«كيىكتى» ستانساسىنان وتكەن سايىن قازاقتىڭ داڭقتى كومپوزيتورى سىدىق مۇحامەدجانوۆ وسى جەردەن الماتىعا ارمان ارقالاپ كەتكەن شىعار دەگەن ويعا تۇسەم. ونىڭ كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان جەرى قازاقتاعى عاجايىپ تا, قاسيەتتى توپىراقتىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى دەسە بولادى. ءۇش مىڭجىلدىق كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ تولعاعى جەتىپ, توعىسقان جەرى – بۇل. سارىارقانىڭ ساز قونعان ايماعىندا ۋىزىنا جارىعان سازگەر كۇنى كەشەگى تاتتىمبەت, توقا, دايراباي, قىزداربەك, سەمبەك, ءابدي, ابىكەن, اققىز, يتاياق, ماقاش, بەگىمسال داستۇرىندەگى شەرتپە كۇيدىڭ قازانىندا قايناپ, قايماعىنا كەنەلگەن ءبىرتۋار تۇلعا ەدى. ونىڭ «شاتتىق وتانى» پوەماسىندا سول تەرەڭ دە, ەرەن تىلسىم سيقىر الىستان ايقۇلاقتانىپ, قۇلاققا شالىنادى. قازاقتىڭ ۇلى كومپوزيتورى سىدىق مۇحامەدجانوۆ وسى تۋىندىسىن مۋزىكالىق پوەما دەپ اتاعان ەكەن. شىن مانىندە بۇل – ءبىر ءداۋىر, ءبىر زاماننىڭ ماراپات جىرى. قازتۋعاننىڭ «ماداق جىرىنداي» پاتەتيكالىق پوەما.
قازىر ەل ەكى اياعى سالبىراپ, كوكتەن وسى جەرگە تۇسە سالعانداي كۇي كەشىپ وتىر, ادام بالاسى تۋاسى ۇمىتشاق, وسى وتىز جىل ىشىندە باياعىدا كورگەن-بىلگەنىن ەسىنەن شىعارىپ العان. مۇنى ءيسى قازاق باياعىدا «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان» دەگەن. ول ءبىر كەزدەگى ءبىزدىڭ اسان قايعى, سوناۋ توماس مورلاردىڭ قيال-عاجايىبىنان تۋعان قوعام ەدى. بار-جوعى جەتپىس جىل سالتانات قۇردى دا, تاريحتىڭ ارحيۆىنە جونەدى! ەۋروپانى كەزىپ جۇرگەن كوممۋنيزم ەلەسى حح عاسىردا سالتاناتتى شەرۋىن ءتامامدادى دا, كەلمەسكە كەتتى. سونى مۋزىكا تىلىمەن ورنەكتەپ, ولمەس ونەر تۋىندىسىنا اينالدىرعان – قازاقتىڭ ساۋساقپەن سانارلىقتاي تۇلعالارىنىڭ ءبىرى, كومپوزيتور سىدىق مۇحامەدجانوۆ. سوتسياليزم تۋرالى پوەمانى قايتا تىڭداعان سايىن ادامدى مىڭ سان ويعا سالىپ, جان-دۇنيەنى سارعايعان سارتاپ ساعىنىشقا كەنەلتىپ, ارقانى شىمىرلاتاتىن مۋزىكالىق دۇنيە بىزدەن باسقا بىردە-ءبىر ەلدە جوق دەسە دە بولادى. بىزدە عانا, قازاقتا عانا بار!
زاماندار دا, ادامدار دا كوشە بەرەدى, ماڭگى باقي ولمەيتىن, جاسامپاز ادام بالاسىمەن بارلىق قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيالاردا ءومىر سۇرە بەرەتىن ونەر تۋىندىلارى عانا. گومەرلەر كەتتى. ادامزاتتىڭ جادىندا «يليادا» مەن «وديسسەيالار» قالدى. سادىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «شاتتىق وتانى» دا وسىلاردان اۋمايتىن ادامزات ونەرىندەگى شەدەۆر شىعارمالار قاتارىندا تۇر.
ءبىزدىڭ بالالىق, جاستىق شاعىمىز, ات جالىن تارتىپ مىنگەن كەزىمىز دە وسى قوعامدا وتكەن. ءبىز ونىڭ ورنى ويسىراعان كەمشىلىكتەرى مەن تراگەدياسىنا قاراماستان ەگىلىپ ءسۇيىپ, وعان ەت-باۋىرىمىز ەلجىرەپ قىزمەت ەتكەنبىز, ودان ارتىق قوعامدىق جۇيە بار دەگەن وي بىزدە بولماعان. ادام – ءوز زامانىنىڭ جەمىسى, سونىڭ ءارى مىقتى, ءارى وسال قاسيەتتەرى ءبىزدىڭ بويىمىزدا ءالى بار.
سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «شاتتىق وتانى» وسى homo soveticus (حوما سوۆەتيكۋس), سوۆەتتىك قازاقستان تۋرالى جىر ەدى. بۇل پوەمادا ءبىزدىڭ 70 جىلعى عۇمىرىمىزدىڭ گالەرەياسى شىنايى بەينەلەنگەن. ونى تىڭداعان سايىن ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدى اسقاق سەزىم, ەل مەن جەرگە دەگەن شالقار ماحاببات كەرنەيدى. مۇنى مىنا جارىق دۇنيەگە بىزدەن كەيىن كەلگەن بۋىن تۇسىنبەۋى مۇمكىن, بىراق بۇل سەزىمدەر بىزگە ەتەنە جاقىن ءھام وتتاي ىستىق.
ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ قازاقستانعا كەلۋى ۇلتتىق مۋزىكامىزدى ەۋروپالىق دەڭگەيگە كوتەرىپ, جاسارتىپ, جاڭارتىپ, جاڭعىرتىپ تاستاپ ەدى, سىدىق مۇحامەدجانوۆ باستاعان شاكىرتتەرى ونى بۇرىن-سوڭدى بولماعان بيىككە كوتەرىپ, بەرىسى رەسپۋبليكالىق, ءارىسى وداقتىق ماسشتابتا سونى ورنەك, ۇلتتىق بوياۋلار قوسىپ, تىڭعا سۇرەن سالدى.
مىنا وپاسىز جالعاندا ۇلتتىق رۋحتىڭ جەر بەتىندە سايران سالۋىنا, وكتەم كۇشتەردىڭ توبەسىنەن ويران سالۋىنا تۇك تە جەتپەيدى. جان العىش اتوم قارۋى مەن تورتكۇل دۇنيەنى الاقانىنا ۋىستاپ وتىرعان جويقىن يمپەريالار دا جوق بولادى. اتامزامانعى ايتۋلى مەملەكەتتەردەن بۇگىندە كوزگە قارا بوپ قالعانى – لوندونداعى ۇلتتىق گالەرەيا, ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق ونەر, ماسكەۋ قالاسىنداعى ترەتياكوۆ گالەرەيالارىندا تۇر. وگينسكي-بەتحوۆەندەر مەن حالىق مۋزىكاسىندا اقان سەرى, ءبىرجان سال, ماديلەر مەن سىدىق-ءشامشى-يليا جاقانوۆتاردىڭ اندەرىندە قالىقتاپ ۇشىپ ءجۇر بۇل رۋح. باسقا تۇك تە جوق مىنا جارىق دۇنيەدە. ماڭگى قالاتىن نارسە – تەك ونەر تۋىندىسى.
ءبىز ەكىنىڭ ءبىرى, ەگىزدىڭ سىڭارى «حالىق جاۋى» بولعان سورماڭداي ەلدە عۇمىر كەشتىك. سوندا دا بۇل ەل ءۇشىن جانىمىزدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءسۇيىپ ەدىك. جاۋ – كىم؟ دوس – كىم؟ ءاليحان مەن احمەتتىڭ, ماعجان مەن مىرجاقىپتاردىڭ ارۋاعى توبەمىزدە ءالى كۇڭىرەنىپ تۇر. سوتسياليستىك-توتاليتارلىق قوعامنىڭ تراگەدياسى وسى ەدى. ونى ءىشىمىز سەزدى, ايقايلاپ ايتا المادىق, ايتقىزبادى. ءسوتسياليزمنىڭ وزىنە عانا ءتان قاسيەتى مەن قاسىرەتى دە كوپ ەدى. سوعان قاراماستان, ءبىز ونىڭ دەرتىنە كۇيىپ, جان-تانىمىزبەن قۇلاي ءسۇيىپ ەدىك. ويتكەنى ول ءبىزدىڭ ءوز ءومىرىمىز, تاسقا باسىلعان تاريحىمىز ەدى. ادام بالاسى بارىنەن باس تارتۋى مۇمكىن, بىراق تاريحى مەن تاعدىرىنان باس تارتا المايدى. بۇل – جالپى ادامزاتقا ورتاق اكسيوما. قۇدايتاعالانىڭ باسقا سالعان تاعدىر-تالانى وسى... ءبىز قۇدايدىڭ ق ۇلى بولا المادىق, 300 جىلداي پەندەنىڭ ق ۇلى بولدىق. ەڭ سۇمدىق قاسىرەتىمىز – وسى.
«شاتتىق وتانىنداعى» قازاق حالقىنىڭ كلاسسيكالىق اۋەنى الەمدىك كلاسسيكانىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن استاسىپ, ادامدى اسقاق مۇراتتارعا شابىتتاندىرادى. بۇتىندەي ءبىر ۇرپاق وسى جىردىڭ اياسىندا ءوسىپ-ءوندى. پۋشكيننىڭ «موتسارت پەن سالەري» دەيتىن اتاقتى پوەماسى بار. وندا سالەري موتسارتتى ۋ بەرىپ ولتىرەدى. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ومىردە مۇنداي وقيعا بولماعان كورىنەدى. سونى بىلەتىن بىرەۋلەر بۇل پۋشكيننىڭ ويلاپ تاپقان دۇنيەسى دەگەن اڭگىمە شىعارىپ ءجۇر... بۇلاردىڭ كوپشىلىگى – ونەردىڭ وزىق دۇنيەسىن كورە المايتىن گرافوماندار مەن ءىشتار, تاياز شىعارماشىلىق ادامدارى. پۋشكين ونەردەگى دانىشپان مەن دارىنسىزدىڭ ولمەس وبرازىن جاساپ شىعاردى. وعان كەرەگى وسى ەدى. موتسارت – تالانتتىڭ, سالەري – ءدالدۇرىشتىڭ تيپتىك بەينەسى. مىنا شىعارما دا سونداي, قازاق قيالىنداعى قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان قوعامنىڭ ءبىر بۇلدىر ەلەسى ماعان دا جارق ەتتى دە, جوق بولدى.
مۇندا اتىراۋ – التاي – الاتاۋ – التايعا دەيىنگى كەڭ بايتاقتى مەكەندەپ جاتقان الاش ەلىنىڭ پوەتيكالىق گالەرەياسى تۇنىپ تۇر; ءۇش مىڭ جىلدىق كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ سيمۆولىنداي ارعىماق ات تۇياقتارىنىڭ ءدۇبىرى مەن دالامىزدىڭ كەڭدىگى, ەل-جۇرتىمىزدىڭ وتانعا دەگەن ىستىق ماحاببات سەزىمى, ەرەسەن ەڭبەك ءدۇبىرى مەن بەيبىت زاماننىڭ بەرەكەسى, ىرىسىنا ىنتىماعى جاراسقان ەلدىڭ ءبىر-ءبىرىن ۇلتقا, ناسىلگە بولمەيتىن بەرەكەلى تۇرمىس-تىرشىلىگى اسقاق مۋزىكا تىلىندە قۇيقىلجىپ سويلەپ تۇر.
سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ «شاتتىق وتانى» دا – وسى پۋشكيندىك دەڭگەيدەگى تەرەڭ كوركەم دۇنيە. بالا جاسىمنان ءسۇيسىنىپ تىڭداعان, جۇرەگىمدە ورنى بولەك ءىرى مۋزىكالىق تۋىندى. مەن ونى ماگنيتوفونعا قويىپ قويىپ, شابىت شاقىرۋشى ەدىم. 1970 جىلدارى شىعارماشىلىعىما بەتبۇرىس جاساعان «حح عاسىردىڭ 20 ءساتى» اتتى پوەمامدى جازعانىمدا وسى شىعارما ارقالاندىرىپ, مەنى ءتاڭىرىنىڭ تىلسىم قۇپياسىنا شومىلدىرعان-دى. ونى تىڭداعان سايىن جاستىق شاعىما قايتا ورالىپ, ۋايىمسىز كۇي كەشەمىن. مەن ءۇشىن بۇل – جاڭا دا, جاسامپاز قوعام قۇرىپ جاتقان ەل تۋرالى اسقاق پافوستى پاتەتيكالىق دۇنيە عانا ەمەس, موتسارتتىڭ «رەكۆيەمى» سىندى, ەندى قايتىپ ورالمايتىن ءبىر ءداۋىر, ءبىر زامان حاقىنداعى ازالى جوقتاۋ جىرى. مۇقاعاليدىڭ «رەكۆيەم. جان ازاسىنان» قاسىرەتتى. ەندى مۇنداي جىر جازىلمايدى. ەندى ول داۋرەن قايتىپ كەلمەيدى... ماسەلە – وسىندا. كەتەر زامان كەتتى... كەلمەسكە!
قازىر بۇل سيمفونيا بۇرىنعىداي ەفيردەن ءجيى ەستىلمەيدى. ەستىلسە, دۇنيەدەن كوشىپ كەتكەن ءبىر ۇرپاق, ءبىر زامانا كوز الدىمىزدا كولەڭدەيدى... ەندى ول بىزگە جوق. سونىڭ ەسكى ەلەسىندەي وسى «شاتتىق وتانى» قالدى. وتكەن كۇننىڭ ەلەسىندەي... تاريحىمىزدىڭ ولمەس ەسكەرتكىشىندەي جىر – بۇل. ەندى قايتا جازىلمايدى. مەن ءۇشىن ءبىر زاماننىڭ جوقتاۋ جىرى ول! مۇندا مەنىڭ ەگىلىپ سۇيگەن ارۋلارىم, جانى جاقسى اعالارىم قالدى. وسى جىرمەن قوسا ەگىلىپ, جان-دۇنيەنى تەڭىزدەي تەبىرەنتەتىن, ءوتىپ كەتكەن, ەندى قايتا ورالمايتىن جاستىق شاعىمنىڭ ەلەسى قالدى. قاسىرەتكە دە, قاسيەتكە دە تولى جارتى عۇمىرىمنىڭ قىرىق جىلى. جاسامپازدىق يدەياسىنا شولىركەتكەن قۇسني عۇمىرىمنىڭ جىرى... وگينسكيدىڭ «پولەنەزىندەي» ازالى جىر...
سەرىك اقسۇڭقار ۇلى,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى