«ءجۋرناليستى اياعى اسىرايدى» دەگەن ماتەل بار. بۇل ەلدىڭ اراسىندا كوپ جۇرگەندىكتەن, جۇرتتىڭ جايىنا وزگەگە قاراعاندا قانىق بولعاندىقتان ايتىلسا كەرەك. سونداي كەزدەردە كەزدەيسوق كەيىپكەر تاۋىپ الىپ جاتاسىڭ. وسى جىلدىڭ ىشىندە مەرەكەسى مەن بەرەكەسى تاسىعان, ايرانداي ۇيىعان, ەڭبەكتەن باقىتىن تاپقان وتباسىلار تۋرالى كوپ جازدىق. گازەت بەتىندە دۇركىن-دۇركىن جاريالانىپ جاتقان ماتەريالدار سەرياسىن كورگەن ءبىر جاناشىر اعامىز «احەتوۆتەر اۋلەتى تاقىرىپتارىڭا سۇرانىپ تۇر ەكەن. ءوسىپ-ونگەن, ۇلكەن ماۋەلى بايتەرەككە اينالعان شاڭىراق. نازارىڭدا بولسىنشى» دەپ ءوتىنىش قىلدى. بۇل سوزگە بەيجاي قاراي الماي, احەتوۆتەر شاڭىراعىنا باردىق.
ەسىكتەن كىرگەندە ۇزىن ءدالىزدىڭ ارعى باسىندا وتىرعان اقساقالدى بايقادىق. وتاناسى الدىمىزدان شىعىپ, قاريا وتىرعان بولمەگە قاراي جول نۇسقادى. قوس قولداپ امانداسىپ ەدىك, «قاي بالاسىڭ؟» دەدى قازاقىلىق سالتپەن. ايتىپ جاتىرمىز. سونان سوڭ بەتىمە قارادى دا «جارىقتىق, جاقسى ادامدار ەدى عوي» دەدى. اقساقال ءبىر-اق اۋىز سوزبەن ءبىزدىڭ ارعى تۇبىمىزگە باعاسىن بەردى دە تاستادى. ءىشىمىزدىڭ ەلجىرەپ كەتكەنىن نەسىنە جاسىرايىق
بۇل – وسى اۋلەتتىڭ وتاعاسى قاني احەتوۆ دەگەن كىسى بولادى. بۇگىندە وزدىگىنەن تۇرىپ, جۇرەتىندەي جاعدايدا ەمەس. كەزىندە وكىمەتتىڭ جۇمىسىنا جەگىلىپ ءجۇرىپ, توسىن جاعدايعا دۋشار بولىپتى. اۋدانداعى شۇعىل جيىنعا اسىعىپ كەلە جاتىپ, استىنداعى موتوتسيكلى جولدان اۋىپ كەتەدى. قايتا كورەر جارىعى بار ەكەن. جول اپاتىنىڭ ءىزى سۋىماي پوشتانىڭ ماشيناسى كەلە قالعان. اۋداندىق اۋرۋحاناعا دەر كەزىندە جەتكىزگەن. و زاماندا بۇگىنگىدەي «ءول دەگەن وكىمەت جوق» دەيتىن تۇسىنىك بولماعان عوي. ەم-دومىن ەدەل-جەدەل قابىلداپ, موينىنا جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارۋعا كىرىسىپ كەتكەن. سول جاعدايدان كەيىن بويدا ءبىر كەسەل قالىپ كەتسە كەرەك. اقساقالدىققا جەتكەندە اياقتان قالعانى سونىڭ سالدارى دەيدى.
قاني اقساقال قىزىلورداداعى گوگول اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتقا 1957 جىلى ستۋدەنت بوپ قابىلدانادى. ستۋدەنت كەزىندە سول ينستيتۋتتا وزىمەن قاتارلاس وقىعان, كەيىننەن ءار سالادا قىزمەت ەتىپ تانىمال بولعان قويانباەۆ رامسەيت, التىنبەكوۆ تۇرعانبەك, ماۋياەۆ راحىم, الىمباەۆ كەڭەس سەكىلدى ازاماتتارمەن وبلىس ستۋدەنتتەرىنىڭ ۆولەيبول قۇراما كومانداسىندا ويناپ, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە جەتىستىكتەرگە جەتەدى.
