جىلىجاي سالاسىنىڭ جاعدايى

تۋرا ءبىر جىل بۇرىن, ياعني بىلتىر قاڭتار ايىنىڭ ەكىنشى ونكۇن­دىگىنەن باستاپ, اۋا رايىنىڭ كۇرت سۋىپ, قاردىڭ قالىڭ ءتۇسۋى جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىنىڭ قىسقا دايىندىعى ءتيىستى دەڭگەيدە بولماعانىن اڭعارتتى. ياعني جىلىجايلار قاجەتتى كومىر قورىن قالىپتاستىرماعان­دىق­تان, قاتاڭ قىس مەزگىلىنە دايىن بولماي شىقتى. جىلىجايلار­دىڭ 94%-ى فەرمەرلىك قولدان جاسالعان جە­ڭىل كونس­ترۋكتسيالى بولعاندىقتان, 167 تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ 36 گەكتار جىلىجايى قار سالماعىن كوتەرە الماي, جارامسىز كۇيگە ءتۇستى. وسىعان وراي, وبلىس اكىمدىگىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن شۇعىل ءىس-شارالار اتقارىلىپ, كومىرمەن جىلىتىلاتىن 591,0 گەكتار جىلىجايعا, «قازاقستان تەمىر جولى» اق-ى ارقىلى 186,7 مىڭ توننا كومىر جەتكىزىلىپ, جاعداي تۇراقتاندىرىلعان ەدى.

مىنە سول قاڭتارداعى قيىن­دىق­تار كەزىندە شىعىنعا باتقان شارۋالار ۇكىمەتتەن كومەك سۇراپ, الداعى ۋاقىتتا جىلىجاي ونىم­دە­رىنىڭ قىمباتتايتىنىن دا ايتقان-دى. وسى جايتتان حاباردار ءوڭىر تۇرعىندارى كەي كوكونىس باعا­سىنىڭ ءوسۋىن بىلتىرعى قيىن­دىق­پەن دە بايلانىستىرادى.

جىلىجايدىڭ جايىن ايتىپ, بىلتىر جىل باسىندا جانە ودان كەيىن دە سەنات, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادى. كۇزگە دەيىن كوپ نارسە وزگەرمەدى-اۋ دەيمىن, بىلتىر قاراشادا تۇركىستان وبلىسىنا ساپارلاپ قايتقان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى پرەمەر-ءمينيستردىڭ نازارىن تاعى دا جىلىجاي ماسەلەسىنە اۋدار­دى. دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, سالانىڭ ابدەن قۇلدىراعانىن ايتتى. «سوڭعى ەكى جىلدا جىلىجاي سالاسى قۇردىمعا كەتىپ بارادى. شارۋالار جىلىجايلارىن بۇزىپ, قاڭقاسىن تەمىر-تەرسەككە وتكىزىپ جاتىر. سەبەبى قوردالانعان ماسەلەلەرىن شەشۋدە ۇكىمەت تەك ۋادە بەرۋمەن شەكتەلىپ وتىر. اگرارلىق نەسيەلىك كورپوراتسيا تاراپىنان فەرمەرلىك جى­لىجايلاردى ارنايى جەڭىل­دە­­تىلگەن قارجىلاندىرۋ باع­دار­­­لاماسى ازىرلەنبەگەن. شا­رۋا­لار كاسىبىن جۇرگىزۋگە ميكرو­­قار­جى ۇيىمدارىنان 45%-بەن نەسيە الۋعا ءماجبۇر. وسى ۋا­قىت­تا شارۋالاردىڭ جارتىسى نەسيەسىن جابا الماي بانكروتتىق جاعدايعا جەتتى. مىسالى, قىسقى ۋاقىتتا جۇمىستى جۇرگىزۋ ءۇشىن تۇركىستاندىق جىلىجايشىلارعا 450 مىڭ توننا كومىر كەرەك. وب­لىس اكىمشىلىگى مەن ەنەرگە­تي­كا مينيسترلىگىنىڭ كومىر كەنشى­لە­رىمەن ارزانداتىلعان باعامەن كومىر الۋعا كەلىسكەن ءليميتى 150 مىڭ توننادان اسپايدى. ول دا جەت­كىزۋ شىعىندارىن, دەل­دال­داردىڭ قوساتىن باعاسىن ەسەپ­­تەگەندە تونناسىنا 25 مىڭ تەڭ­گەگە شىعادى (بىلتىرعى باعا – 17,6 مىڭ تەڭگە). شارۋالاردى تى­­عىرىققا تىرەپ وتىرعان ەڭ باس­تى ماسەلە – ماۋسىمدىق يمپورت. بىلتىردان بەرى شارۋالار تۇر­ىكمەنستان مەن وزبەكستاننان دەمپينگتىك باعامەن قىزاناق پەن قيار كىرىپ جاتقاندا دابىل قاعىپ, ۇكىمەت­تەن شارا قولدانۋدى سۇرا­دى. الايدا ەستيتىن قۇلاق بولمادى. بيىلدان باستاپ ءبىزدىڭ جىلىجايشىلار قىزاناق ءوسىرۋدى قويدى, سەبەبى شىعىنىن اقتا­ما­دى. ال ناتيجەسىن قازىر كورىپ وتىرمىز. ءدال قازىر بازارعا بار­ساڭىز كيلوسى 1000 تەڭگەدەن تومەن قىزاناق تاپپايسىز. ال جاڭا جىلدا ۇستەلدەرىڭىزگە قى­زا­ناق پەن قياردى ەتتىڭ باعا­سىمەن ساتىپ الىپ قويۋعا دا­يىن وتىرىڭىزدار», دەدى دەپۋتات ا.حودجانازاروۆ ءوز ساۋالىندا. را­سىندا دا بيىلعى قاڭتاردا قى­زا­ناقتىڭ باعاسى 1000-1200 تەڭگە بولىپ تۇر. وسى ورايدا دەپۋتاتتار ءوز ۇسىنىستارىن دا جەتكىزگەن بولاتىن.

