بەس قابانىڭ باتىرلارى

ساپارعا شىقپاس بۇرىن «سوناۋ 400-500 شاقىرىمنان كەلە جاتىرمىن, اكىم اياعى باسا بەرمەيتىن تۇكپىردەگى اۋىلداردى ارالاپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسايىن, ولكەنىڭ تاريحىنا ۇڭىلەيىن» دەپ, كۇنى كەشە عانا تاعايىندالعان مار­قاكول اۋدانى اكىمىنىڭ مىندەتىن ات­قارۋشى رۇستەمبەك ءنابيولدا ۇلىنا حابار­لاسقان-تۇعىم. ول زەينەتكەر ۇستاز­دى وسى ءوڭىردىڭ وي-شۇڭقىرىن جاقسى بىلەدى دەپ, جول باستاۋشى ەتىپ قوسىپتى.

قابا ايماعى بيىل قالىڭ قاردىڭ استىندا جاتىر. اينالدىرعان اپتا ىشىندە قاپالاقتاعان كۇپسەك قار جىلقىنىڭ شوقتىعىنان اسقان. تەبىندەي الماي ومبىققان قامبار اتا ت ۇلىگىن مالشىلار ويعا ءتۇسىرىپ بايەك بولىسقان. ەتەككە تۇسكەنى ءتۇسىپ, تۇس­پەگەنى شوپكە تۇرعان. وتكەن جاز جاڭبىرلى بولىپ, ءشوپ شاۋىپ الۋ دا قيىنعا سوققان-دى. ەندى مىناۋ قاسات قاشان ەرىپ, قاشان كوكتەم شىعارى ءبىر قۇدايعا ايان. ادەتتە كوبەسى سوگىلمەي, ناۋرىز سوڭىنا دەيىن جاتاتىن. بيىلعى تاۋ-توبە قاردىڭ سوڭى قالاي بولارىن كىم ءبىلسىن؟ كۇندىز ەرىپ, ءتۇن ۇيىقتاسا, قارعىن سۋدان قاۋىپ جوق.

جان-جاعىمىز اپپاق قامال. قار قامال. ءۇي-جاي, قورا-قوپسى تومپەشىك-توم­پەشىك بولىپ اق مامىقتىڭ استىندا قال­عان. قار قىمتانعان مۇرجالاردان ءتۇتىن بۋداق­تايدى. بۋداق-بۋداق تۇتىنگە قاراپ, قۋانامىز. اۋىلدىقتاردىڭ جاققان وتتارى ماڭگى سونبەسە ەكەن دەپ تىلەيمىز. يەلەرى ورتالىققا قاراي قوپارىلا كوشىپ, ءتۇتىنى شىقپاي قالعان ۇيلەر قانشاما؟ ول كەتكەندەر مارقاكول اۋدان بولدى دەپ, كەرى قايتا قويا ما؟

شاناعاتى – شەكارا شەبى

توسقايىڭنىڭ وڭتۇستىگىندەگى شاناعا­تى­عا قاراي «ۋازيكپەن» سولق-سولق ەتىپ كەتىپ بارامىز. ايلاپ اشىلماي جاتقان جول وسى. قىستاي قار كۇرەپ تۇرامىز دەپ, تەندەردى ۇتقانداردىڭ تراكتورلارى قاسات قاردى قاق جارىپ وتە شىعاتىن شەتەلدىك تەحنيكالارداي بولسا عوي, وتىز شاقىرىمدى ويناپ ءجۇرىپ كۇرەپ شىعار ەدى. ءبىز بولساق, كەڭەستىڭ كۇرەسىندەگى كۇرك-كۇرك جوتەلگەن كوك تراكتورمەن ءالى ءجۇرمىز.

جولدىڭ قوس قاپتالى – جاپ-جاسىل شىرشا. قارسى بەتتەن ورمانى سەلدىر تاۋ كورىندى. ونىڭ ءور جاعىنان مۇنارتقان كوك ادىرلار قىتايعا قاراستى. بەرگى بەتتەگى شاناعاتى شەكارا زاستاۆاسى جابىلىپ تىنىپتى. شوقالاقتاپ قارا قابا وزەنىنىڭ كوپىرىنەن ءوتىپ بارا جاتقانىمىزدا باقىت اقساقال, جالپى ءبىزدىڭ ءوڭىر قابا اتالىپ كەتكەن, دەپ اڭگىمەسىن جالعاعان. بۇعان دەيىن اۋىل-ايماق, ەلدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, ءال-اۋقاتى توڭىرەگىندە اڭگىمەلەسسەك, ەندىگى تاقىرىپ جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاراي ويىسا بەردى.

