ناعىز تاريح ادام بالاسى پايدا بولعان ساتتەن باستالادى. ال ونىڭ ءمانى دە, ءسانى دە, ءتىپتى ءنارى دە – جاسامپاز تۇلعالار. بىزدىڭشە, ادام ەۆوليۋتسياسىندا جەر مەن تابيعات فاكتورىنان كەيىنگى ورىندا تۇلعالار, ولاردىڭ اقىل-ويى, جاسامپازدىعى, قايراتكەرلىگى تۇر.
قازاق تاريحى تۇلعالاردان كەندە ەمەس. ءبىز اجالدى جەڭگەن قورقىت اتامەن, الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى ءال-فارابيمەن, ۇلى ويشىلدارمەن قاتار تۇرعان ءا.بوكەيحانمەن, جەر-جاھانعا ابايدى تانىتقان م.اۋەزوۆپەن ماقتانامىز. بۇلار – پلانەتارلىق قۇبىلىس پەن قۇندىلىقتى تۋىنداتۋشىلار.
حالقىنىڭ, مەملەكەتىنىڭ تاعدىرىنا بەتبۇرىستى وزگەرىس اكەلگەن, ينتەللەكتۋالدى بايلىعىنا باعا جەتپەس ولجا سالعان, عاسىرلاردى اتتاپ, قوعامدىق سانادا اڭىز ادام مارتەبەسىمەن ساقتالعان تۇلعالار الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار ەكەنىمىزدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتتاۋىمىز كەرەك.
مىنە, حح عاسىرداعى تاپ وسىنداي تۇلعالاردىڭ قاتارىندا كىمدەر بار دەيتىن بولساق, ولاردىڭ بىرەگەيى – ساكەن سەيفۋللين. ونىڭ اباي ارمانداعان «تولىق ادام» ەكەندىگىنە ايعاق-دالەل كوپ. بۇگىندە قازاققا قازاق اتاۋىن قايتارعانىن عالىمدار دالەلدەدى. ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا باس-كوز بولعان قايراتكەرلىگى, مەملەكەتتىك شەكارامىزدى انىقتاۋعا تىكەلەي ارالاسقانى, ۇكىمەت باسشىسى قىزمەتىندە وتىرىپ, پارتيالىق تىيىمعا قاراماستان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىق تويىن ۇلىقتاعانى بارشا قازاققا ءمالىم. قازاق الەمىنىڭ ءبىلىمپازى ءھام جاناشىرى اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ قۇلاگەر اقىنعا قارسى باراقبايلاردىڭ داۋىسى ەستىلە باستاعاندا-اق: «ساكەن جالعىز «تاۋ ىشىندە» انىمەن ۇلت تاريحىنا كىرگەن», دەگەنىن ءوز قۇلاعىممەن ەستىگەن جانمىن.
رۋحانيات سالاسىنداعى ساكەننىڭ ىزاشارلىعىن ع.مۇسىرەپوۆتەن اسىرا ايتقان سۋرەتكەر جوق شىعار, ءسىرا. «پوەزيا, پروزا, دراما – وسى ءۇش جانردا, – دەپتى عاباڭ, – ساكەن ەڭبەك ەتتى. سول ۋاقىتتا «بۇلاي بولۋ كەرەك, ولاي بولۋ كەرەك» دەي قويعان ساكەننەن باسقا جازۋشىمىز جوق ءبىزدىڭ. كەيىن ءبارىمىزدىڭ وي-سانامىز, ءبىلىمىمىز تولىققان سايىن ساكەن باستاعان شارۋانى كەڭەيتىپ, تەرەڭدەتىپ اكەتتىك».
قىلىشىنان قام تامعان توتاليتارلىق ءداۋىردىڭ وزىندە جاڭاشىلدىعىمەن, قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن حالقىنىڭ رياسىز ماحابباتىنا بولەنگەن ساكەندى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەيبىر ازاماتتارى «بولشەۆيك ەدى, الاشتى ساتتى» دەگەن سوزدەرمەن تۇلعاسىن تومەندەتكىسى كەلەتىنى جانىما باتادى.
نەگىزسىز جالا. كولچاكتىڭ تۇرمەسىندە وتىرعاندا دا, نكۆد شەڭگەلىنە ىلىنگەندە دە ساكەن ەشكىمدى ساتپاعان. 70–80 جىل بويى ارنايى ارحيۆتە قۇپيا ساقتالىپ كەلگەن قۇجاتتارمەن تانىسقان مامان رەتىندە ايتارىم: سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا ۇلى تۇلعا زاڭسىزدىققا, زورلىق پەن جۇگەنسىزدىككە قارسى كۇرەسۋمەن بولدى. 1937 جىلى انتيكەڭەستىك ۇلتشىل كونتررەۆوليۋتسيونەر دەگەنى ءۇشىن تەرگەۋشىگە كىسەندەۋلى قولىمەن ۇمتىلعان ەكى «حالىق جاۋى» بولسا, بىرەۋى – س.سەيفۋللين. تەرگەۋ بارىسىندا ارىپتەستەرى مەن سەرىكتەرى تۋرالى ايتىلعان بىرەن-ساران قيعاش مويىنداۋلارىنان سوتتاعى سوڭعى سوزىندە باس تارتتى. جەكە باسقا تابىنۋ سىنالا باستاعاندا وسى سوڭعى ءسوزى ءبىراز ادامدى اقتاۋعا (ماسەلەن, جازۋشى گ.سەرەبرياكوۆانى) نەگىز بولدى.
ءيا, قايراتكەر ساكەن سوتسياليستىك قۇرىلىس جارشىسى بولعانى اقيقات. بىراق ول تۋعان حالقىن شەكسىز ءسۇيدى. ۇلتىنا قىزمەت ەتۋدە, ۇلتىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋىندا الاشتىقتاردان ەش ايىرماشىلىعى جوق. مۇنى الاش كوسەمى ءا.بوكەيحان دا ايتقان بولاتىن. ماسكەۋ تۇرمەسىندە 1937 جىلى 6 تامىزدا بەرگەن جاۋابىندا قازاقستاننىڭ باسشىلارى س.قوجانوۆ, ن.نۇرماقوۆ, س.سەيفۋللين, س.سادۋاقاس ۇلى – ءبارى ۇلتشىل, الاشورداشىل دەگەن ەكەن. قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى س.قوجانوۆپەن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردى ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان شەشىپ وتىرعانىن ايتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بولشەۆيكتىك باعىتتاعى ن.تورەقۇلوۆپەن, ن.نۇرماقوۆپەن تىعىز بايلانىستا بولعانىن جاسىرماعان.
ۇلت مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويعانى قىزىل سۇڭقار ساكەننىڭ پارتيا تەورياسى مەن پراكتيكاسىنا سىن ايتا العانىنان كورىنىپ تۇر. ول لەنيندىك ەلەكترلەندىرۋ جوسپارى قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەيتىنىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ اسىرا سىلتەۋمەن جۇزەگە اسقانىن ولەڭىمەن دە, قارا سوزىمەن دە جەتكىزدى. 1929–1931 جىلدارى كوتەرىلىسكە شىققان حالىقتى قورعاۋعا بارىن سالدى.
حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر, ەستەلىكتەر, قۇجاتتار بارشىلىق. نەگىزگى دەنى اقتالعاننان كەيىن جاريالاندى. بۇلاردا اسىرەلەۋ, جاعىمپازدانۋ, كوڭىل جىقپاستىققا سالىنۋ دەرتتەرى جوق. ادالىنان, شىن كوڭىلدەن جازىلعان دۇنيەلەر.
ۋاقىت شىركىن توقتاعان با؟ قازاقتىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋىن» بىلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ شىقتى. ولاردىڭ ساكەندەي تۇلعالارعا قاتىستى تاريحي ساناسى مەن تانىمىن شاتاستىرىپ المايىق. بۇعان قول جەتكىزۋدىڭ ەڭ دۇرىس تا قىسقا جولى – ەسىمى مەن ءىسىن ۇلىقتاۋ. اسىرەسە تىكەلەي ارالاسۋمەن دۇنيەگە كەلگەن ناتيجەنى تۇسىندىرە الساق, قۇدايدىڭ ءجونى بولار ەدى. كەيىنگى جىلدارى ماسەلەنى شەشۋدىڭ تاماشا تاجىريبەسى جيناقتالدى. اباي وبلىسى, قوناەۆ قالاسى, ماعجان جۇماباەۆ اۋدانى ءتارىزدى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلەستىكتەردىڭ قۇرىلۋىمەن تۇلعاتانۋدىڭ وزەكتى مىندەتى شەشىمىن تاپتى. وسىنداي كۇنگە جەتۋدى جاڭاارقا اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ارماندايدى. بىرنەشە جىلدان بەرى ارداگەرلەر اۋدانعا س.سەيفۋللين ەسىمىن بەرۋدى ءتۇرلى دەڭگەيدە كوتەرىپ كەلەدى. وتە ورىندى باستاما. ويتكەنى ولار اۋداننىڭ قۇرىلۋى, بۇگىنگى اتاۋى ايگىلى جەرلەستەرىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن جۇزەگە اسقانىن جاقسى بىلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا 1936 جىلى ساكەن ەسىمى سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا, جارىق تەمىر جول بەكەتىنە بەرىلگەن ەدى. توتاليتارلىق وكتەمدىكپەن الىنىپ تاستالدى. ادىلەتتى قازاقستان ەل تۇلعالارىن بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاققا لايىقتى ناسيحاتتايدى دەپ سەنەمىز.
P.S. وسىناۋ شاعىن ماقالانى اياقتاي بەرگەنىمدە ۇستەلىمدە جاتقان «ازالى كىتاپتىڭ» 9-باسىلىمى كوزىمە ءتۇستى. مۇندا الماتى مەن الماتى وبلىسى اۋماعىندا «ۇلكەن تەررور» شەگىندە اتىلعانداردىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. ساكەننىڭ 1938 جىلى 25 اقپاندا اتىلعانىن بىلەتىنمىن. سول كۇنى تاعى كىمدەر اتىلدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەم... جانىم شوشىدى. تىزىمنەن پروفەسسورلار س.اسفەندياروۆ پەن ق.جۇبانوۆتى, ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعالارى ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتى, س.مەڭدەشوۆتى, ناركومدار ت.جۇرگەنوۆ پەن س.ەسقاراەۆتى, الاش قايراتكەرى ت.جامانمۇرىنوۆتى, الماتى وبكومى مەن قالاسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ج.سادۋاقاسوۆتى كوردىم. ءبىر-اق كۇندە ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا حالقىمىز قارا جامىلعان ەكەن-اۋ دەگەن ويعا قالدىم...
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ۇعا اكادەميگى