ۇكىمەت باسشىسى ءا.سمايىلوۆ تۇركىستان وبلىسىنداعى جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىنىڭ پروب­لەمالىق ماسەلەلەرىنە قاتىس­تى دە­پۋتاتتىق ساۋالعا جەل­توق­سان­دا بەرگەن جاۋابىن­دا جىلىجاي اۋماقتارى 233 گەكتارعا ازاي­عا­­نىن ءمالىم ەتتى. وتكەن جىلى وسىم­­دىك شارۋاشىلىعى سالاسىن, ونىڭ ىشىندە جابىق توپىراقتا ءوسى­رۋدى دامىتۋعا بارلىعى 125,7 ملرد تەڭگە بولىنگەن. بۇدان باس­قا, ينۆەستيتسيالىق سۋب­سي­ديا­­لار شەڭبەرىندە جىلىجاي كە­شەن­دە­رىن سالۋ جانە كەڭەيتۋ جونىندەگى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندەگى شىعىنداردى وتەۋ كوزدەلگەن. سو­نىمەن قاتار اۋىل شارۋا­شى­لى­عى مينيسترلىگى وتەۋ ۇلەسىن 25%-دان 30%-عا دەيىن ۇلعايتۋ جۇ­مىسىن جۇر­گىزدى. «وتاندىق جى­لىجاي شار­ۋا­شىلىقتارى وزبەك­ستان مەن تۇرىكمەنستاننىڭ كوكونىس وندىرۋشىلەرى تاراپىنان دەمپينگكە ۇشىراۋدا. اتالعان ەلدەردە ءوندىرىستىڭ وزىندىك قۇنى كليماتتىق جاعدايلارعا, جۇمىس كۇشىنىڭ, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, گاز­دىڭ ارزاندىعىنا بايلانىس­تى الدەقايدا تومەن. بۇل رەت­تە كورشى ەلدەردەن جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن اكەلۋگە شەك­تەۋ­لەر بەلگىلەۋ جانە ماۋ­سىم­دىق كە­زەڭ­دەردە كە­دەندىك باج­دار­دىڭ ۇلعايۋى ىشكى نارىق­تا­عى باعانىڭ وسۋىنە, سون­داي-اق ماۋ­سىم­ارالىق كەزەڭدە وسى ونىم­دەردىڭ تاپشىلىعىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن» دەلىنگەن پرەمەر-ءمي­نيستر­دىڭ جاۋابىندا. ال كومىر قۇنىن ارزانداتۋعا قا­تىس­تى ۇكى­مەت باسشىسى جىلى­جاي شار­ۋاشىلىقتارىنىڭ قاۋىم­داستىعى مەن «شۇباركول كومىر» اق اراسىندا 2024 جىلعى قاڭ­تار­دان باستاپ اي سايىن 12,5 مىڭ توننادان 150 مىڭ توننا كولەمىندە كومىر جەتكىزۋگە ار­نال­­عان كوممەرتسيالىق شارت جاسال­عا­نىن جەتكىزگەن. سونداي-اق وسىمدىك شارۋاشىلىعىن سۋبسيديا­لاۋ قاعي­دالارىنىڭ تالاپتارىنا ساي­كەس تۇركىستان وبلىسى مەن شىم­كەنت قالاسىنىڭ اكىمدىكتەرى ونەر­كاسىپتىك جانە فەرمەرلىك جىلىجايلار ءۇشىن اعىمداعى جىلى ار­نالعان سۋبسيديالاردىڭ كو­لە­مى مەن نورماتيۆتەرىن بە­كىت­تى. ونەركاسىپتىك جىلىجاي­لار ءۇشىن نورماتيۆ – گەكتارىنا 8,1 ملن تەڭگە, فەرمەرلەر ءۇشىن – گەكتارىنا 4,8 ملن تەڭگە. بىلتىر سۋبسيديالاۋعا شىمكەنت قالاسى بويىنشا – 767 ملن تەڭگە, تۇركىستان وبلىسى بويىنشا – 500 ملن تەڭگە كوزدەلگەن. پرەمەر-ءمينيستردىڭ جاۋابىنا قاراعاندا, اتالعان تەتىك بيىلدان باستاپ ەلى­­مىز­دىڭ بارلىق وڭىرىندە تارا­تى­لادى.

