جۋرناليستەر مىنگەن شاعىن اۆتوبۋس ومەش اسۋىنان اسىپ, سامار مەن ۇلان اۋداندارىن باسىپ, پارومعا جەتىپ توقتاعان. ءباسپاسوز تۋرىنىڭ باعىتى – كۇرشىم. ماقسات – بۇقتىرما سۋقويماسىنا سالىنىپ جاتقان كوپىر قۇرىلىسىن كورۋ, اۋدانداعى بىرقاتار الەۋمەتتىك نىساندى ارالاۋ.
كوپىر قۇرىلىسى جىل سوڭىندا اياقتالادى
كۇرشىم – كورىكتى ولكە. ەتەگى ەرتىس پەن زايسانعا مالىنىپ جاتسا, جەلكە تۇسى – نارىن جوتالارى مەن التاي تاۋىنىڭ كۇنگەيى. استى-ءۇستى بايلىققا تولى قۇيقالى دالانى قاق جارىپ, كۇرشىم وزەنى اعادى. وسىناۋ عاجاپ ولكەگە تابانىمىز تيە سالا اۋدان تۇرعىندارىنا ارمان بولعان كوپىر قۇرىلىسىنا قاراي تارتتىق. 1960 جىلداردان بەرى پاروممەن قاتىناپ جۇرگەن كۇرشىمدىكتەر مەن مارقاكولدىكتەردىڭ ارالدا قالعانداي كۇي كەشىپ كەلگەنى شىندىق. ەكى جاقتى جالعاپ تۇرعان كوپىر قۇرىلىسى جوسپارداعىداي جىل سوڭىنا قاراي اياقتالسا, كەلەر جىلى جولاۋشىلار سارىلىپ, پاروم كۇتپەيدى. كەرىلگەن كوپىرمەن زۋلايدى.
قىستىڭ كۇنى تەحنيكالىق كوپىر اشىلىپ, جۇمىس شيراي ءتۇسىپتى. الدى سۋ تۇبىنە سوڭعى كولوننالاردى قاعىپ جاتسا, ەندى ءبىر توبى نەگىزگى كوپىر ۇستىندە ارماتۋرا تەمىر توقۋعا كىرىسىپ كەتكەن. ورمەكشىنىڭ تورىنداي ايقىش-ۇيقىش ارماتۋراعا قاراپ, كوپىردىڭ بەرىكتىگىن بايقاۋعا بولاتىن سياقتى.
– اسپالى كوپىر قۇرىلىسىنىڭ 85 پايىزى ورىندالدى. قازىر ءۇش تىرەۋدى بۇرعىلاۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ونى بۇرعىلاپ بولعان سوڭ بەتون قۇيامىز. مۇنداي نىسان ەلىمىزدە العاش رەت سالىنىپ جاتقاندىقتان, وتە مۇقيات بولۋىمىز كەرەك. قازىر جۇمىستار كەستەگە سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى قارقىنمەن جالعاسسا, جەلتوقساندا اياقتالىپ, ەل يگىلىگىنە بەرىلەدى, – دەدى «وبلشىعىسجول» جشس ديرەكتورىنىڭ كوپىر قۇرىلىسى بويىنشا ورىنباسارى نيگماتۋللا ابدۋلحاكوۆ.
قۇرىلىس باسىندا جۇمىسشى مەن تەحنيكا جەتكىلىكتى. قازىر 184 ادام ەكى اۋىسىمدا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءار جۇمىسشى ارنايى تاپسىرما بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. اركىمنىڭ ءوز مىندەتى بار.
ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن كوپىردىڭ باس-اياعى 1 300 مەتردەن اسادى. ال تىرەۋلەر – 40 مەتردەن اسا تەرەڭدىكتە. كوپىر قولدانىسقا بەرىلگەن سوڭ كۇرشىم, مارقاكول, تارباعاتاي جانە زايسان تۇرعىندارى وبلىس ورتالىعىنا ەمىن-ەركىن قاتىناي الادى. وتكەل تاۋلىگىنە 20 مىڭنان اسا ءاۆتوموبيلدى قابىلداۋعا قاۋقارلى دەسەدى.
