسيا قاتىسۋ­­شىلارىنا قۇت­تىق­تاۋى وقىلدى.

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتتەۋ قىز­مەتى جا­نە يننوۆاتسيا جونىن­دەگى پرورەكتورى ەرتاي Cۇلتان اتالعان وقۋ ورنى رەك­تو­رى-باس­قارما توراعاسى بولات تىلەپتىڭ قاتى­سۋ­شىلارعا ارنايى تىلەگىن جەتكىزدى. رەكتور قازاق ەتنوگەنەزى مەن قازاق جەرىندەگى پوليتوگەنەز ۇدەرىستەرى جوشى ۇلىسىمەن (التىن وردامەن) تىعىز بايلانىستى ەكەنىن, ۇلىستىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگى تا­ريحىنداعى ورنىن ايقىنداۋ جانە تالداۋ, وتان تاريحىنا دەگەن جاڭا عىلىمي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالعان. «جوشى ۇلىسى قۇرامىندا قازاق ەتنوسىنىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ قالىپتاسۋى اياق­تالدى, بولاشاق قازاق حاندى­عىنىڭ ساياسي ينستيتۋتتارى, مەملەكەتتىك يدەولوگياسى ايقىن­دال­دى. قازاق حالقىن 300 جىلدان استام ۋاقىت بيلەگەن حان­دا­رىمىز جوشىنىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى ەكەندىگى بەلگىلى. التىن وردانىڭ ىدىراۋى تاريح تورىنە ورتاعاسىرلىق ۇلتتىق مەملەكەت – قازاق حاندىعىنىڭ شىعۋىنا اكەلدى. سوندىق­تان قازاق حالقى وسى مەملەكەتتىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الادى» دەلىنگەن رەكتور سوزىندە.

اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك حانكەلدى ءابجانوۆ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ پايدا بولۋى, ءمانى, باسقارۋ تاسىلدەرىن بىرنەشە داۋىرگە ءبولىپ, «قازاق حاندىعى پايدا بولعانعا دەيىنگى مىڭجىلدىقتاردى تۇركى­لەنۋ, يسلامدانۋ, قازاقتانۋ ءداۋى­رى, ياعني جەر-انانىڭ قازاقتى, ونىڭ مەملەكەتىن دۇنيەگە اكەلۋگە تولعاتقان عاسىرلارى دەسەك قا­تە­لەسپەيمىز», دەپ اتاپ وتسە, انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسو­رى ابدۋللاح گيۋندوعدۋ «جوشى ۇل­دارى داۋىرىندەگى انادولى دەشتى قىپشاق قاتىناستارى» بايانداماسىندا جوشى ۇلىسى مەن وسمان يمپەرياسىنىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى عىلىمي دەرەكتەرىمەن ءبولىس­تى.

جوشىنىڭ ۇلىسىنىڭ تاريحىن ارىدەن قوزعاپ,  ءار تىلدە جازىلعان تاريحي دەرەككوزدەردە جوشى ۇلىسىنىڭ حالقى وزبەكتەر, تاتارلار, توكماقتار دەپ اتالعانىن, الايدا ولاردىڭ بۇگىنگى بۇل حالىقتارمەن بايلانىسى جوق ەكەنىن بايانداماسىنا ارقاۋ ەتكەن تورونتو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, PhD دجيۋ-يۋپ لي جوشى ۇلىسىنىڭ جازبا دەرەكتەردەگى تاريحىنا تالداۋ جاسادى.  

جاپونيا ۇلتتىق تەحنولوگيا ينستي­­تۋ­تىنىڭ زەرتتەۋشى عالىمى, جوشى ۇلى­سى تاريحىنىڭ مامانى حيرويۋكي ناگا­مينە بايانداماسىن ورتاعاسىرلىق تاريحي دەرەككوز «Muntakhab al-Tawarikh-i Muini» شىعارماسىنا ارنادى. اۆتور «مۋنتاحاب ات-تاۆاريح-ي مۋʻيني» شىعارماسىن باس­قا دەرەككوزدەرمەن سالىستىرا تالداي كەلىپ, شىعارمادا كەزدەسەتىن كەلدىبەكتىڭ «چينگيز-نامە/كارا تاۆاريح» دەرەگىندە «جالعان كەلدىبەك» اتالاتىندىعىنا نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار پاريج قولجازباسىمەن جانە تۇركيانىڭ توپقاپى مۋزەيىندەگى اۆتورى بەلگىسىز قولجازبامەن سالىستىرا قاراستىرىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى ۇقساستىق پەن ەرەكشە­لىكتەرگە توقتالدى. وسى دەرەكتەردە جوشىنىڭ اتى «سايىن حان» جانە «وزبەك» دەپ قاتە بەرىلگەنىن اتاپ كورسەتتى عالىم.

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تاريح, ارحەو­لوگيا جانە ەتنولوگيا فاكۋلتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭ­گە­رۋشىسى, اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى التىن وردا, جوشى حان تاقىرىبىنا ساياسي ءمان بەرىلىپ, تاريحي داتا­لارعا بايلانىستى ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا جوشى ۇلىسى, التىن وردا تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن دەرەك زەرتتەلدى. بۇل كەزەڭنىڭ تاريحىن «التىن وردا داۋىرىنەن قالعان تاريحي ءسوز تىركەستەرى مەن ماتەلدەر» تاقىرىبىمەن بايلانىستىرا بايانداعان تاريحشى التىن وردا داۋىرىنەن بۇگىنگە دەيىن حالىقتىڭ ءبىر سوزبەن تۇيىندەپ جەتكىزگەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ مانىنە توقتالدى. التىن وردا ساياساتى, يسلام ءدى­نىنىڭ كەلۋى, بيلەۋشىلەر ساياساتى, تاق مۇراگەرلىگىنە قاتىستى بىرقاتار دايەكتى زەرتتەۋىنە ارقاۋ ەتە وتىرىپ, عالىم كونەدەن جەتكەن ءسوز تىركەستەرىن زەرتتەۋ ارقىلى تىڭ دەرەكتەردى اشۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.

ورتا عاسىر تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن نازارباەۆ ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى يۋلاي شاميلوگلى التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ بايلانىسىن قاراستىرا كەلىپ, ساياسي قۇرىلىمنىڭ ىقپالىنا توقتالدى. سول داۋىردەگى حاندىقتاردىڭ بيلىك جۇيەسى تۋرالى ايتا كەلىپ, بۇگىندە پارسى, اراب, تۇرىك تىلدەرىندەگى دەرەككوزدەردى زەرتتەۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.

«موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» دەگەن اتپەن ەنگەن «يۋانچاو بيشي» شى­عارماسىنداعى جوشى بەينەسىنە توقتال­عان بەلگىلى شى­عىس­­تا­نۋ­شى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەس­­سور كلارا حافيزوۆا بۇل ەڭبەكتە جوشى ءومىرى­نىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرى قامتىلاتىندى­عىن اتاپ ءوتتى. «ورتا ازياداعى سوعىس­تىڭ بارىندە شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلدارى ونىڭ تالانتتى كومەكشىلەرى بولدى. وكى­نىشكە قاراي, اعايىندىلار اراسىنداعى باسەكەلەستىك باسەڭدەگەن جوق. جوشى ۇلى­سى ءتورت ۇلى حاندىقتىڭ ءبىرى بولعان, ال ونىڭ ءوزى التىن وردا حاندارىنىڭ, ونىڭ اۋماعىنداعى كەيىنگى حاندىقتاردىڭ اتاسى بولدى. سوندىقتان جوشىنى ورتالىق قازاقستاندا جەرلەۋ تۋرالى اڭىز كەزدەي­سوق پايدا بولعان جوق. اسكەري قولباسشى, ديپلومات رەتىندە جوشى ءوزىن تالاي جو­رىقتاردا مويىنداتتى», دەدى عالىم ءوز سوزىندە.

التىن وردا داۋىرىندەگى ساراي­شىقتىڭ ساۋلەتتى قۇرىلىس­تارى جايىندا بايانداما جاساعان قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىق­ارالىق قازاق-تۇرىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا تاريحي جازبا دەرەكتەردە, اۋىز ادەبيەتىندە كەزدەسەتىن ساراي­شىقتاعى قۇرىلىستار جا­يىنداعى مالىمەتتەردى ارحەو­لوگيالىق زەرتتەۋ ماتەريالدارىمەن سالىستىرا كەلىپ, ايماقتاعى كونە قالالاردىڭ ورنىن سۋ شايىپ بارا جاتقاندىعىن قىنجىلىسپەن جەتكىزدى.

كونفەرەنتسيادا عالىمدار جوشى ۇلى­سىنىڭ تاريحناماسى مەن دەرەككوزدەرى, التىن وردانىڭ تاريحي گەوگرافياسى, ەتنوساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني تاريحىنا قاتىستى جاڭا كوزقاراستار, ۇلىستىڭ ىرگەلەس كورشى مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستارى, ەۋرا­زياداعى حالىق­ارالىق قاتىناستارداعى التىن وردا حاندارىنىڭ ءرولى, قازاق حان­دىعىمەن ساباقتاستىعى تۋرالى زەرت­تەۋ­لەرىمەن قاتار قازاق­ستان تاريحىندا حان­دىعىمەن ساباق­تاستىعىن نەگىزگە الىپ, قازاقستان تاريحىنداعى وزەكتىلىگى, وقىتۋ ۇردىسىندە كورىنىس تابۋىنا قاتىستى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

الماتى