– بۇل وڭىردە بەس قابا وزەنى اعىپ جاتىر: ءبىرىنشىسى – كاتونقاراعاي جاقتان باستالاتىن جامان قابا, ەكىنشىسى – قارا قابا, ءۇشىنشىسى – اراسان قابا, ءتورتىنشىسى – تەمىر قابا, سودان كەيىنگىسى – اق قابا. اق قابا قىتايدىڭ شەكاراسىن بويلاي اعادى. سودان بەس قابا دەپ وتىرعانىمىز, قىتايعا كىرىپ, ول جاقتاعى ەكى قاباعا قوسىلادى. ودان قارا ەرتىس بولىپ, قالجىردىڭ تۇسىنان قازاقستانعا شىعادى. زايسانعا قۇلاپ, ودان ەرتىس بولىپ, وسكەمەن, سەمەي, پاۆلوداردى جارىپ وتەدى-داعى, ءسىبىردىڭ باتىسىن قۋالاي جىلىستايتىن وب وزەنىنە قۇيادى ەكەن... ءسويتىپ, قابا سۋى سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتپەن جالعاسىپ جاتىر, – دەيدى زەينەتكەر ۇستاز باقىت تۇراتاۋوۆ.

قىرقاعا شىققاندا, تومەندەگى ويپاتتان قارايىپ, شاناعاتى اۋىلى بۇلدىرادى. اناۋ ەكى سايدىڭ ورتاسىمەن بۇركىتساي وزەنى اعادى. اينالاسىن تاۋ قورشاپ, ىقتاسىندى مەكەن قىلعان اۋىل ەكەن. ىق بولعانىمەن, ايازىن اقساقالدار اڭىز ەتىپ ايتادى. قايبىر جىلدارى 66 گرادۋسقا دەيىن بارىپتى. بيىلدىڭ وزىندە ساقىلداعان سارى اياز اپتالاپ تۇرىپ العان. وتىرىك-شىنىن قايدام, ايازدى قىستىڭ بىرىندە اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىندەگى وزەندە بىرەۋدىڭ جۇك ارتقان شاناسى قاتىپ قالعان سوڭ اۋىل اتاۋى «شانا قاتتى, شاناعاتتى», قۇجاتتا شاناعاتى بولىپ كەتىپتى-ءمىس. وعان دەيىنگى اتاۋى – ورلوۆكا. كەيبىرەۋلەر ايازىن ايتىپ, ياكۋتيانىڭ ويمياكونىنە تەڭەيدى. ايتەۋىر, قازاقستاننىڭ ەڭ سۋىق نۇكتەسى ەكەنى داۋسىز.

اق كۇمىستەي بەتكەيلەردە ويقاستاعان ءىز كوپ. ادام اياعى سيرەك مەكەندە اڭ جورتپاي قايتسىن؟ قالىڭ قاردى ومىراۋلاي بۇزىپ-جارىپ وتكەن انەۋ ءىز بۇعىنىكى مە دەپ توپشىلادىق. كەشە توسقايىڭنىڭ تۇر­عىن­دارى دالادا قالعان وتاۋدىڭ تۇبىن­دە ءمۇيىزى شاڭىراقتاي بۇعى ءجۇر دەسىپ وتىرعان. بالكىم, سول شىعار.

بار-جوعى جيىرما شاقتى ءتۇتىن قالعان شاناعاتىنىڭ ورتالىق كوشەسىنە تۇستىك. «باتىرلار» كوشەسى دەپ اتالادى. بىلە بىلسەك, بۇل اۋىلداعىلاردىڭ ءبارى – باتىر. شولاق جازدا قۇرتىن قۇرتتاپ, ۇزاق قىستىڭ قالىڭ قارىنا, ۇسكىرىك ايازىنا شىداس بەرىپ, ت ۇلىگىن تۇلەتىپ, تىنىمسىز ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءتىپتى جول جابىلسا دا تاۋ باسىنداعى اۋىلدا كوندىگىپ جاتا بەرىسكەن. كونبەسكە, امال دا جوق, بىلەمىن. ايتپەسە, مۇنداعى اتا-انا دا بالاسىنىڭ ءبىلىمىن ۇشتاپ, ونەرگە باۋليتىنداي ۇيىرمەگە بەرگىسى كەلەدى. الايدا بارى ءتورت سىنىپتىق شاعىن مەكتەپ قانا. اۋىلداعى جالعىز مادەني وشاق – باستاۋىش مەكتەپكە بەتتەي بەرگەنىمىزدە كەسە-كولدەنەڭ ءۇيىر جىلقى ءدۇر ەتىپ ءوتتى. ونى قايىرىپ, ەرىكجان ەسىمدى ءتورتىنشى سىنىپتىڭ وقۋشىسى ءجۇر. وسى اۋىلدىڭ بالاسى بولعانىمەن, توسقايىڭدا وقيدى ەكەن. تەبىن اۋىستىرىپ ءجۇرمىز دەيدى. تاۋ قىرىنداعى شۇڭقىر دەگەن جەرگە اپارىپ سالماقشى. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا جىلقىنى كۇن-ءتۇنى كۇزەتپەسە, يت-قۇسقا جەم بولاتىنىن ايتادى جىلقىشىلار. قاسقىردىڭ ۇيىققان كەزى اياقتالىپ, قار بەتى قاتقان ۋاقىت. ەندى مالعا شابا باستايدى.

اڭقىلداعان اۋىل ازاماتتارىن اڭگى­مە­گە تارتىپ-اق ءجۇرمىن. مىناۋ قىس ىشىندە قار كەشىپ, فوتواپپارات اسىنعان ءجۋر­نا­ليس­ى اۋىل كوشەسىنەن كورەمىز دەپ استە وي­لا­­ماعان سەكىلدى.

– 1966 جىلى شاناعاتىدا تۋدىم. ول جىلى دا وسىنداي جۇت بولىپتى, – دەي­دى اشىلىپ اڭگىمە ايتۋعا نيەتتەنگەن امانبەك دۇزكەنوۆ. شيق ەتكىزىپ, ديك­تو­فو­نىم­­دى قوسا قويدىم.

– دالادا شىعارا الماي قالعان ءشوبىمىز بار. سونى شىعارىپ الۋعا كومەك قىلسا دەيمىز. ءشوپ شىقپاسا, جىلقى قىرىلايىن دەپ تۇر. وتكەندە ۇلكەن تراكتور كەلىپ جولدى اشتى. وسى جولى تاعى 13 كۇن جا­بىق بولدى. ون كۇن ەلەكتر جارىعىنسىز وتىر­دىق. امبەسىندە, اياز. 49 گرادۋستان تۇسپەي تۇردى. انەۋگۇنى الپىسقا باردى. شوپكە دە­يىنگى جولدى اتپەن باسىپ, ءوزىمىز ءجۇرمىز. اۋىلداعى جالعىز تراكتوردىڭ وتالۋى قيىن. سولياركا دا جوق. ايتەۋىر, حالىق كومەكتەسىپ جاتىر. ولاردان تۇسكەن كومەكتى تەڭدەي ءبولىپ وتىرمىز, – دەيدى امانبەك ابۋباكىر ۇلى.

ويلاڭىز, ءبىر اۋىل ون كۇن جارىقسىز وتىردى. وركەنيەتكە ۇيرەنگەن ءسىز شە, بەس مي­نۋتقا ينتەرنەتىڭىز وشسە, تىنىسىڭىز تارى­لىپ, تىپىرشىپ كەتەر ەدىڭىز. شانا­عاتىنىڭ ازاماتتارى جارىق وشكەندە, وزدەرى اككۋمۋلياتور ارقىلى ءۇي تەلەفونىن قوسىپ, ورتالىقپەن بايلانىسىپ وتىرعان. تەك ون كۇن دەگەندە عانا تىكۇشاق مىنگەن ماماندار كەلىپ, جارىقتى جالعاپ بەرىپتى. وسىدان سوڭ شەكارا شەبىندەگى شاناعاتى حالقىن باتىر ەمەي, كىم دەيمىز؟

– بيىلعى قىس سۋىق بولدى. بۇرىن-سوڭدى اقپاندا مۇنداي اياز بولماعان. مەتەو­ستانسانى ساقتاپ, كۇن رايىن كۇندە­لىك­تى تىركەۋ كەرەك ەدى. تۇنەۋگۇنى 57-58 گرادۋسقا دەيىن باردى. مەتەوستانسادا جۇ­مىس ىستەگەن شەشەم مارقۇم -66 گرادۋس بول­عان دەپ ايتىپ وتىراتىن, – دەيدى ويرات شوقاقوۆ.

تاريحتان تۇ­گەن­دەيتىن بولساق, شانا­عاتىدا 90-جىل­دارى 130-داي ءۇي بولعان. قازىر ءبارى دەر­لىك بوس قالعان. 22 ءتۇتىن عانا ازىرشە تاپجىلماي وتىر.

– باياعىدا كوشىپ جاتقانداردىڭ ۇي­لەرىن ساتىپ الىپ, «قايتا كەلەتىن بول­ساڭدار, ۇيلەرىڭدى تەگىن بەرەمىن» دەگەن ەدىم. ەشكىم كەلمەدى, – دەيدى امانبەك ابۋباكىر ۇلى اۋىلدى كوزبەن شولا قاراپ.

بالىقتىبۇلاققا باردىڭىز با؟

ءماشىننىڭ ايناسىنا مويىن سوزا ءبىر قارا­عانىمدا, شاناعاتىدان ۇزاپ بارا جات­تىق. كۇن قۇلاقتانىپ تۇر. ەرتەڭگى با­عىت – بالىقتىبۇلاق. ول-داعى جان-جاعى جاسىل شىرشامەن كومكەرىلگەن عاجاپ ولكە دەيدى.

ارايلاپ توسقايىڭنىڭ تاڭى اتتى. شىڭىلتىر اياز. اۋىلعا تۇسكەن تاڭ شا­پا­­عى­نا قاراپ, جاراتقاننىڭ شەكسىز قۇدىرەتى-اي دەپ, تاڭعالاسىز. شىركىن, اۋىل­عا اقور­دا­نىڭ شاپاعاتى وسىلاي ءتۇسىپ, «اۋدان بولدىق» دەپ مالاقايلارىن اسپان­عا اتقان ەلدىڭ قۋانىشىن ەسەلەي بەرسە عوي!

– بالىقتىبۇلاققا ءوزىم اپارامىن, – دەگەن اعايىنىمىز ازامات مۇستافين بوزالا تاڭنان «ۋازيگىنە» بەنزين قۇيىپ مارە-سارە بولىپ ءجۇر. (بۇل جاقتىڭ جولدارىنا «ۋازيكتەن» باسقا كولىك شىدامايتىن سياقتى) جانار-جاعارمايدى اۋدان ورتالىعىنان نەمەسە كول جاعاسىنداعى ۇرانحاي اۋىلىنان بوشكەلەپ جەتكىزىپ الادى. تۇكپىردەگى مۇنداي اۋىلدار وسىلاي قامدانباسا, تابي­عات­تىڭ تاعى قانداي توسىنسىيى كۇتىپ تۇر­عانىن ءدوپ باسىپ ەشكىم بىلمەيدى.

كۇنشىعىستى بەتكە الدىق. بالىقتى­بۇ­لاققا دەيىنگى جول – 25 شاقىرىم. ول دا توسقايىڭ اۋىلدىق وكرۋگىنە قارايدى. تاۋ بيىگىندەگى جازىقتى جارىپ سالعان جالعىز اياق جولمەن جۇيتكىپ كەلەمىز. ازامات مۇستافين تىزگىندە كەلە جاتىپ, جەر-جەردىڭ اتاۋىن ءتىزىپ كەلەدى, جال بولىپ ۇرلەنگەن قاساتتى بۇزىپ كەلەدى...

– اناۋ تاقىر دەگەن تاۋ, قارسى الدى­مىز­داعى تاستى تاۋ – قاراكەزەڭ. مىناۋ سايدى كورىپ تۇرسىڭ با؟ سول جەردە سار­قىراما بار. جازدا كەلسەڭ, اپارامىن. ءۇيتاس, شىبىندى, كەرەگەتاس دەگەن جەرلەر دە وسىندا. ال مىنا اقشاعىل تاۋ­دىڭ ەتەگىندە, – دەدى يەگىمەن نۇسقاپ. – قى­تاي­داعى قابا اۋىلى جاتىر.

ازامات كورسەتكەن تاۋدىڭ ەتەگى قىتاي بولسا, ءبىز شەكارانىڭ ءدال تۇبىنە كەل­گەنىمىز عوي. بالىقتىبۇلاقتىڭ كىرە­بەرىسىندە شەكارا زاستاۆاسىنىڭ مۇناراسى مەنمۇندالادى. ءبىز تۋراسىنان تارتقان كۇيى سەرگەي بەر­ديۋگين دەگەن شارۋانىڭ قاقپاسىنا جەتىپ, توقتادىق. اۋلاسىندا كۇنشۋاقتا بۋداق­تا­تىپ تەمەكىسىن شەگىپ وتىر ەكەن. جىپ-جي­نا­قى ميپاز ادامعا ۇقسايدى. جاس-شا­ماسى جەتپىستەن اسسا كەرەك.

– شاناعاتىدا تۋىپ, ءومىر بويى وسىندا تۇرىپ جاتىرمىن. ءبىر ۇلىم, كەلىنىممەن قولىمدا. مالمەن كۇن كورەمىز. توقسان شاقتى بۇعى, مارال بار. جازدا ءمۇيىزىن كەسەمىز, كەلگەن تۋريستەردى پانتىنىڭ سورپاسىنا تۇسىرەمىز. قازىر عوي, قاسقىر مەن سىلەۋسىن مازا بەرمەي تۇر, – دەيدى سەرگەي اقساقال. – وتىننان ماسەلە جوق. قۇلاپ جاتقان اعاش ءسال ارزانداۋ. سونى الامىن. ونىڭ ۇستىنە, جايقالىپ تۇرعان اعاشتى قۇلاتقان وبال. ولكەنىڭ اسەم تابيعاتىن ءوزىمىز ساقتاماساق, كىمگە كەرەك؟! – دەي بەرىپ, ورنىنان تۇردى. سىرىڭكەسىن كۇرەكتەي الاقانىمەن كولەگەيلەپ تۇرىپ, ەزۋىنە قىستىرعان تەمەكىسىن تاعى تۇتاتتى.

– اسىقپاڭدار, شاي ىشەمىز, – دەپ, قولىنا بالتاسىن الدى. كۇرك-كۇرك جوتە­لىپ ءجۇرىپ, قاراعاي شوركەنى جاردى. جارعان وتىنىن ۇيگە الا كىردى. وتتى ەكى ۋاقىت جاعاتىنىن ايتتى. ورتاڭعى بول­­مەدەگى تەلەديداردا وتاندىق ارنا­لار ساڭقىلداپ تۇر. جايناپ تۇرعان داس­تارقانعا جايعاستىق.

– اۋىلدا دۇكەن جوق, ازىق-ت ۇلىكتى قاي­دان اكەلەسىزدەر؟ – دەدىم جاڭا تارتىل­عان­داي اپپاق قايماقتى نانعا جاعىپ جاتىپ.

– ءبىز ازىقسىز قالمايمىز, – دەپ كۇلدى, باپ­پەن شاي قۇيىپ وتىرعان بايبىشەسى. –ازىق-ت ۇلىكتى توسقايىڭنان, ۇرانحايدان الىپ كەلەمىز. جول تۇسسە, تەرەكتىدەن جەت­كىزە­مىز. ۇن قورىن قامداپ الساق بولدى, نان دا ساتىپ المايمىز.

بىلاي نان باعاسى – 230 تەڭگە. ونىڭ ءوزى ۇرانحاي اۋىلىندا. ءيا, مۇنداعى باعالار قالاعا قاراعاندا ەكى ەسە جوعارى. نەشە كۇن جول بولماعانىمەن, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بولا قويماعان. ادەتتەگىدەي كۇزدىڭ كۇنى ءبارىن قامداپ الىسقان. قا­جەت-اۋ دەگەن ءدارى-دارمەكتەرىنە دەيىن جي­ناقتاپ وتىرادى.

بالىقتىبۇلاق تۇرعىندارى ءبىر-بىرى­مەن تۋىسقانداي بولىسىپ كەتكەن. اي­نال­دىرعان توعىز ءتۇتىن. ءبىر-بىرىنە دەمەۋ. وسى اۋىلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنەن سىر شەرتەتىن اقساقالداردىڭ ءبىرى دەپ, سوۆەتبەك ساپارعاليەۆتىڭ شاڭىراعىنا دا باس سۇقتىق. قال سۇراستىق. ءبارىنىڭ ايتارى – قاردىڭ قالىڭدىعى, جولدىڭ جوقتىعى.

– وتىرعان وتىرىسىمىز وسى. بالالار قالادا. كەمپىر ەكەۋمىز اۋىلدا, انە, الا مىسىق بار, – دەپ تەرەزەدەن تۇسكەن كۇنىڭ شۋاعىندا ماۋجىراپ وتىرعان قارا الا مىسىقتى اياعىمەن ءتۇرتتى. – ءۇي تەلەفونىمىز دا دۇرىس ىستەمەيدى. اراسىندا قىتاي قوسىلىپ, بىج-بىج ەتىپ كەتەدى. وتكەندە وپەراتورلار اقشاسىن ۋاقتىلى تولەمەسەڭ, كەسىپ تاستايمىز دەپ حابارلاستى. ءبىر اي جول بولماسا, ونى قالاي تولەيمىز؟ ايىنا ءبىر پوشتا كەلگەندە, ەلەكتر جارىعى مەن تەلەفونعا تولەپ وتىرامىز, – دەپ «قازاقتەلەكومعا» دەگەن وكپە-نازىن ايتىپ قالدى سوۆەتبەك اقساقال. – ەل كەتتى, ەل كەتكەن سوڭ قىزىق كەتتى. جاستار جوق. مەكتەپ جابىلا سالا ون وتباسى قوپارىلا كوشتى. سوعىس ۋاقىتىندا جابىلماعان مەكتەپ اتوم عاسىرىندا جابىلدى. اۋىلدار بوس قالدى, – دەپ كۇرسىندى اقساقال.

«اۋىلعا جۋرناليست كەلدى» دەگەن حابار جەلدەي ەستى مە, سوۆەتبەك اقساقالدىڭ ۇيىندە وتىرعانىمدا اۋىل تۇرعىندارى ارىز-ارمانىمىزدى ايتايىق دەپ, ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى كىردى. «اشىق اكىمدىكتەگىدەي» كەزەك-كەزەگىمەن اۋىلدىڭ ماسەلەسىن ايتۋ­عا جايعاستى. قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ وتىردىم.

– ءبىزدىڭ ايتقان ماسەلەنى قيىپ تاستاماي جوعارىعا جەتكىزسەڭ, ايتايىق, – دەپ اۋىز بولمەدەگى ۇستەلگە جايعاسا كەتكەن ايەلدىڭ اۋەلى اتى-ءجونىن جازىپ الدىم: شاعيلا ساپارعاليەۆا ەسىمدى وسى اۋىل­دىڭ تۇرعىنى. – سەنىپ وتىرعانىمىز, ءبىر قۇداي. وبلىس اكىمىن قويىپ, وكرۋگ اكى­مى­نىڭ وسى اۋىلعا كەلگەنىن كورمەدىم. دارى­گەر دەگەندى مۇلدەم بىلمەيمىز. ءوزىمىز تە­را­پەۆتپىز. قان قىسىمىمىزدى ولشەپ, قام­داپ العان ءدارىمىزدى ءىشىپ جۇرە بەرەمىز. ارتىق ەشتەڭە سۇرامايمىز. ەڭ بىرىنشىدەن, جولىمىزدى جوندەسىن, ەكىنشىدەن, تەلەفون بايلانىسى كەرەك, ۇشىنشىدەن زاستاۆانىڭ قوقىس توگەتىن الاڭى اشىق جەردە جاتىر. قار ەرىسە بولدى, سيىر مالى سول جاقتان جەمەگەندى جەپ, ۋلانادى. سونى قورشاسىن. جايىلىم مەن شابىندىق جەتكىلىكتى بول­عا­نىمەن, مال باعۋ قىپ-قىزىل اۋرە. ونى 400-500 شاقىرىم شالعايداعى قالاعا اپارىپ ساتا دا المايمىز. اينالايىن, پرەزيدەنتكە ماسەلەمىزدى جەتكىز! – دەپ ءسوزىن نىعىزداي سويلەدى شاعيلا اپاي.

بىرگە كەلگەن كورشى-قولاڭ دۇرىس-دۇرىس دەپ قولپاشتادى. قويىن داپتەرىمدى جابا بەرگەنىمدە. – مەنىڭ دە ماسەلەمدى جاز, – دەپ بۇيىرا سويلەدى مۇرتى ەدىرەيگەن جىگىت اعاسى.

– اتى-ءجونىم – الەكساندر باتالوۆ. قىستان امان-ەسەن شىقسام, ۇرانحايعا كوشەمىن. ءۇي الىپ قويدىم. ويتكەنى – دەدى سۇق ساۋساعىن شوشايتىپ, – نەمەرەم 1-سىنىپتا وقيدى. مۇندا مەكتەپ جوق. توسقايىڭداعى ينتەرناتتا تۇرادى. جۇما كۇندەرى الىپ كەتىپ, جەكسەنبىدە اپارىپ تاس­تايمىن. سەنەسىڭ بە, بىلمەيمىن, جول جوق كۇندەرى توسقايىڭعا دەيىن اتپەن جەتكىزەمىن. بوراندى كۇنى 25 شاقىرىم جول ءجۇرىپ كور. جەتكەنشە ءتورت ساعات, قايت­قان­شا ءتورت ساعات. مەنى قويشى, بالاعا وبال. سونى تۇسىنەسىڭ بە؟ – دەپ كىجىنە سويلەدى باتالوۆ.

ءبىز تۇسىنگەنىمىزبەن, بيلىك تىزگىنىن ۇستا­عان اقجاعالىلار تۇسىنە قويار ما ەكەن؟ تسيفرلى قازاقستان دەپ ۇرانداپ جۇرگەن ەلى­مىزدىڭ تۇكپىرىندە ءبىرىنشى سىنىپتىڭ وقۋ­شىسى ساباققا اتپەن قاتىناپ ءجۇر. بوراندى كۇنى ءسۇرىنىپ-جىعىلىپ جەتكەن­دە­گى مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتىن كورسەڭىز, جاعاڭىزدى ۇستايسىز. 1948 جىلى سالىنعان بۇرىنعى اۋرۋحانانىڭ عي­ماراتى. كىرسەڭ, ەڭسەڭدى باسىپ, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىن ەلەس­تە­تەدى. دارەتحاناسى دا دالادا. بۇل ينتەر­ناتتا سول ايتقان بالىقتىبۇلاق, شا­ناعاتى, بۇعىمۇيىز اۋىلدارىنىڭ بالالارى تۇرىپ, ءبىلىم الادى. ينتەرناتقا جارىماي وتىرعان اۋىلدا ينتەرنەت تە جوق. ينتەرنات سالىنىپ, ينتەرنەت تارتىلعانشا قۇيقالى پۇشپاقتا ادام قالماي ما دەگەن دە قورقىنىش بار. بيىل­عى قىستان كەيىن كوبى قوپاقتاپ وتىر. توسقايىڭدىقتار وكرۋگ اكىمىنىڭ جۇمى­سىنا دا كوڭىل تولماي­تىن­دىقتارىن اشىق ايتادى.

اعىمنان جارىلسام, ءا دەپ جولعا جي­نال­عانىمدا, مارقاكول تۋرالى مولدىرە­گەن كوركەم دۇنيە جازسام دەپ ويلاعام. ءسويتىپ, قۋانىپ جولعا شىققام. قۋانىپ شى­عىپ, قۇلازىپ قايتتىم. حالىقتىڭ بار ءۇمىتى – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتا. جاڭا اۋداننىڭ ەڭسە تىكتەپ كەتۋى ءۇشىن جەرگىلىكتى جەردەگى بول­ماشى باعدارلامالاردان بالەندەي پايدا جوق. بولسا, قىرۋار قارجى شاشىپ, تارتامىز دەگەن اۋىزسۋى قايدا؟ ءىستىڭ باسى بار, اياعى جوق. ات توبەلىندەي حالىقتى قاراپايىم قارا سۋعا جارىتا الماي وتى­رىپ, باسقاسىن ايتپاي-اق قويدىق. توس­قايىڭنىڭ قار باسقان تار كوشەسىندە ۇشىراسا كەتكەن انەۋ ءبىر جىگىتتىڭ ايتقان ءسوزى ويىما ورالا بەردى: «تاۋ باسىندا بىزدەي باتىر حالىق بارىن ۇكىمەت ۇمىتىپ كەتكەن!» دەدى دە, وتە شىققان. قايتا ارتىنا قايىرىلعان جوق...

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

مارقاكول اۋدانى,

توسقايىڭ – شاناعاتى – بالىقتىبۇلاق