ايتا كەتەيىك, وتكەل ماسەلەسى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە كوتەرىلگەن. ونى وقىعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ دەرەۋ ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرىپ, 2021 جىلى كوپىردىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى. جالپى, بۇل جولعى ءباسپاسوز تۋرىندا ارالايتىن بىرقاتار نىسانداعى ورىن العان ماسەلەلەر گازەتىمىزدە جازىلعان. سوعان قاراعاندا, شەشىمىن تاپقانعا ۇقسايدى. ماسەلەن, «بالتىر باتىرماعان باسسەين» دەپ وسىدان ەكى جىل بۇرىن قۇرىلىسى قاڭتارىلىپ تۇرعان باسسەيننىڭ جىرىن ايتتىق. راس, قىرۋار قارجى ءبولىنىپ, ورتا جولدا قالعان نىسان قانشاما؟ ايتەۋىر, كۇرشىمنىڭ كىرەبەرىسىندەگى بۇل باسسەيننىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالىپ, تۇرعىنداردىڭ يگىلىگىنە بەرىلىپتى. اۋدان اكىمىنىڭ پىكىرىنشە, باسسەين شىعىندى وتە كوپ قاجەت ەتەتىن نىسان.
– باسسەيندى ۇستاپ تۇرۋ وتە قيىن. جىلۋ ءۇشىن ايىنا 6 ملن تەڭگە تولەنەدى. سۋدى 27 گرادۋستا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قانشاما ەنەرگيا قاجەت. ماعان سالسا, باسسەين ەمەس, دەنەشىنىقتىرۋ ساۋىقتىرۋ كەشەنىن سالار ەدىم. ەسكى عيماراتتى سپورت كەشەنى رەتىندە اشىپ قويعانبىز. جاتتىعىپ جۇرگەن جاستار سوندا كوپ. اۋىلدا 8 مىڭ حالىق تۇرسا, ونىڭ 3,5 مىڭى – جاستار. دەنەشىنىقتىرۋ ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ جوباسىن جاسادىق. 1 ملرد 600 مىڭ تەڭگەگە شىقتى. ءبارى جوسپارداعىداي بولسا, كۇرشىم اۋلىنىڭ ىشىنە ۇلكەن ءبىر سپورت نىسانى سالىنادى, – دەيدى اۋدان اكىمى المات اقىشەۆ.
جەتى ۋچاسكە – ءجىتى باقىلاۋدا
كۇرشىم – سۋلى ءوڭىر. سوندىقتان دا تاسقىنعا توسقىن قويۋ جۇمىستارى مۇندا مىقتاپ قولعا الىنعان. سەبەبى جەتى اۋىلدى سۋ باسۋ قاۋپى ءالى دە بار. قازىر 7 ۋچاسكەدە بيىكتىگى 3,5-4 مەتر بولاتىن بوگەۋ سالىنىپ جاتىر. اتاپ ايتساق, سۋ باسۋ قاۋپى بار اۋىلدار – توپتەرەك, بىرلىك, بۋراباي, مارالدى, ۇشبۇلاق اۋىلدارى. سونداي-اق قالعۇتى وزەنىنىڭ بويىنا دا بوگەتتەر تۇرعىزىلدى.
– كۇرشىم وزەنىنىڭ بويىنداعى سۋ باسۋ قاۋىپ بار 7 ۋچاسكەدە جاعالاۋلاردى نىعايتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبىرى – بىرلىك اۋىلى. بۇل جەردەگى دامبىنىڭ ۇزىندىعى – 760 مەتر, بيىكتىگى 3,5 مەتردى قۇرايدى. قالعان اۋىلدارداعى دامبىلار – 500-800 مەتر ارالىعىندا. مولشەرمەن ەكى-ءۇش كۇندە بارلىق جۇمىس اياقتالادى, – دەدى «Amanat» پارتياسى كۇرشىم اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى دانيار قاليەۆ.
اۋداندا تاۋلىك بويى كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرىلعان. جاعداي – جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ۇنەمى باقىلاۋىندا. الدا-جالدا سۋ اۋىلدارعا جايىلسا, تۇرعىندار ءۇشىن توسەك-ورىنمەن, باسقا دا قاجەتتى زاتتارمەن جابدىقتالعان ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتتەر دايىن.
– ءبىزدىڭ جاقتا تاۋدىڭ قارى ماۋسىمعا دەيىن جاتادى. دەمەك قاۋىپتى كەزەڭ جازعا دەيىن سوزىلادى. قازىر بارلىق كۇشتى جاعالاۋلاردى نىعايتۋعا جۇمساپ جاتىرمىز. سۋدىڭ كولەمىن 24 ساعات باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرمىز. تەحنيكالار سانى جەتكىلىكتى. تاسقىننىڭ ەكىنشى تولقىنىنا دايىنبىز, – دەيدى اۋدان اكىمى المات تالعات ۇلى.
وزەن عانا ەمەس, كەزىندە قۇرعاپ قالعان كانالدار دا سۋعا تولىپتى. قايبىر جىلى جاۋعاشتى كانالىنا سۋ شىقپاي, بويىنداعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باقشاسى قۇرعاپ قالعان-تۇعىن. بۇل ماسەلەنى دە اۋدان اكىمى دەرەۋ قولعا الىپ, كانالعا سۋ كوتەرىلدى دەگەندى ەستىگەنبىز. بۇگىن باق وكىلدەرى كوزبەن كورىپ, انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزگەن.
جابىلعان اۋىل اشىلا ما؟
اۋداندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. حالىق قالاعا ۇدەرە كوشىپ جاتقان مىنا زاماندا جابىلىپ قالعان اۋىلدىڭ قايتا تۇلەگەنىن ەستىپ پە ەدىڭىز؟ ءبىز كوردىك. اۋدان ورتالىعىنا تاياۋ جەردەگى بەسجىلدىق اۋىلى «اۋىل» مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ قالعانىمەن, اۋدان باسشىلىعى كوڭىل ءبولىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر.
سارىولەڭ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى بەسجىلدىق اۋىلى حالىق سانىنىڭ كۇرت ازايۋىنا بايلانىستى «اۋىل» مارتەبەسىنەن ايىرىلعان ەدى. قازىر اۋىلعا اسفالت توسەلىپ, بالالارعا ارنالعان ويىن الاڭى سالىنعان. كوپبالالى وتباسىلار ءۇشىن 4 بىردەي باسپانانىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر.
– بىلتىر جولعا اسفالت توسەلدى. الداعى ۋاقىتتا جارىق تارتۋدى دا جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىر بوي كوتەرىپ جاتقان 4 باسپاناعا كەم دەگەندە 25 ادام كوشىپ كەلەدى. بىزدەن كەلىپ جەر سۇراپ, كوشىپ كەلۋگە نيەت تانىتىپ وتىرعاندار بار. ياعني تۇرعىندار سانى بىرتىندەپ كوبەيەدى. ءبىزدىڭ ماقسات – وسى ەلدى مەكەنگە اۋىل مارتەبەسىن قايتارۋ, – دەيدى اۋدان اكىمى المات اقىشەۆ.
زاڭدى پاراقتاساق, اۋىل مارتەبەسى بولۋى ءۇشىن اۋىلداعى تۇرعىنداردىڭ سانى ەڭ كەمى 50 ادام بولۋعا ءتيىس. قازىرگى تاڭدا بەسجىلدىق اۋىلىندا 58 تۇرعىن بار. ءتورت ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, كوپبالالى وتباسىلار كوشىپ كەلسە, تۇرعىندار سانى دا ءالى دە ارتادى.
كوپقاباتتى ۇيگە جىلۋ تارتىلدى
اۋىل-اۋىلدى ارالاعان ءباسپاسوز وكىلدەرى اتتىڭ باسىن اۋدان ورتالىعىنا بۇرعان. مۇنداعى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋ. كۇرشىم اۋىلىندا 36 كوپقاباتتى ءۇي بولسا, ونىڭ ۇشەۋى عانا ورتالىق جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلعان. كوپقاباتتى ۇيدە تۇرادى دەگەن اتى عانا. ايتپەسە, جەر ۇيدەگىدەي وت جاعىپ, كۇل شىعارادى. پاروم ارقىلى جەتكىزىلگەن كومىردىڭ باعاسى ۋداي. ال ەلەكتر جەلىسىن قوسىپ وتىرعاندار ايىنا كەم دەگەندە 40-50 مىڭ تەڭگە تولەيدى.
اۋدان اكىمى المات اقىشەۆ وتىز جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان بۇل ماسەلەگە بىردەن نازار اۋدارىپ, ورتالىق اۋرۋحانانىڭ قازاندىعىن اكىمدىكتىڭ تەڭگەرىمىنە العان. سول ارقىلى اۋىلداعى كوپقاباتتى ۇيلەرگە جىلۋ تارتا باستاعان. ماسەلەن, بىلتىر ەكى كوپقاباتتى ءۇي مەن ەكى الەۋمەتتىك نىسانعا جىلۋ جەتكىزگەن.
– كوپقاباتتى ۇيدە پەش جاعۋ وڭاي ەمەس. ەلەكتر توعى دا قاراپايىم حالىقتىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسىرەدى. اۋدانداعى جىلۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ, شەشىمىن تاپتىق. قازىر اۋرۋحانانىڭ جىلۋ قازاندىعىن اكىمدىكتىڭ تەڭگەرىمىنە الدىق. وتكەن جىلى 3 جىلۋ قازاندىعىن قويىپ, №3 مەكتەپكە, بالاباقشاعا جانە 2 كوپقاباتتى ۇيگە جىلۋ تارتقان ەدىك. ەشقانداي پروبلەما شىققان جوق. بيىل دا جۇمىستى جالعاستىرامىز, – دەيدى اۋدان اكىمى المات اقىشوۆ.
بۇل يگى ءىستىڭ باستالعانىنا وتىز جىل وت جاققان كۇرشىم اۋلىنىڭ تۇرعىندارى البەتتە قۋانىپ وتىر.
– بۇعان دەيىن ءۇيدى ەلەكتر جەلىسى ارقىلى جىلىتىپ وتىردىق. ايىنا 40 مىڭ تەڭگەدەي كەتەتىن. ايازدى كۇندەرى 70 مىڭعا دەيىن تولەدىك. پەش جاقساق, 6-7 توننا كومىر الامىز. ونىڭ تونناسى – بىزگە جەتكەنشە 30-35 مىڭ تەڭگە. بۇلاي جۇرگەنىمىزگە 30 جىلداي ۋاقىت بولىپتى. بيىل سودان بەرى ءبىرىنشى جىل ورتالىقتىڭ جىلۋىمەن شىقتىق, جاقسى. ەشقانداي پروبلەما بولعان جوق, – دەيدى اۋدان تۇرعىنى كوبەگەن نۇعىماروۆ.
جەرگىلىكتى اكىمدىك وكىلدەرى بۇل جۇمىستى جالعاستىرۋ ءۇشىن قازپوشتا عيماراتىنىڭ جىلۋ قازاندىعىن دا ساتىپ الىپ, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر.
– 2024 جىلى كەم دەگەندە 5-6 كوپقاباتتى ۇيگە جانە 9 الەۋمەتتىك نىسانعا جىلۋ تارتامىز. ونىڭ ءوزى بيۋدجەتكە ۇلكەن ۇنەم اكەلەدى. سونداي-اق تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ارتىپ, جاعدايلارىن جاقسارتۋعا دا ىقپال ەتەدى, – دەيدى اۋدان اكىمى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋدانداعى ەكى مەكتەپ پەن بالاباقشا دا ەلەكتر جەلىسى ارقىلى جىلىتىلعان. بيىل ورتالىق جىلۋعا قوسىلعان سوڭ بيۋدجەتتەن 43 ملن تەڭگە قارجى ۇنەمدەلىپتى. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, قازاندىق حالىقتىڭ قالتاسىنا عانا ەمەس, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە دە وڭ اسەر ەتكەن. اۋىلداعى 36 ءۇي مەن الەۋمەتتىك نىسانداردى ءبىر-ەكى جىلدىڭ كولەمىندە تولىقتاي ورتالىق جىلۋعا قوسۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى, بۇل باعىتتا جۇمىستار باستالدى. ناتيجەسىن ەل كورىپ وتىر.
كۇرشىمنىڭ كوركەيىپ كەلە جاتقانىن كورگەن باق وكىلدەرى كوز بايلانا پارومعا جەتىپ توقتاعان. بيىلدان كەيىن كوپىرمەن زىتىپ بارا جاتارمىز...
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كۇرشىم اۋدانى