ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن ءارى ەڭ تار اسۋ شىعىس قازاقستاندا ەكەنىن ءبارى بىلە بەرمەيدى. بۇل – وسكەمەن-التاي-كاتونقاراعاي باعىتىنداعى ايگىلى تەرەڭساي اسۋى. 16 شاقىرىمعا سوزىلعان تاۋ ىشىندەگى يرەك جول وسىدان 83 جىل بۇرىن كۇرەك-قايلانىڭ كۇشىمەن سالىنعان. قازىرگى ۋاقىتتا اسۋدى اينالىپ وتەتىن توتە جول سالىنىپ جاتقانىمەن, تۋريستەردى تەرەڭساي قىزىقتىرادى. تۋرا جول پايدالانۋعا بەرىلسە دە, تەرەڭساي ساياحات ءۇشىن قولدانىلادى. ونىڭ ۇستىنە تابيعاتى دا اسەم.
جالپىۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق ستاندارتتارعا بارىنشا جاقىن اۆتوجول جەلىسىن جەدەلدەتىپ قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتىپ, قازىرگى جاي-كۇيىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان. بۇل تۇرعىدا رەسپۋبليكا وڭىرلەرى مەن كورشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن سانالاتىن شىعىس قازاقستاننىڭ ءرولى ايرىقشا ماڭىزعا يە. وسىعان وراي, 2024 جىل وبلىسىمىزدا «جول جىلى» بولىپ جاريالانعان. ءسويتىپ, شىعىس قازاقستاندا دا بىرقاتار جول جوندەۋدەن وتەتىن بولعان. بۇل رەتتە تەرەڭساي اسۋىنداعى جولدىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن ايتا كەتەيىك.
– ازىرگە شۇڭقىرلاردى ۋاقىتشا بىتەۋدەن باسقا امالىمىز جوق. ال تولىققاندى جوندەۋ جۇمىستارىن كۇن رايى ابدەن جىلىنعاننان كەيىن عانا جۇرگىزۋگە بولادى. سونداي-اق بۇل ۋچاسكەدەگى ودان ارعى جۇمىستاردىڭ بارىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى, – دەيدى جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ وكىلى نۇربەك تۇراروۆ.
ال تۋرا جول وسكەمەن-التاي كۇرە جولىنىڭ 53-شاقىرىمىنان باستالىپ, 71-شاقىرىمىندا قوسىلادى. جاڭا جول اياقتالسا, التى شاقىرىمعا قىسقارادى. ەڭ باستىسى, قاۋىپسىز بولادى. قار الاتىن جانە كوشكىن تۇسەتىن ۋچاسكەلەرىنە ەكى كيلومەتردەي تەمىر-بەتوندى قالقان تۇرعىزىلادى. جول بويىندا دەمالۋعا ارنالعان الاڭ, كوپىر سالىنىپ, ول جەرلەرگە شامدار ورناتىلادى.
ازىرشە ايگىلى مۇزتاۋعا, كاتونقاراعايعا جەتۋىڭىز ءۇشىن تەرەڭسايدىڭ ىشىندەگى يرەك جولمەن جۇرۋىڭىزگە تۋرا كەلەدى. بۇل جولدىڭ تاريحى دا قىزىق. اسۋ «شىعىس اينالما جولى» دەپ اتالعان اۆتوكولىك جولىنىڭ 56 جانە 72-شاقىرىمى ارالىعىن الىپ جاتىر. جول قاۋىپتىلىگى سونداي, ءور مەن ىلديدان بولەك شۇعىل بۇرىلىستارى كوپ. ءسال قيىس كەتسەڭ, تومەن جاعىڭ تەرەڭ قۇز.
اۋەلدە وسينوۆ دەپ اتالعان جولدى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قارا حالىقتىڭ كۇشىمەن سالعان. ارينە, جولدىڭ قاۋىپسىز بولۋىن ول كەزدە ەشكىم ويلاستىرعان ەمەس. ءوندىرىستى ولكەنى دامىتۋ ءۇشىن كولىك بايلانىسىن ورناتۋ باستى مىندەت ەدى. ەسەسىنە, ساياحاتشىلارعا ۇمىتىلماس اسەر سىيلايتىن ەرەكشە جولداردىڭ ءبىرى پايدا بولدى. ونىڭ ۇستىنە وتكەن عاسىردىڭ باسىندا وبلىسىمىزدا اۆتوكولىك جولدارى تىم از بولاتىن. جۇكتەردىڭ باسىم بولىگى ەرتىس وزەنى ارقىلى بارجالارمەن تاسىمالداندى. ءوندىرىستىڭ دامۋى, اسىرەسە ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىندا جاتقان زىريان كەنىشىنىڭ جانە كەن-بايىتۋ فابريكاسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى اۆتوموبيل جولدارىنا دەگەن سۇرانىستى ودان سايىن ارتتىرا ءتۇستى. سول سەبەپتى 30-جىلدارى شىعىس وڭىرىندە كۇرە جولدار سالۋ جۇمىستارى قارقىندى تۇردە باستالدى.
جول قۇرىلىسىنىڭ جوباسى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ازىرلەندى. وندا ءبارى دە ەگجەي-تەگجەيلى ەسكەرىلدى, تەك قازىنادان ءتيىستى قارجى عانا بولىنگەن جوق. بۇعان جاۋاپ رەتىندە 1940 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا جەرگىلىكتى حالىق «قىزىل پارتيزان» اۋىلشارۋاشىلىق سەرىكتەستىگىندە ۇلكەن جينالىس وتكىزىپ, جولدى ءوز كۇشىمىزبەن-اق سالامىز دەپ شەشىم قابىلدادى. بۇل باتىل ۇندەۋ ماڭايداعى بارلىق كولحوزدارعا تاراتىلدى.
سول جىلدىڭ جازىنا قاراي الىپ قۇرىلىسقا شىعىس قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مىڭداعان ادام جينالدى. ولار كۇن سايىن بەرىلگەن جوسپاردى 200, ءتىپتى 300 پايىزعا اسىرا ورىنداپ وتىردى. ءبىر قىزىعى, قۇرىلىسقا قاجەت ارنايى تەحنيكا مۇندا بولعان ەمەس. ءتىپتى قاراپايىم كۇرەك پەن قايلانىڭ ءوزى تاپشى ەدى. كەيىن كۇرەكتەر رەسەيدەگى تومەنگى تاگيل قالاسىنان, ال بالتا-قايلا سەكىلدى قۇرالدار الماتى وبلىسىنان جەتكىزىلدى. قۇرىلىسقا سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ ۇزدىك دەگەن ينجەنەرلەرى جەتەكشىلىك ەتتى.
جۇمىس اسا اۋىر ەدى. جارتاستاردى ديناميتپەن, بولماسا, قول قايلامەن قوپارىپ, زىلدەي تاستاردى ات-اربالارعا سالىپ تاسىعان. جۇمىسكەرلەر ىسكە تاڭعى ساعات تورتتەن تۇرىپ كىرىسەتىن. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس نكۆد جەندەتتەرىنىڭ ءجىتى باقىلاۋىمەن جۇرگىزىلدى. 72 كۇن ىشىندە 1940 جىلدىڭ 16 شىلدەسىنە قاراي جول قۇرىلىسى تولىعىمەن اياقتالدى.
«شىعىس اينالما جولىن» سالۋ كەزىندە جۇمىسشىلار 2 ميلليون تەكشە مەتر قيىرشىق تاس توسەپ, ونداعان مىڭ تەكشە مەتر جارتاستى قوپارىپتى. وسىلايشا, وسينوۆ اسۋىنداعى جول پايدالانۋعا بەرىلدى.
ەل اراسىندا وسى جولدىڭ قۇرىلىسى كەزىندە تاۋدان قۇلاعان ۇلكەن تاستىڭ استىندا قالىپ, مەرت بولعان قىز تۋرالى اڭىز بار. قۇرىلىس كەزىندە جارىلىس بريگاداسىنىڭ قۇرامىندا لەنينگرادتىق اۋسترا بيرزە اتتى جاس قىز جۇمىس ىستەيدى. ول ءوز ىسىنە جاۋاپتى بولىپتى. كەزەكتى جارىلىستاردىڭ بىرىندە جارتاستىڭ ءبىر بولىگى قوپارىلىپ ءتۇسىپ, قىز سونىڭ استىندا قالادى. جۇمىسشىلار قانشا تالپىنعانمەن, تاستى قوزعالتا الماپتى. ءسويتىپ, قىزدىڭ سۇيەگى سول قارا تاستىڭ استىندا ماڭگىگە قالىپتى. كەيىن جۇمىسشىلار بريگاداسىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى گريگوري باداجكوۆ جول شەتىندەگى الگى جارتاستىڭ توبەسىنە بەسجۇلدىز, ال ونىڭ ىشىنە قايلا مەن كۇرەك سالىپتى. راسىندا, جول شەتىندەگى ۇلكەن تاس ءالى تۇر. وندا بەسجۇلدىزدىڭ سۋرەتى دە بار.
اسۋ جولى كولىك قوزعالىسى ءۇشىن وتە قاۋىپتى. اسىرەسە, قىس كەزىندەگى كوكتايعاق قيىن. سەكسەن جىل ىشىندە بۇل اۋماقتا كوپتەگەن كولىك اپاتتارى ورىن الىپ, قانشاما جولاۋشىنىڭ ءومىرىن قيدى. اپاتتى ازايتۋعا سەپ بولسىن دەپ, جەرگىلىكتى حالىق وسى ماڭعا «سپاسي ي سوحراني» دەگەن جازۋى بار پراۆوسلاۆ كرەستىن قويعان. كەيىنگى جىلدارى كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە جەڭىل بولۋ ءۇشىن مۇنداعى شۇعىل بۇرىلىستارعا سفەرالىق اينالار دا ورناتىلدى. ولار الداعى بۇرىلىستا كولىكتىڭ بار-جوعىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەسە دە, قاۋىپ جوق ەمەس. توتە جول تولىعىمەن اياقتالعان سوڭ عانا بۇل جول تەك تۋريستىك نىسان رەتىندە قولدانىلادى.
قازىردىڭ وزىندە سەرپانتين ارقىلى ءوتۋ ءۇشىن ارنايى شىعىسقا اتباسىن بۇراتىن تۋريستەر بارشىلىق. سەبەبى وسينوۆ اسۋى كىم-كىمگە بولسىن, ەرەكشە اسەر سىيلايدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى