ۇلتتىق كيىمدى ۇلىس كۇنى عانا ەسكە الاتىن ادەتتەن جىل وتكەن سايىن ارىلىپ كەلەمىز. قازىر ەل ىشىندە ناۋرىز مەرەكەسىن كۇتپەي-اق, قازاقى كيىمدى جارقىراتا كيىپ ءجۇرۋ ۇردىسكە اينالدى. كەيبىر ءبىلىم ۇيالارىندا مۇعالىمدەر مەن تاربيەشىلەر دە جىل ون ەكى اي ۇلتتىق كيىمدى ۇلىقتاپ ءجۇر. قازاقى ناقىشتى كيىمگە عانا ەمەس, جەكە م ۇلىككە دە بەدەرلەپ جۇرگەندەر بار. كەيىنگى ۋاقىتتا كوز اربايتىن كولىك ىشىندەگى ورىندىق تىسى مەن ويۋ-ورنەكپەن كەستەلەنگەن سمارتفون قاپتاماسى كوبەيدى. ءساندى سومكە, ۇلتتىق سيپاتى باسىم قولساعاتتار دا ساتىلىمعا شىعىپ جاتىر.
كەپىلدىك ىزدەگەن كاسىپكەر
بىزدەگى كيىم-كەشەكتىڭ باسىم بولىگى تۇركيا, قىتاي, قىرعىزستان, رەسەي, وزبەكستان ەلىنەن كەلەدى. بۇل سالادا ەلىمىزدە ءىرى كاسىپورىندار ساناۋلى, دەگەنمەن ۇيىنەن شاعىن تسەح اشىپ, تاپسىرىس ورىنداپ جۇرگەندەر بارشىلىق. تىگىن ونەرىن بىرەر ايدا مەڭگەرىپ, تاپسىرىس قابىلداي بەرەدى. سوسىن ءونىمىن Instagram جەلىسى ارقىلى جارنامالاپ, ساۋداعا شىعارادى. قۇراق كورپە, تيۋربان, تاقيا, قاجەكەي سياقتى تاۋارلار مەن كيىمدەر ءسويتىپ نارىقتى جاۋلاپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى ۇلتتىق كيىم وندىرۋشىلەردە ۇلكەن سەرپىلىس بار. بۇرىن الەمدىك بايقاۋلاردا عانا نازارعا ىلىنەتىن ۇلتتىق كيىمدەردى وتاندىق كاسىپكەر-ديزاينەرلەر كۇندەلىكتى تۇتىنۋعا ىڭعايلى ەتىپ تىگە باستادى. نارىق كوڭىل كۇيىن تاپ باسا بىلگەن كومپانيالار ۇلتتىق سيپاتتا بەزەندىرىلگەن كيىمدى كوشەدە دە, كەڭسە دە كيىپ جۇرە بەرۋگە بولارلىقتاي ەتىپ ۇسىنۋعا كوشتى. ساپانى باسەكە ۇشتايدى, سايكەسىنشە قازىر ۇلتتىق كيىم دۇكەندەرى كوبەيدى. ءاربىرى وزىنشە ءستيلدى ۇستانادى.
كاسىپ بولعان سوڭ قايسىبىر تۇيتكىل قاتارلاسا جۇرەدى. تاپ وسى باعىتتا بيزنەس باستايمىن دەيتىندەرگە مەملەكەت تاراپىنان دەمەۋ بار. باعدارلاما جەتەرلىك. بىراق سول باعدارلاما بويىنشا قاراجات الۋعا مىندەتتى تۇردە كەپىلدەمە كەرەك. وسى تالاپقا كەلگەندە كاسىبىن جاڭادان باستايتىن كەز كەلگەن كاسىپكەر قينالادى. جەكە كاسىپ اشقان سوڭ, شاعىن كاسىپورىندا مىندەتتى تۇردە بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇرگىزۋگە تۋرا كەلەدى. كاسىپكەرلەردىڭ ساۋاتتى بۋحگالتەرى جوق, ونىڭ قىزمەتىن ءوزى اتقارا المايدى. ەسەپشىگە دە قوماقتى ايلىق تولەۋگە ءتيىس. ول بولماسا جۇمىس تاعى تۇرالايدى. سالادا كاسىپ باستاپ, ءىسىڭدى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا تەحنيكا وتە قاجەت. بۇگىندە ساپالى تىگىن ماشينالارىنىڭ ەڭ تومەنگى قۇنى 150-200 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى ەكەن. جوق دەگەندە كاسىپكەردە بۇلاردىڭ 4-5 ءتۇرى بولۋى كەرەك. ونىڭ ءبىرى – ءتۇزۋ, ءبىرى – زيگزاگ تىگىسىن, ءبىرى كەستەلەۋ جۇرگىزەدى. سونىڭ ءبارىن قامتىپ, جاڭا كاسىپتى اياعىنان تۇرعىزۋ ءۇشىن قولدا كەمىندە 10 ميلليون تەڭگەدەن اسا قاراجات بولۋى شارت. وسى 10 ميلليوندى الۋعا كاسىپكەر جوعارىدا ايتقانداي, لايىقتى كەپىلدەمە ىزدەيدى. ونىڭ وزىندە اۋدان نە قالا ورتالىعىنداعى تۇرعىن ءۇي نەمەسە وزگە عيمارات قانا جارامدى. اۋىلدىق جەردەگى ۇيلەر قابىلدانبايدى. مىنە, كەپىلدىك ىزدەگەن كاسىپكەردىڭ جەڭىل ونەركاسىپتە جاڭا بيزنەس اشۋعا دەگەن ىنتاسى وسىمەن-اق جوعالۋى مۇمكىن.
مامان تاپشى
قىزىلوردا قالاسىنداعى «Sapa KA» جەڭىل ونەركاسىپ ورتالىعىنىڭ قۇرىلتايشىسى, ۇلتتىق قۇندىلىق جاناشىرى ايدا كەرىمقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, قيىندىقتى ەڭسەرىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەن كاسىپتىڭ دامۋىنا تاعى ءبىر كەدەرگى – كادر تاپشىلىعى. ول اۋەلى «قولونەر» اتاۋىمەن تانىلعان ورتالىق قۇرىپ, كەيىن بۇعان «Sapa KA» جەڭىل ونەركاسىپ ورتالىعى دەپ اتاۋ بەرگەن ەدى.
– كۇيەۋىم ەكەۋمىز اقىلداسىپ, جوبامىزدى قورعاپ, 2016 جىلى كەپىلدەمە قويىپ, نەسيە الدىق. نەسيەنىڭ 15 پايىزدىق ۇستەمەاقىسىنىڭ 7 پايىزىن – ءوزىم, 8 پايىزىن «دامۋ» قورى تولەپ بەرەتىن بولدى. سول قاراجاتقا تىگىن ماشيناسىن الا باستادىق, بىراق الدىمىزدان مامان تاپشىلىعى دەگەن ماسەلە شىقتى. ءبىر ماشينانى قوسۋ ءۇشىن ءىت ماماندار كوپ سوما سۇرايدى. سونىمەن ءبىز وبلىستاعى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا جۇگىنىپ, «اعا سەنور» دەگەن جوبا بويىنشا جۇمىس باستادىق. اتالعان جوبا وسى سالادا تاجىريبەسى بار ازاماتتى شەتەلدەن جۇمىسقا تارتۋعا نەگىزدەلگەن. وسىنىڭ ارقاسىندا تۇركيادان ارنايى مامان شاقىرىپ, 20 كۇن بويى ساباق الدىق. كاسىپكەرلەر پالاتاسى ارقىلى 1 500 دوللارعا جۋىق ەڭبەكاقى تولەندى. بىراق ويلانا كەلە, 20 كۇننىڭ ءوزى از ەكەنىن بايقادىق. ءارى قاراي ءوز قاراجاتىمىز ارقىلى ءبىلىم الدىق. ايتپاقشى, بۇرىن ورنەكتى دە, تىگىندى دە, كەستەنى دە قولمەن ىستەيتىنبىز. قازىر جۇمىستى اۆتوماتتاندىردىق. سونداي-اق وقۋ ورىندارىمەن «ديزاين» ماماندىعىنداعى ستۋدەنتتەردىڭ تاجىريبەسىن بىزدە وتكىزۋگە كەلىسىم جۇرگىزدىك. ەڭ قىزىعى, ءوز ەركىمەن بىردە-ءبىر ستۋدەنت پراكتيكاعا كەلگەن جوق. سول سالادا وقىپ ءجۇرىپ, وندىرىسكە قىزىقپاۋى, ۇيرەنسەم, بىلسەم ەكەن دەگەن نيەتتىڭ بولماۋى مەنى قىنجىلتادى. كەيىن سول ستۋدەنتتەردىڭ نە ىستەپ جۇرگەنىن سۇراستىرسام, ءبىرى – داياشى, ءبىرى – ءۇي قىزمەتشىسى, ءبىرى حاتشى بولىپ ءجۇر, – دەيدى «Sapa KA» جەڭىل ونەركاسىپ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
شيكىزات قايدان كەلەدى؟
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, شيكىزاتتىڭ سىرتتان كەلۋى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋ ءورىسىن شەكتەپ تۇر. شيكىزاتىنىڭ قۇنى وتەلمەسە, شىعىنعا ۇشىرايتىنىن جاقسى بىلەتىن كاسىپكەر ۇستەمە قۇن قوسۋعا ءماجبۇر بولادى. ميلليونداعان داناسىن ءوندىرىپ, ونى ساتۋ ءۇشىن ءونىم ءوندىرۋشى الدىنان مامان تاپشىلىعى, سۋبسيديا الۋ, كەپىلدەمە تابۋ سەكىلدى كەدەرگىلەر قاپتاپ شىعا بەرەدى.
– بۇگىندە جۇمىستى دامىتۋعا وبلىس ورتالىعىندا ەكى قاباتتى فابريكا سالىپ بىتىردىك. زاماناۋي تىگىن ماشينالارىن الدىق. بار ماسەلە – شيكىزاتتا. مىسالى, كيىمگە قاجەت قاسقىر, تۇلكى, قۇندىز تەرىلەرىن رەسەيدىڭ استراحان قالاسىنان الدىرامىن. راسى كەرەك, بىزدە بۇلار دۇرىس يلەنبەيدى. ال ماتالار بىشكەك پەن تۇركيادان كەلەدى. ءبىر عانا مىسال, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا ەلىمىز كورشىلەس وزبەكستان, قىرعىزستاننىڭ وزىنەن 15-20 جىلعا قالىپ قويعان. تۇركيا سياقتى ەلدەردىڭ دەڭگەيى ءتىپتى جوعارى, – دەيدى ايدا كەرىمقۇلوۆا.
توقىما قالاعا اينالساق...
قازىر باعاسىنان گورى ساپاسىنا ءجيى ۇڭىلەتىن تۇتىنۋشى كوبەيگەن. كيىمنىڭ تىگۋ ۇلگىسىنە دە ءجىتى نازار اۋدارادى. كەيىنگى ۋاقىتتا حالىق اراسىندا ەلەۋلى سۇرانىسقا يە بولىپ جاتقان «Tarbiya ulttuq kIim» ءسان ءۇيى تىككەن كيىمدەر بۇل ۇدەدەن شىعىپ ءجۇر. بەلگىلى ەتنوديزاينەر ءتاربيا ايدىمباەۆا جالعىز استانا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ تاعى 5 قالاسىندا (اتىراۋ, اقتاۋ, الماتى, شىمكەنت, تۇركىستان) ۇلتتىق كيىم دۇكەنىن اشقان. كيىم باعاسى 120-350 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا ەكەن.
ءسان ۇيىندە كەڭسەدە كيۋگە لايىقتالعان شاپان تۇرلەرىنەن باستاپ, پالتو ورنىنا جۇرەتىن سىرت كيىمدەر بار. ويلاپ قاراساق, ءبىز شەتەلدىك كوستيۋم-شالبار مەن سىرتقى كيىمدەردى سول باعادا ساتىپ الىپ ءجۇرمىز. ەندەشە, بۇل باعا «ۇلتتىق كيىم – قىمبات» دەگەن تۇسىنىكتى جوققا شىعارسا كەرەك. ءارى مۇنداعى ەرەكشەلىك ساپادا جاتىر. قازىر كيىم برەندىنىڭ يەسى سۇرانىسقا ساي, ەڭ جوعارعى ساپاداعى ءونىم دايىنداۋعا دەن قويعان. وسى ماقساتتا ءتاربيا تازا كاشەمير ماتەريالىن ەلگە الدىرۋ ءۇشىن يتاليا, برازيليا ەلدەرىنىڭ كاسىپكەرلەرىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىر.
– شيكىزاتتى شەتەلدەن الدىرامىز. كوبى دۋباي قالاسىنان كەلەدى. ەندى ءونىم ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋعا يتاليا, برازيليا, پەرۋ ەلىندەگى وندىرۋشىلەرمەن كەلىسسوز باستادىق. Lv, Dior, Prada سىندى الەمدىك تانىمال برەندتەر قولداناتىن ماتەريالمەن ۇلتتىق كيىم تىگۋدى قولعا الدىق. قازاق كيىمى جوعارى ساپاعا لايىق. ونىڭ ساپاسىن, اسىرەسە شەتەلدىكتەر جەدەل اڭعارادى. بىزگە قازبا بايلىقتاردان باسقا سالادان قارجى تاباتىن كەز كەلدى. سوندىقتان ساپالى ۇلتتىق كيىم جاساۋ ارقىلى ەكونوميكانى دامىتۋعا اتسالىسقىم كەلەدى. شەتەلگە كوپ ساپارلايمىن. سوندا بارعان جەردىڭ تۇرعىندارى ءبىزدىڭ بابالار كيگەن ۇلتتىق كيىمدەرگە وتە قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتادى. مەنىڭشە, «وسى دا بولا بەرەدى» دەپ ءوزىڭدى توقتاتىپ قويۋ – كاسىپكەرلىككە جات دۇنيە. ءاردايىم بيىككە ۇمتىلۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا جاستارعا, جىرشى-كۇيشىلەرگە, ىسكەر ايەلدەرگە بولەك توپتاما تىگەمىز. تاريحتىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋ كەرەك. بىزگە بابالار ناقىشى امانات بولىپ جەتكەندەي, ءبىز جاساعان بۇگىنگى بۇيىم دا – كەلەشەككە مۇرا. سوندىقتان ۇلتتىق كيىم سالاسىندا تەر توگىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمدى ۇنەمى ءتۇس شىعارۋ, ويۋدى ورىندى قولدانۋ, اۆتورلىق قۇقىقتى تاپتاماۋ ىسىنە ءمان بەرۋگە, تىگىنشىلىك ونەردى ترەندكە اينالدىرۋدا قاجىماي ەڭبەك ەتۋگە شاقىرىپ جۇرەمىن, – دەيدى ءتاربيا حانىم.
ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ ءبىر قالاسى جەڭىل ونەركاسىپتە توقىما قالاعا اينالسا, مەملەكەت تە سىرتقا مۇقتاج بولماس ەدى. جالپى, كيىم تىگۋ, ونىڭ ءونىمىن كوبەيتۋگە ۇكىمەت قولداۋى انىق كەرەك.
– كوپ مەملەكەتتىڭ وزىندە ءبىر توقىما قالا بار. ماتا مەن توقىما ءوندىرىسىن دۇرىس جولعا قويعان. سول قالاعا بارساڭ, ءارتۇرلى ونىمىمەن تانىلعان فابريكا مەن تسەح جەتەرلىك. مەنىڭ ارمانىم دا سول, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دە تىگىن فابريكالارى مەن كيىم شىعاراتىن ءوندىرىس وشاقتارى ءبىر جەردە شوعىرلانعان قالاسى بولسا عوي دەيمىن, – دەيدى ول.
بالا شاقتان باستالعان ارمان
ءتاربيا حانىم – وتاندىق ۇلتتىق كيىم برەندىن قالىپتاستىرۋدا ويۋدى مونشاقپەن كومكەرگەن, ودان قالا بەردى, زاماناۋي ۇلتتىق كيىم ۇلگىلەرىنە ويۋ-ورنەكتى پرينت ارقىلى باسۋ ءىسىن باستاعان تۇڭعىش كاسىپكەر.
– انامنان ۇيرەنگەن تىگىن ونەرى وسى سالاداعى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. ايتپاقشى, 5-كۋرستا وقىپ جۇرگەندە-اق ۇلتتىق كيىم تىگۋ بويىنشا گران-پري يەلەندىم. ديپلوم جۇمىسىمدى دا وسى تاقىرىپتا قورعادىم. 1997 جىلى وقۋ بىتىرگەن سوڭ اقتاۋعا كەلىپ, ۇلتتىق كيىم تىگىپ, ونى ناسيحاتتاۋعا قۇلشىنا كىرىستىم. ول كەزەڭدە نارىقتا ماتا, ينە-ءجىپ, ويماقتان باسقا دۇنيە بولمادى. بارلىعى قولمەن تىگىلدى. قازىر ءتۇرلى تىگىن جابدىعى شىعىپ جاتىر. ورايى كەلگەندە ايتىپ كەتەيىن, ەل بويىنشا العاش بولىپ ويۋعا مونشاقتى كومكەرۋ, ويۋلى پرينت جاساۋ – ءبىزدىڭ باستامامىز. جالپى, وسى ونەردە مەنى شابىتتاندىرعان ءبىر سەبەپ بار. ول – رۋح. ءيا, ۇلتتىق كيىم رۋحتى كوتەرەدى. وعان – كۇندەلىكتى ءار ساتىپ الۋشى دالەل. اسىرەسە شاپاندى كيگەن ەر-ازاماتتارىمىزدىڭ بويى مەن ويىن تۇزەپ, ەڭسەسىن تىكتەي شىققانىن تالاي كوردىم. كيىمدى كيىپ تۇرىپ, كەۋدەسى ماقتانىشقا تولىپ, وزىنە سونداي ريزاشىلىقپەن قاراعان جىگىتتەردىڭ قۋانىشىنا كۋا بولىپ كەلەمىز, – دەيدى ءتاربيا ايدىمباەۆا.
كاسىپكەر تىگىن سالاسىنداعى مامانداردى تابۋ قيىنعا سوعاتىنىن راستايدى. بۇگىندە ول 30-دان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ماماندارى – بەساسپاپ. بارلىعى ارنايى كۋرستان وتكەن. كوپ قيىندىقتان شىڭدالىپ, جەتىستىككە جەتكەن بيزنەسمەن تالاپتى جاستارعا تاجىريبەمدى بولىسۋگە قارسى ەمەسپىن دەيدى.
كولىك ءىشىن كوركەمدەگەن
بۇگىندە جاستاردىڭ تالعامى بولەك. اسىرەسە جاز كۇندەرى جەڭىل كيىمگە قازاقى ناقىشتا نەمەسە وزگە ۇلگىدە بولسىن, ويۋ-ورنەك سالدىرىپ جاتادى. جەيدەسىن, كۇنقاعارىن اسەمدەپ الۋعا بەيىم جاستار قاتارى ارتىپ كەلەدى. كاسىپكەر ساكەن دايرابايعا وسى تەكتەس تاپسىرىستار ءجيى تۇسەدى. سىرت كيىم مەن جازدىق جەيدەگە ۇلتتىق ناقىشتا ورنەك سالۋ, جازۋ جازۋدان بولەك, كوپ ۋاقىتتان بەرى ءوز شەبەرحاناسىندا كولىك ىشىندەگى ورىندىق تىسىن جاڭارتىپ, قاجەتتى توسەنىشتەردى دايىنداپ ءجۇر. جوسپارىن ناقتى قۇرعان ساكەن ءوز قارجىسىنا سۇيەنىپ, كاسىبىن باستاپتى. وسىلايشا, تالاپتى جىگىت تىندىرىمدى ءىستىڭ جولىنا تۇسكەن.
– اكەم – مەحانيك, انام – تىگىنشى. جەكە كولىك جوندەۋ شەبەرحانامىز بار. ول شارۋامەن اعام حاسەن تۇراقتى اينالىسادى. سونداي-اق جوندەۋدەن بولەك, كولىك سالونىن جاڭارتامىز. ءاۋ باستا اعامنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, كولىك ءىشىن اسەمدەۋگە قىزىعۋشىلىعىم وياندى. 2018 جىلدان باستاپ اۆتوتىگىن تسەحىن اشىپ, كولىكتىڭ ەسكىرگەن سالونى مەن ورىندىقتارىن ادەمى ماتا نەمەسە بىلعارىمەن قاپتاپ, تىگۋدى باستادىم. جاڭا قىزمەتكە دەگەن سۇرانىس بىردەن كوبەيىپ شىعا كەلدى. ەڭ العاشقى ءونىمدى قيىندىقپەن تىككەنىم ەسىمدە. كەيىن قولىم ابدەن داعدىلاندى. قازىر كولىك جۇرگىزۋشىلەردىڭ سۇرانىسى ەرەكشە. ءبىرى اتىن جازدىرىپ, كەلەسىسى ۇلتتىق ويۋ-ورنەك تاڭبالانعانىن قالايدى. ءبارىنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, ساپا جاعىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز, – دەيدى.
كاسىپكەردىڭ ەڭبەكقورلىعى مۇنىمەن توقتاماعان. سۇيىكتى كاسىبىن كەڭەيتىپ, كولىك ىشىنە ارنالعان جانە جولعا ارنالعان جۇك سومكەلەرىن دە دايىنداۋعا كىرىسىپتى. كولىك ءىشىن كوركەمدەپ, تابىس تاۋىپ جۇرگەن ساكەن كەيىن «دامۋ» ارقىلى 8 پايىزبەن نەسيە الىپ, كاسىپ اياسىن كەڭەيتكەن.
«نەسيە قارجىسى كاسىپتى ۇلعايتۋىما كوپ كومەگىن تيگىزدى. تسەح اشىپ, ارنايى تىگىن قۇرالىن الدىردىم. تاپسىرىس جەتەرلىك. ادام بالاسىنىڭ جاۋى – جالقاۋلىق. ءبىر كەزدەرى ءارتۇرلى جۇمىس ىستەپ, ءبىرشاما ءىستىڭ باسىن شالدىق. ەڭ سوڭىندا سۇيىكتى ىسىمە ورالدىم. وسى شارۋامدى ءالى دە جانداندىرا بەرمەكپىن. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى زەرتتەپ كوردىم. شىن مانىندە, مەملەكەتتىك جوبالار ءوزىن وسى سالاعا ارناعاندارعا كوپ كومەك بەرەدى. ءارى باسەكەلەستىكتى دە كۇشەيتەدى, ىزدەنىسىڭدى ارتتىرادى. جاقىن ارادا مەملەكەت ۇسىنعان ءتيىمدى باعدارلامالارعا قاتىسىپ, جولىمىز بولسا, جاڭا جوبالاردى قولعا الۋ جوسپاردا تۇر», دەدى شاعىن بيزنەسپەن شارۋاسىن دوڭگەلەتكەن ساكەن.
كاسىپكەرلىگى دامىعان ەلدە جۇمىسپەن قامتىلاتىن حالىق سانى ارتادى. جۇمىس كوزى تابىلىپ تۇرسا, ەل جاعدايى جاقسى بولارى اقيقات ەمەس پە؟