ءومىر ءبىر ورنىندا تۇرا ما! ينستيتۋتتى ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ءتامامداپ, قاراپايىم مۇعالىمدىكتەن باستالعان ءومىر جولى ديرەكتورلىققا ۇلاسادى. شيەلى اۋدانىنداعى بىرنەشە مەكتەپكە باسشىلىق جاسايدى. كەيىننەن اۋدان باسشىلىعى جاس ديرەكتوردىڭ بويىنداعى دارىن مەن جىگەردى بايقاپ, قارعالى اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەتىپ تاعايىندايدى. وسى جەردە 17 جىل بويىنا قىزمەت ەتەدى. ەلدى مەكەننىڭ ەركىن قانات جايۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرەدى. تىنىمسىز تىرشىلىك پەن جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ماراپات كورەدى. قىسقاسى, ابىرويلى جۇمىس ىستەيدى. ءبىر ورىندا تاپجىلماستان 17 جىل جۇمىس جاساۋىنىڭ ءوزى قاني اقساقالدىڭ بىرەگەي قىزمەتكەر ەكەنىنەن حابار بەرسە كەرەك. ەل تاۋەلسىزدىگىن العان جىلى ق.ابدىقادىروۆ اتىنداعى مەكتەپكە ديرەكتور بولعان. بىرەر جىلدان سوڭ سول جەردەن زەينەتكە شىققان. بەينەتىنىڭ زەينەتىن كورىپ, بالا-شاعا, نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا وتىرعان اقساقالعا جاڭا ديرەكتور قولقا سالىپتى. «بالالارعا ءسىزدىڭ ءبىلىمىڭىز كەرەك» دەپ. سودان تاعى بىرنەشە جىل سول ءبىلىم وشاعىندا شاكىرت ءتاربيەسىمەن اينالىسقان. بۇگىندە قاني احەتوۆتىڭ الدىن كورگەن تالاي بالا ۇلكەن جەتىستىككە جەتتى. ولاردىڭ اراسىندا عىلىم مەن بىلىمدە, بيلىك پەن بيزنەستە جۇرگەن تالاي ازامات بار.
اقساقالدىڭ قۇداي قوسقان جارى, بۇگىندە بار نازارىن جۇبايىنا ارناپ, جاعدايىن جاساپ وتىرعان ءساپيا اپاي. بۇل كىسىنىڭ ماماندىعى دا پەداگوگ. فيزيكا-ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرگەن. جۇبايى ەكەۋى ءبىر وقۋ ورنىن بىتىرگەن. بۇگىندە بىرەۋ قىزمەتكە اياق ىلىكتىرسە, جاقىنىن سۇيرەيتىن زامان بولىپ تۇر عوي. قاني اقساقال تالاي مەكتەپكە ديرەكتور, اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولسا دا, ءساپيا اپاي مانساپقا ۇمتىلعان ەمەس. ءوزى العان, ومىردەن جيعان ءبىلىمىن جاستاردىڭ بويىنا دارىتىپ, سونىڭ اراسىندا سەگىز بالانى دۇنيەگە اكەلگەن ارداقتى انا, قادىرلى ۇستاز.
قىرىق جىلعا جۋىق ۇستازدىق ەتكەن ءساپيا اپاي شاكىرتتەرىن الەمدىك عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىمەن, ماسكەۋلىك اكادەميالىق باسىلىمدارمەن, «ماتەماتيكا ۆ شكولە» سىندى ارنايى جۋرنالدارمەن تانىستىرىپ وتىرىپتى. سول ۋاقىتتاردا كەڭەستەر وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە سىرتتاي وقيتىن كوپتەگەن ستۋدەنت جاستار ءوز باقىلاۋ ەسەپتەرىنىڭ ەڭ قيىنىن, شەشىمىن تاپپاعاندارىن ارنايى اتباسىن تىرەپ, وسى كىسىگە شىعارتىپ وتىراتىن بولعان. ءاسىلى, ەڭبەك دەگەن دۇنيە ءتۇبى ەلەۋسىز قالمايدى. سول ەڭبەكتىڭ ونبەگى رەتىندە ءساپيا جاقىپوۆا «كسرو ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى» اتاندى. جۇمىس پەن وتاعاسىنىڭ جاعدايىن قاتار جاساپ ءجۇرىپ تاپقان سەگىز بالا ءۇشىن كۇمىس جانە التىن القا الدى. ءومىردىڭ باقىتى دا, بەرەكەسى دە وسى ەمەس پە؟!
اپايدان بالالارى جايلى سۇراپ جاتىرمىز. ءبىر كەزدە... «توقتاي قالىڭىز» دەپپىز. مۇنى «ماماي» دەگەن ەسىمدى ەستىگەندە ايتتىق. «اپا, ايتىپ وتىرعان بالاڭىز الماتى قالالىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ماماي احەتوۆ ەمەس پە؟» دەيمىز. اڭتارىلىپ قالعان اپام قارسى سۇراق قويدى: «ونى قايدان بىلەسىڭ؟». ساسقانىمىزدان «اعام عوي» دەپپىز. سويتسەك, ءوزىمىز ستۋدەنت كەزدەن بىلەتىن, كەيىننەن قىزمەت بارىسىندا دا ارالاسىپ-قۇرالاسقان, اعا كورىپ, ارقا تۇتىپ جۇرگەن ماماي احەتوۆتىڭ اتا-اناسىمەن اڭگىمەلەسىپ وتىر ەكەنبىز عوي باعانادان. مۇنداي دا قىزىق بولادى ەكەن؟! سولايشا, ءبىر-ءبىرىمىزدى بۇرىننان بىلەتىن ادامدارداي ابىر-سابىر بولدىق تا قالدىق. ايتپاقشى, ماماي قاني ۇلى جاقىندا عانا ەلباسىنىڭ ءوزى قول قويعان «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالدى. مۇنىڭ وزىنەن جاستايىنان ەڭبەكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ وسكەن, ەسەيىپ, ەتەك-جەڭىن جيىپ ۇلكەن ومىرگە ارالاسقاندا ءوزى دە سول ەل جۇمىسىنا جەگىلگەن ازاماتقا دەگەن قۇرمەتتى كورەمىز. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك, ۇلكەن تاربيە كورگەن جىگىتتىڭ ۇلگىلى ءومىر سۇرەتىندەي رەتى بار ەكەن.
بۇل اۋلەتتىڭ بالالارىنىڭ ءبارى وقىعان. جوعارى ءبىلىم العان. بەينەلەپ ايتقاندا, بىرىنەن كەيىن ءبىرى جەتىلگەن سەگىز بالا جىل قۇسى سياقتى عوي. مەكتەپتە وقىتىپ, ودان ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىرىپ, ءۇيلى-باراندى ەتىپ, ارقايسىسىن جەكە شاڭىراق ەتۋ دەگەنىڭىزدىڭ مەحناتى زور. وسىنداي ءىستى قاني اقساقال جۇبايى ەكەۋى ادالىنان اتقارىپ شىقتى. سونىڭ ارقاسىندا بۇل شاڭىراقتان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرىنەن باستاپ, مۇعالىم, مەكتەپ ديرەكتورى, مۇنايشى سەكىلدى سان الۋان ماماندىق يەلەرى شىققان. ءبىر ۇلى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, كەلىنى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولسا, وسى ءۇردىستى نەمەرەلەرى دە جالعاستىرىپ, ءبىر نەمەرەسى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا, حيميا, بيوتەحنولوگيا سالاسىندا ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇگىندە ۇرپاعىنىڭ راحاتىنا بولەنىپ وتىرعان اپايمىزدان ءسوز اراسىندا «قانشا نەمەرەڭىز بار, اپا؟» دەيمىز. تازا قازاقى قالىپتان شىققان:
– سونى ساناماپپىن, بالام, – دەگەن جاۋاپ الدىق. پاي-پاي, بۇرىنعىنىڭ ادامدارى-اي! ارتىق كوز بەن ءسوز تيەدى دەپ بالاسىنىڭ دا سانىن ايتپاعان عوي. ال قازىر ەكى بالانى ومىرگە اكەلىپ, كەۋدەلەرىنە نان ءپىسىپ جۇرگەن قانشاما جاس بار؟! ونىسىن جانە دابىرا قىلىپ ايتاتىنىن قايتەرسىڭ؟
ءساپيا جاقىپقىزىمەن ۇزاق اڭگىمەلەستىك. بۇگىن مەن كەشەنى سالىستىرا وتىرىپ مىسال كەلتىرگەندە اپاي بۇلتارتپاس دالەلدەردى كوز الدىڭا اكەلەدى. جاستاردىڭ تەز وتاسىپ, تەز اجىراسىپ جاتاتىن جاعدايىن ەش تۇسىنە المايتىنىن ايتادى.
– ءوزىمىزدى اكە-شەشەمىز ۇزاتقان كەزدە «بۇدان بىلاي بۇل ۇيگە جۇبايىڭسىز كەلمە. بىزدە قوناق ەدىڭ. سەن ەندى ءوزىڭنىڭ تۋعان بوساعاڭا بارا جاتىرسىڭ» دەگەن. قازىرگىلەر «ىشىمە سىيعان بالا, سىرتىما دا سىيادى» دەپ وتىرىپ الادى. وسىدان سوڭ قىز قايتىپ كەلمەگەندە قايتەدى؟ – دەيدى.
انا زامانداعى ەڭبەك تۋرالى دا اڭگىمە قوزعادىق. «ەشبىر تەحنيكا مەن تەحنولوگيا دامىماي تۇرعان كەزەڭدە ءىستىڭ ءبارى ادامنىڭ قولىمەن, كۇشىمەن اتقارىلدى. وگىزى قۇلاپ, تۇرالاپ قالعاندا سوقاعا جەگىلگەن ادامدار بولدى. ءارى-بەرىدەن سوڭ كانالداردىڭ ءوزى كەتپەنمەن قازىلدى. قازىر ءبارى بار عوي. بىراق ادامدار جالقاۋلانىپ بارا جاتقان سەكىلدى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي سەندەلىپ جۇرگەندەر قانشاما؟! جۇمىس جوق ەمەس, جالقاۋلىق باسىم. ايتپەسە, مىناۋ اشتان ولەتىن زامان ەمەس». اپاي وسىلاي وي قوزعاعان. ەكەۋارا اڭگىمەمىزدى ەستىپ وتىرعان قاني اقساقال «ەڭكەيگەننىڭ ەڭسەسىن ەڭبەك كوتەرەدى» دەگەن. قازاقتىڭ وسى ءبىر اۋىز سوزىندە ءومىردىڭ بارلىق ءمانى جاتىر. سوندىقتان ءاربىر ادام جالقاۋلىقتىڭ جارعا جىعاتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك», دەدى.
شيەلى اۋدانىنان شالعاي, قىزىلدىڭ قۇمىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان قارعالى سەكىلدى اۋىلدا وسىرىلگەن ماۋەلى بايتەرەكتىڭ بۇتاعى, جاپىراعى رەسپۋبليكا كولەمىندە جايىلىپ, بۇگىندە جەمىس بەرۋدە, ياعني بۇل شاڭىراقتىڭ ۇل-قىزدارى قازىرگى ۋاقىتتا سول اۋداندا, قىزىلوردا وبلىسىندا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار الماتى مەن استانادا ءتۇرلى سالالاردا قىزمەت اتقارۋدا, ءبىلىم الۋدا, ءومىر جولدارى وسىلاي جالعاسۋدا. ال ەندى وسىعان نە قوسارسىڭ, بۇدان ارتىق اتا-اناعا نە كەرەك؟ دانەڭە دە!
...ەسىك الدىنا شىققاندا اپپاق اق ۇلپا قار جاۋىپ جاتىر ەكەن. اۋا دا الدەقايدا تازارىپ قالعان. اق قاردى باسا الماي, تازا اۋانى كەۋدەگە سىعىمداپ الىپ, تۇردىق تا قالدىق. قانشا جىل ءومىر سۇرسە دە, قاني اقساقال مەن ءساپيا كەيۋانانىڭ كوڭىلى مىنا قارداي تاپ-تازا عوي. قاردى باسسام, قاريالاردىڭ كوڭىلىن كىرلەتكەندەي بولام با, قايدام؟!.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.