ياعني ۇكىمەت تاراپىنان قول­داۋ كورسەتىلۋدە. ونى جىلى­جاي يەلەرى دە راستاپ وتىر. مىسالى, سارى­اعاش اۋدانىنداعى «يسلام­بەك» شارۋا قوجالىعىنىڭ تورا­عاسى اكرامبەك ۋماروۆ كو­مىرمەن قامتاماسىز ەتۋدە, سۋب­سيديا بەرۋ بويىنشا جاقسى قولداۋ كور­سەتىلگەنىن ايتتى. ء«بىزدىڭ جىلى­جايدىڭ اۋماعى – 1,9 گەكتار, 550 توننا كومىر جاعامىز. مەم­لەكەتتىك قولداۋ شەڭبەرىندە 350 توننا كومىر الدىق. بۇل دا – ۇلكەن كومەك. سونداي-اق فەرمەرلەر ءۇشىن گەكتارىنا بەرىلەتىن 4,8 ملن تەڭگەنىڭ جارتىسىن الدىق, قالعانى اقپاندا قولعا تيەتىنى ايتىلدى. جالپى بۇرىنعىداي ەمەس, مەملەكەت تاراپىنان, وبلىستىق اكىمدىك تاراپىنان قازىر جاقسى قولداۋ كورسەتىلىپ جاتىر. ەندىگى ءۇمىتىمىز كورشى مەملەكەتتەردەن, ياعني تۇرىكمەنستان, وزبەكستاننان كىرەتىن تاۋارلارعا توسقاۋىل قو­يىلسا, دۇرىس بولار ەدى. ولاردا ءونىم­نىڭ وزىندىك قۇنى ارزان, بۇل جاعىنان ءبىز باسەكەلەسە المايمىز. ويتكەنى ەلەكتر قۋاتى, كومىر باعاسى قىمبات, ياعني جۇمسالاتىن شىعىن كوپ. وسىدان ون جىل بۇرىن قىزاناقتى كەلىسىنە 500 تەڭگەدەن بەرەتىنبىز, سول باعانى وسىرگەن جوقپىز. كەرىسىنشە جۇ­مىس­شىلارعا تولەنەتىن ەڭبەكاقى, ەلەكتر قۋاتىنا, كومىرگە جۇم­سالاتىن شىعىن ءوستى. مى­سالى, كومىر 23 مىڭ تەڭگە, ەلەكتر قۋاتى 42 تەڭگە, وتكەن ايدا ەلەكتر قۋاتىنا 526 مىڭ تەڭگە تولەدىم. جىلىجاي جابىندىسىن, ياعني پلەنكانى اۋىستىرۋىم كەرەك. جۇمىس كۇشىن جەرگىلىكتى ازا­مات­تاردان ىزدەستىردىم, ولار 1 ملن 250 مىڭ تەڭگە سۇرادى. امال جوق كورشى ەلدەن 700 مىڭ تەڭگەگە جۇمىسشى جالداۋعا تۋرا كەلەدى. مىنە وسى سىندى شى­عىندار ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتۋعا مۇمكىندىك بەر­مەي­دى. ياعني مىسالى قىزاناق ارزان­دا­مايدى. بىلتىر 110 توننا ءونىم الدىق, بىراق ءوز شىعىنىن وتە­مەدى. ءبىز نەگىزىنەن «وپتوۆيكتەرگە» وتكىزەمىز. ناپاقانى وسى جىلىجايدان تاۋىپ وتىرعان سوڭ, ىزدەنەمىز, كورشى ەلدەردەگى جاعدايدى زەرتتەيمىز. مىسالى, كورشى وزبەك ەلىندە وتاندىق ءونىمدى قولداۋ باعىتىندا جاقسى جۇمىستار قولعا الىنعان. زاڭ تۇرعىسىنان دا. ولار سىرتتان كەلگەن ترانزيتتىك تاۋارلاردى شەكارادان شىققانىنشا قاتاڭ قاداعالايدى, ياعني توقتاتپايدى», دەيدى اكرامبەك ۋماروۆ.

وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دى­­­سىمەن وبلىستاعى جىلىجاي شارۋا­­شىلىقتارىنان 140,0 مىڭ توننا ءونىم جينالدى. بۇل ماۋسىم ارالىق كەزەڭدە (قازان-ناۋرىز) ەل حالقى قاجەتتىلىگىنىڭ 42 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. وبلىستاعى جىلى­­جايلاردا بيىل 681,5 گەك­تارعا – قيار, 792,8 گەكتارعا – قى­زاناق, 154,6 گەكتارعا – بولگار بۇرىشى, قىرىققابات, قۇل­پىناي سىندى باسقا دا داقىلدار جانە 4,4 گەكتارعا كوشەت, 3,6 گەك­تارعا ليمون, 3,1 گەك­تار­­عا گۇل ەگىلدى. وبلىس اكىمى دارحان ساتىبالدى جىلىجاي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ازاماتتارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, جۇيەلى شەشىمدەر قابىلداندى. جىلىجاي شار­ۋا­شىلىقتارىن قول­داۋ بويىنشا وبلىستىق بيۋدجەت­تەن 565 ملن تەڭگەگە 100-دەن استام شارۋاعا سۋبسيديا تو­­لەندى. قازىرگى تاڭدا, 2024 جىل­­­دىڭ ءبىرىن­شى اينالىمىنا كو­شەت وتىر­عىزۋ جۇمىستارى ات­قا­­­رىلۋدا. بۇگىندە جىلىجاي شار­­ۋا­­شىلىقتارى نارىقتان 97,6 مىڭ توننا كومىر وتىنىن ساتىپ الىپ, پايدالانۋدا.

ايتا كەتەلىك, جۇرگىزىلگەن جۇ­­مىستاردىڭ ناتيجەسىندە باعا ين­دەكسى 100,6% بولىپ, وبلىس باعانى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا وڭىرلەر اراسىندا 2 ورىنعا شىقتى. بيىل ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراق­تاندىرۋ ماقساتىندا قاجەت­تى قور جاساقتالعان. وبلىس اكىم­دى­گىنىڭ حابارلاۋىنشا, كوكو­نىس ونىمدەرى بويىنشا ەسەپتەل­گەن قاجەتتىلىك 6 376 توننا بولسا, شار­ۋالارمەن جاسالعان كەلى­سىم­­شارتتار – 10 136 توننا. جيناق­تال­عان قور تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋ قاجەتتىلىگىن 159%-عا قامتاماسىز ەتۋگە جەتەدى. وڭىردە كۇرىش, قانت, قاراقۇمىق, كۇنباعىس مايى جانە ۇن بويىنشا قور جەت­كىلىكتى. نان جانە ۇن باعاسى تۇراق­تى. ارزان­دا­تىلعان بيدايدان جاسال­عان ۇن ناۋبايحانالارعا تومەن باعادا بوساتىلىپ, نان الەۋمەتتىك دۇكەن­دەردە 85-90 تەڭگەدەن ساتى­لۋدا. جالپى, تۇراقتاندىرۋ قو­رىندا 32 مىڭ توننا قور بار. تۇركىستان جانە كەنتاۋ قالالارىندا 30 الەۋمەتتىك دۇكەن جۇمىس ىستەيدى. قوسىمشا 20 الەۋمەتتىك دۇكەندى ىسكە قوسۋ, سونىمەن قاتار بارلىق اۋدان جانە قالا ورتالىقتارىنان 2 الەۋمەتتىك دۇكەننەن ورنالاستىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونداعى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى نارىقتاعى باعادان ورتاشا ەسەپپەن 20-30% تومەن ساتىلۋدا. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربەك بادىراقوۆتىڭ ايتۋىنشا, كارتوپ, قىرىققابات, پياز وسىرۋگە بولىنەتىن سۋبسيديا كولەمى ەسەلەپ ارتقان. وڭىرگە 7763,2 توننا بيداي جەتكىزىلگەن.

تۇركىستان وبلىسى