پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا: «تۇپكى ماقساتىمىزعا جەتۋ ءۇشىن ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورما جاساۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى, ءار ازاماتتىڭ سانا-سەزىمى جاڭعىرۋى قاجەت. حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمى جانە ومىرلىك ۇستانىمدارى وزگەرۋگە ءتيىس. ايتپەسە, باسقا رەفورمانىڭ ءبارى بەكەر. ءبىر سوزبەن ايتساق, پيعىل وزگەرمەسە, ەشتەڭە دە وزگەرمەيدى», دەگەن بولاتىن.
سول تۇرعىدا, ەڭ الدىمەن «جەتىستىك» پەن «قۇندىلىق» تۇسىنىكتەرىنىڭ باسىن اشىپ العان ءجون. ادام بولىپ بۇل دۇنيەگە كەلگەن سوڭ, ءار ءتىرى جان ۇزاق عۇمىر كەشىپ, بالا-شاعانىڭ قىزىعىن كورىپ, تابىسقا جەتىپ, جاقسى ءومىر سۇرگىسى كەلەتىنى انىق. ارينە, تابىسقا جەتكىسى كەلەتىن ادامنىڭ ومىردە الدىنا قويعان ماقسات-مۇراتى مەن تالپىنىسى بولۋى كەرەك. ونىڭ تاۋەكەلشىل, ماقساتشىل, وزىنە دە جانە باسقالارعا دا سەنەتىن ادام بولعانى ءجون. بىراق ومىردە بارلىعى جەتىستىككە قول جەتكىزىپ, بايلىققا كەنەلە بەرمەيتىنى تاعى بار. سوندىقتان جەتىستىككە جەتۋ ۇعىمىنا قاتىستى دا ءارتۇرلى ۇستانىمنىڭ بولۋى دا زاڭدى. ونىڭ ۇستىنە, جاھاندانۋ زامانىندا باتىستىق كوزقاراستار بوي الىپ, جەتىستىككە جەتۋدەگى ماقساتتاردىڭ اراسىندا قۇمارلىق, قۇلشىنىس پەن راحاتقا بولەنۋ باسىمدىققا يە بولىپ, ادامنىڭ جان دۇنيەسىن كۇيزەلىسكە ۇشىراتاتىن جانتالاس, الداپ, ارباۋ جانە ەلگە پايداسى جوق, بىتپەيتىن ءارتۇرلى تۇسىنىكسىز «امالداردىڭ» بايگەگە اينالىپ كەتكەندىگى دە اقيقات.
سالدارىنان زاڭ اياققا باسىلىپ, ادامدىق قاسيەتتەر جوعالىپ, كەيبىرەۋلەر شەكتەن شىعىپ, قۇدايىن ۇمىتىپ, تىم شالقاقتاپ كەتتى. ادام ناعىز جەتىستىكتىڭ وزىنە عانا ەمەس, باسقالارعا دا پايدا كەلتىرۋ ەكەنىن تۇسىنۋدەن قالىپ بارادى. ءبارىن تامىر-تانىستىق, پارا بەرىپ, مىقتى «كوكەلەرىنىڭ» قاناتىنىڭ استىنا كىرىپ, اۋزىن مايلاپ, سول ارقىلى ءوز ماسەلەلەرىن «شەشەتىن» قيتۇرقى زامان تۋدى. بىرنەشە بۋىننان باستاۋ الاتىن وتباسىلىق مالشى, كەنشى, مۇعالىم, دارىگەر سياقتى جانە ت.ب. كاسىپ يەلەرىنىڭ «قۇنى» ءتۇسىپ, قۇندىلىقتىق كوپ نارسەلەر قالتالى «وليگارحتاردىڭ» كولەڭكەسىندە قالىپ قويدى. ەڭبەكتىڭ قادىرى كەتىپ, وعان دەگەن كوزقاراس وزگەرىپ, ءمانى جوعالا باستادى. قوعامدا «ەڭبەك ەتىپ, تەر توكپەي-اق ءومىر سۇرۋگە بولادى» دەگەن پىكىر قالىپتاستى. تىپتەن مۇندايلاردىڭ بيلىك پەن دەپۋتاتتىقا دا كوپ كۇش سالماي-اق قول جەتكىزىپ جاتقاندىعىنا حالىق كۋا بولدى. اۋەلى, بالالار ولارعا ەلىكتەيتىندەي جاعداي كۇندەلىكتى ۇيرەنشىكتى كورىنىسكە اينالدى. ماسقارا بولعاندا قاراپايىمدىلىق پەن ادالدىقتىڭ ءوزى مىنەزسىزدىكتىڭ جانە السىزدىكتىڭ سينونيمىنە اينالدى. قارا پەيىلدى «پىسىقسىماق», جىلپوس الاياقتاردىڭ زامانى تۋدى. راس, وسىنداي ادىلەتسىزدىكتى كورگەن جانە قوعامدىق ءومىردىڭ «تىزگىنىن» ءوز مونوپولياسىنا قاراتىپ العانداردىڭ كورسەتكەن قورلىعىنان كەيبىر ادامداردىڭ ساعى سىنىپ, ومىردەن ءتۇڭىلىپ, ساتسىزدىككە ۇشىراپ, ومىردەن ءوز ورنىن تابا الماي قالدى. وسىلايشا, قازاق حالقى ءوزىنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن مادەني نەگىزدەرىنىڭ شايىلىپ كەتۋىنىڭ از الدىندا تۇر.
سوندىقتان قازىر جەتىستىككە اپاراتىن جولدا ەڭ الدىمەن ول بەرەتىن قۇندىلىقتارعا ۇمتىلۋدىڭ ماڭىزىنىڭ ارتىپ وتىرعاندىعىنا كوڭىل اۋدارعان دۇرىس. ول ەڭ الدىمەن شىنايى ماقتاناتىن, قوعامعا پايدالى دا ساپالى ءىس, ناقتى ناتيجە جانە جاقسىلىق بولۋعا ءتيىس. وسىنداي ۇمتىلىس بولعاندا عانا ەڭبەك تە جانادى, تابىس تا كەلەدى. سوندا عانا قۇندىلىقتاردىڭ ماڭىزدىلىعى مەن پايدالىلىعى قوعامعا سىرتتان تاڭىلماي, ازاماتتاردىڭ بولمىسىنا اسەر ەتەتىن, ادامنىڭ وسى وبەكتيۆتى قۇبىلىسقا دەگەن سۋبەكتيۆتى قاجەتتىلىگى مەن جاعىمدى باعالاۋىنىڭ تۋىنداۋى ءسوزسىز. دەمەك بۇل قۇندىلىقتار جۇيەسى ادامنىڭ كۇندەلىكتى نەمەسە جەكە تۇرمىستىق جانە قوعامدىق ومىرىندە ورىن الارى انىق. ول كەز كەلگەن ومىرلىك جاعدايدا جاقسى مەن جاماندى اجىراتىپ, ولاردى دۇرىس باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الەۋمەتتىك تاجىريبە مەن يگىلىك رەتىندە عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مادەني جانە عىلىمي ۇردىسكە اينالعان وسىناۋ قۇندىلىقتار قوعامدىق سانانىڭ قالىپتاسۋىنا, العا ماقسات قويىپ, وعان جەتۋدىڭ جولدارى مەن ءتۇرلى نورمالارىن دۇنيەگە كەلتىرۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. ناتيجەسىندە بۇل قۇندىلىقتار ادام ءومىرىنىڭ مانىنە, قوعامدىق ورتاعا, ەڭبەك پەن شىعارماشىلىققا جول اشىپ, اتالعان قۇبىلىستارعا باعا بەرۋدى جەڭىلدەتەدى. قۇندىلىقتار قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى دەگەن ادەت-عۇرىپتاردى رەتتەي وتىرىپ, بۇكىل الەۋمەتتىك ورتاداعى تىنىس-تىرشىلىكتە باعىت بەرۋشى ءرولىن اتقارادى. ويتكەنى ادامدار ءوزىن قورشاعان تۇرمىستىق جانە رۋحاني الەمدى قۇندىلىقتار ارقىلى عانا سانالى تۇردە باعالاي الادى. دەمەك قۇندىلىقتىق سانا – كەز كەلگەن زات پەن تابيعي جانە قوعامدىق قۇبىلىستاردىڭ بارلىعىنىڭ قانشالىقتى باعالى, كۇندى ەكەندىگىن ءتۇسىنۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.
ەندەشە, بۇگىنگى تاڭدا ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىزدى قازىرگى مادەني ۇردىستەرمەن ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزىنىڭ ارتىپ وتىرعانى داۋسىز نارسە. ويتكەنى ۇلتتىق قۇندىلىقتار – مادەنيەتتىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قوعامدىق قاتىناستار مەن ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ نەگىزگى تالاپتارىن ايقىندايدى. ولاي بولسا, ماتەريالدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتار ۇلتتىق سانادا ايعاقتاپ, ەلدىك مۇددەلەردى ناقتىلاي تۇسەدى. بۇل ۇدەرىس ادامدارعا ءوزىن-ءوزى تانىپ-بىلۋگە جانە قالىپتاسقان قۇندىلىقتاردى قابىلداپ, ولاردىڭ جان دۇنيەسىندە قاناعاتتانارلىق سەزىمنىڭ پايدا بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. الايدا قوعامدا الەۋمەتتىك توپتاردىڭ قاجەتتىلىكتەرى, مۇددەلەرى مەن تالعامدارى ءارتۇرلى بولۋى دا زاڭدى نارسە. بۇل جەردە كىمدىكى دۇرىس, ال قايسىنىكى بۇرىس ەكەنىن انىقتاۋ قيىنعا سوعارى انىق. ال ەگەر شىنايىلىق تۇرعىسىنان الار بولساق, وندا دۇرىسى ازاماتتىڭ ساناسىنا ادامي قاسيەتتەر ءسىڭىرىپ, وعان پايدا اكەلەتىن جانە ادامنىڭ باقىتى مەن يگىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن دۇنيەلەرگە باسىمدىق بەرگەن ابزال. سەبەبى وسىنداي قۇندىلىقتار عانا ادام مەن قوعامنىڭ العا باسىپ, دامۋىنا جاعداي تۋدىرارى ءسوزسىز. سوندا عانا الدامشى جانە باتىستىڭ تۇتىنۋ قوعامىنا ءتان قۇندىلىقتارعا جول بەرىلمەي, كەرىسىنشە, قوعامنىڭ يگىلىگىنە, ونىڭ دۇرىس دامۋىنا العىشارت بولاتىن اتا-بابالارىمىزدىڭ داستۇرلەرىمەن بىتە قايناسقان ۇلتتىق قۇندىلىقتار تامىرىن تەرەڭگە جايا باستايدى. وسىلاي عانا ادام مەن قوعامدى كەرى تارتىپ, ونى ازدىراتىن الدامشى دۇنيەلەردەن جيرەنىپ, ازاماتتاردىڭ ساناسىنىڭ ۋلانۋىنا جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك پايدا بولادى.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تاريحي تاجىريبەسى ۇلتتىق دامۋدىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىنداپ, ونىڭ يدەولوگيالىق, ەكونوميكالىق, مادەني باعدارىن قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارادى. ەل ازاماتتارى ءوز ۇلتىنىڭ اجىراماس بولشەگى رەتىندە حالقىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ, ۇلتتىق مەنتاليتەت پەن ادامزاتتىڭ مادەني قازىناسىنا قوسقان ۇلەسى ارقىلى ونىڭ دامۋىنا اتسالىسادى. وسىنداي ۇدەرىستىڭ بارىسىندا جەكە تۇلعالار ءوز حالقىنىڭ داستۇرلەرىن, ادەت-عۇرىپتارى مەن ەتنوستىق تامىرىن ءبىلۋ ارقىلى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى تاني باستايدى. ناتيجەسىندە جانە ادامگەرشىلىك ولشەمى نەگىزىندە ۇلتتىق سانا-سەزىمدى دامىتۋداعى ەتنوستىق, ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ اراقاتىناسىن تۇسىنەدى. ءاربىر ازاماتتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىنىڭ دامۋىنا ونىڭ ءوز ۇلتىنىڭ تاريحي وتكەنى جانە حالقىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىنە كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ باعىت-باعدارلارىن ۇعىنىپ, قابىلداۋى تىكەلەي ىقپال ەتەدى. ويتكەنى ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا وتان, تاريح, مادەني-رۋحاني دامۋ سياقتى دۇنيەتانىم, ويلاۋ قابىلەتى مەن ۇلتتىق ساناسىنىڭ جيىنتىعى جاتادى. بۇل قۇندىلىقتاردىڭ تەك الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە مادەني دامۋ ارقىلى عانا پايدا بولىپ, كوپ قىرلى دۇنيەتانىمدىق سيپاتقا يە بولا الاتىندىعىن ۇمىتپاعان ابزال. دەمەك قوعام دامۋىنىڭ دەڭگەيى ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر ەتنوس وكىلى رەتىندە وسى قۇندىلىقتار نەگىزىندە ءوزىن-ءوزى تانىپ, جەتىلدىرۋىنە بايلانىستى ەكەندىگىن كورۋىمىزگە بولادى.
وكىنىشكە قاراي, قوعامعا بىلاي دا قاجەتتى سىني كوزقاراستار مەن كونسترۋكتيۆتى پىكىرلەردى «ارام پيعىلعا» اينالدىرۋعا كۇش سالىپ جاتقان ىشكى جانە سىرتقى كۇشتەردىڭ ارەكەتتەرى كۇشەيمەسە, تىيىلماي وتىر. بۇل ۇدەرىس قازىرگى حالىقارالىق احۋالدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە شيەلەنىسۋى مەن كەيبىر ءىرى ەلدەر وزىنە قاجەتتى كۇن ءتارتىبىن باسقالارعا تاڭۋعا, ولاردى ءوز تالابىنا يكەمدەۋگە تىرىسۋىنا تىكەلەي بايلانىستى بولىپ تۇر. بۇل قاقتىعىس گەوساياساتتا نەمەسە ەكونوميكادا عانا بولىپ جاتقان جوق, ول ءتىپتى مادەنيەت پەن رۋحانياتتى, قۇندىلىقتار جۇيەسىن, باسقاشا ايتقاندا, يدەولوگيا سالاسىن دا شارپىپ وتىر. مۇنىڭ كەسىرى قازاقستانعا, ونىڭ مەملەكەتتىلىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە دە ءتونىپ تۇرعاندىعى ايدان انىق.
سوندىقتان پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جات مəدەنيەتكە بوي الدىرۋ, جالعان پاتريوتيزم مەن جالعان ادالدىقتان ساقتاندىرادى. بۇل بۇگىنگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وزگەرىسكە بەت العان قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ءبىز نەنىڭ جاقسى, نەنىڭ جامان ەكەنىن ايىرۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا كەلسەك, جاۋاپتى ادامنىڭ بويىندا عانا əدىلدىك, قامقورلىق سياقتى ىزگى قاسيەتتەر بولادى. سول تۇرعىدا ۇلت قۇندىلىعى مەن ادىلەتتى قازاقستان اراسىندا تىكەلەي بايلانىستىڭ بار ەكەندىگى ءسوزسىز.
مەملەكەت باسشىسى ەلدى دامىتۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن نارسەنىڭ بارىنەن ارىلىپ, قۇندىلىقتارىمىزدى ءتۇسىنىپ, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ مەن سان عاسىرلىق مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكەمدەۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. ول سونىمەن بىرگە قانداي دا ءبىر قۇندىلىقتى جارلىقپەن نەمەسە زاڭمەن ورنىقتىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن دە جاقسى بىلەدى. قۇندىلىقتار حالىقتىڭ كوڭىلىنە قونىپ, ونىڭ ساناسىن بيلەۋى ءۇشىن ولار قوعامنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن ماندىلىگى جاعىنان قاسيەتتى, قۇندى, قىمبات, قاجەتتى جانە تۇسىنىكتى بولۋى شارت. بۇل ومىرشەڭ, كەلەشەگى زور يدەولوگيالار مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ورتاق ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا عانا پايدا بولادى دەگەن ءسوز. ەندەشە, ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىزدى قازىرگى مادەني ۇردىستەرمەن ۇيلەستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. پرەزيدەنت ونى تاۋەلسىز قازاقستاندا ءوسىپ كەلە جاتقان رۋحى ازات, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ۇرپاقتىڭ ىسكە اسىرا الاتىندىعىنا سەنىمدى. ويتكەنى بۇگىنگى جاستار ەرتەڭ حالىقتى قۇرايدى. وسىلايشا, ولار ۇلتتىڭ رۋحىن جاڭعىرتاتىن بولادى. «وسى سەرپىلىستىڭ قارقىنىن ساقتاي وتىرىپ, ونى كۇشەيتە ءتۇسۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى. بۇل مىندەتتى ابىرويمەن اتقارساق, قازاقتىڭ رەنەسسانس ءداۋىرى, ياعني تۇبەگەيلى وزگەرىستەر زامانى كەلەدى», دەيدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن ء«بىز وزىق ويلى ۇلت رەتىندە تەك قانا العا قاراۋىمىز كەرەك» اتتى سۇحباتىندا يدەولوگيا سالاسىنداعى ماسەلەلەردى, ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە, قوعامنىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جايىنا كوڭىل بولە وتىرىپ, ۇلتىمىز ءوسىپ-وركەندەسىن دەسەك, ءبىز جاقسىدان ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنە ءبىلۋىمىز كەرەكتىگىن قاتاڭ ەسكەرتتى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور