جەتىسۋدىڭ قياق پەن ۇشقات, جۋسان مەن الابوتاسىنا دەيىن ەلجىرەي جىرلاعان ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ مۇراسىنىڭ جاڭا پاراعى اشىلىپ وتىر. تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتى, تابيعاتقا دەگەن دارقان مەيىرى, پاراسات بيىگىندە شالقىعان كول-كوسىر سەزىمى ارحيۆتەن اقتارىلىپ جاتىر. كۇنى كەشە كينورەجيسسەر ەربول بورانشا ۇلىنىڭ جەكە كىتاپحاناسىنان قۇلاگەر اقىننىڭ توتە جازۋمەن جازىلعان «وتىرىك» اتتى ولەڭدەر جيناعى تابىلدى.
جەتىسۋ توپىراعىندا قوڭىراۋلاتىپ ەرجەتكەن ەرجۇرەك قالامگەر وسىناۋ تۇمسامەن تۇتاسا تىرلىك كەشىپتى. عۇمىر سۇردەگىندەگى قانسىڭدى بەينەتكە مالىنعان ەلىنىڭ تەر مەن جاسىن شىلقي باسىپتى. كورگەن قورلىعى, كەشكەن بەينەتى ءبىز ءۇشىن كورگەن تۇستەي بولعانىمەن, ارتىنداعى قازىناسى قانكەشتى عۇمىردارياسىنىڭ ماڭگىلىك جاڭعىرىعى. سودان دا بولار جاڭا جيناقتىڭ تابىلعانى ءىلياستانۋشىلار ءۇشىن عانا ەمەس, قازاق وقىرمانى ءۇشىن دە ۇلكەن ولجاعا اينالىپ وتىر.
1927 جىلى ماسكەۋ باسپاسىنان شىققان كىتاپ ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى وبلىستىق ادەبي مۇراجايعا وتكىزىلدى. بۇل ءسۇيىنشى حاباردى مۇراجاي مەڭگەرۋشىسى نۇرگۇل جاۋىنباەۆا جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن «جانسۇگىروۆ وقۋلارى» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىندا حابارلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل – بۇرىن-سوڭدى ەشكىمنىڭ قولىنا تۇسپەگەن تۇپنۇسقا كىتاپ.
جانسۇگىروۆ وقۋلارىنا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ءىلياستانۋشى عالىمدار مەن ستۋدەنت جاستار قاتىستى. بۇل كەلەلى كەزدەسۋدە ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جان-جاقتى تالقىلاندى. جيىندا بايانداما جاساعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور شارا قياحمەتوۆا بۇرىنعى زەرتتەۋ جۇمىستارىندا تابىلعان بىرقاتار ءدۇدامال دەرەكتى اتاپ ءوتتى.
– باتىر قالمىرزاەۆتىڭ ء«ىلياس جانسۇگىروۆ جانە «قازاق» گازەتى» اتتى ماقالاسىندا ءىلياس دەپ كورسەتكەن 1914-1916 جىلدار ارالىعىندا «قاپتاعاي» اتتى بۇركەنشىك اتپەن «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان, قازاق حالقىنىڭ يمپەرياليستىك سوعىسقا جانە اسكەري سالىق تولەۋگە قاتىسى تۋرالى ماقالا ءبىلال سۇلەەۆكە تيەسىلى. اقىن ءومىربايانىنا سايكەس ول ءوزىنىڭ العاشقى ماقالاسىن 1921 جىلعى 22 ناۋرىزداعى «جاس الاش» گازەتىندە «زامانداستارىنا جولداۋ» دەپ اتايدى. ول تۋرالى: «1931 جىلعى «جاڭا ادەبيەت» جۋرنالىنىڭ 6-7 سانىندا جاريالانعان ءومىربايانىندا ءىلياس ءوزىنىڭ قالام جۇمىسىنا 1920 جىلدان باستاپ ارالاسا باستاعانىن جازعان, – دەدى ش.قياحمەتوۆا.
سونداي-اق ول فوتوارحيۆتەردە بەينەلەنگەن تۇلعالاردى سايكەستەندىرۋ ارقىلى ءوز دالەلىن كەلتىردى.
پلەنارلىق وتىرىسقا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ساۋلە ەرجانوۆا, ء«ىلياستانۋ» عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور مۇراتبەك يمانعازينوۆ, قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ءلاززات ادىلبەكوۆا قاتىسىپ, ءىلياس مۇراسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەردى. بۇداي كەيىن شارا قياحمەتوۆانىڭ ء«ىلياستانۋ» وقۋلىعىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
ەندى اڭگىمە اۋانىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ادەبي مۋزەيىنە بۇرساق, 1984 جىلى اقىننىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي اشىلعان مۋزەي ءۇيى 40 جىل بويى ۇزدىكسىز حالىققا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. بۇگىندە مۋزەي قورىندا 6 مىڭنان استام اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى قۇندى جادىگەر ساقتالعان. جىلىنا 10 مىڭعا جۋىق كورەرمەن مۋزەي جۇمىسىمەن تانىسىپ, تاماشالايدى. مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر كوپتەپ كەلىپ, اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ومىرىمەن, شىعارماشىلىعىمەن تانىسىپ, وقۋ-تانىمدىق, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىرادى.
– مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ءىس-ساپارعا شىعىپ, سيرەك قورلار مەن ارحيۆتەرمەن جۇمىس ىستەپ, دەرەكتەر جيناقتاپ, مۋزەي قورىن تولىقتىرادى. جىل سايىن اقىننىڭ تۋعان كۇنىن, رەپرەسسيا قۇربانى بولعان ازالى كۇندەرىنە ارنالعان اقىندى ەسكە الۋ جيىندارىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. ءاردايىم ءتۇرلى تاقىرىپتاردا كەزدەسۋلەر مەن مەرەكەلىك ءىس-شارالار, ءمۇشايرالار مەن بايقاۋلار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن پوەزيالىق كەشتەر وتكىزىلەدى. بيىلعى جىلى مۋزەيىمىزدە ەلىمىزدىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن گەولوگى, ۇلت ادەبيەتى مەن تاريحىنىڭ جاناشىرى, اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ۇلى سايات ءىلياس ۇلىنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي «تەكتىدەن قالعان تۇياق» اتتى جاڭا ەكسپوزيتسيا اشىلدى. 2023 جىلدىڭ 26 قىركۇيەگىندە الماتى قالاسىنداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا فاتيما عابيتوۆانىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي «ورتەڭدە ونگەن گۇل» اتتى كىتابىنىڭ تولىقتىرىلعان نۇسقاسىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. اتالعان كىتاپ مۋزەي قورىنا الىندى. سونىمەن قاتار اقىننىڭ ۇرپاقتارىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ كەنجە ۇلى, رەجيسسەر جانە ستسەناريست بولات ءىلياس ۇلىنىڭ جەكە زاتتارى مۋزەيگە تاپسىرىلدى, – دەيدى مۋزەي مەڭگەرۋشىسى ن.جاۋىنباەۆا.
كەلەسى جىلى اقىننىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى مەن ادەبي مۋزەيىنىڭ اشىلۋىنا 40 جىل تولادى. وسى ورايدا مۋزەي ۇلكەن دايىندىقپەن اۋقىمدى جوسپارلار قۇرىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, جەر ءجانناتى جەتىسۋ ءوڭىرىن شەكسىز ءسۇيىپ, جىرلاعان جىر جامپوزىنىڭ اسا باي شىعارماشىلىق مۇراسىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا اقىننىڭ پەيزاجدىق ليريكاسىنا جاتاتىن «قازاق پوەزياسىنداعى ۇلى جاڭالىق» بولعان اسا كوركەم شىعارماسى «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» ولەڭىنە ديوراما جاساۋ, «اقيىق اقىن ءىلياس» اتتى وبلىستىق عىلىمي كونفەرەنتسيا مەن استانا قالاسىنداعى اقىننىڭ ەسىمى بەرىلگەن №58 مەكتەپ-گيمنازياسىنا ء«ىلياس اقىننىڭ مۇراسى» اتتى جىلجىمالى كورمە ۇيىمداستىرۋ, سايات ءىلياس ۇلىنىڭ اكەسى تۋرالى جازىلعان ەستەلىكتەرىنەن جيناقتالعان كىتاپ شىعارۋ, بولات عابيتوۆتىڭ «اسىلدىڭ سىنىعى» اتتى جاڭا ەكسپوزيتسياسىن اشۋ جوسپارلانعان.
ءيا, قۇندى قۇجاتتار مەن ءماندى مالىمەتتەرگە تولى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ادەبي مۋزەيى جاستاردى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ قانا قويماي, قايراتكەرىنىڭ ءومىر بەلەستەرىنىڭ بەيمالىم سىرلارىنا قانىقتىراتىن كيەلى ورىن. قاشاندا قازاق حالقى بارىن باعالاپ, ۇرپاعىنا ساپالى ءبىلىم بەرىپ, تاربيەلەي بىلگەن. مۋزەي, اسىرەسە جاس ۇرپاق ءۇشىن وتە باعالى مەكەمە. مۋزەيدەن العان مالىمەتتەر ارقىلى كەلۋشى جاستار ءبىلىمىن بەكىتە تۇسەتىنى انىق. ء«بىزدىڭ مۋزەيگە كەلۋشىلەر اراسىندا شەتەلدىكتەر جانە ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن مەيماندار جادىگەرلەردى كوزىمەن كورىپ, وتكەن ءومىردىڭ ءبىر بەلەسىن سەزىنگەندەي بولىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جاتادى. بۇل دا بولسا مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىنە بەرىلگەن جاقسى باعا دەپ تۇسىنەمىز», دەيدى ن.جاۋىنباەۆا.
جاقىندا مۋزەيگە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى تارباعاتاي ايماعى شاۋەشەك قالاسى تولى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى, شىنجاڭ كومپوزيتورلار وداعىنىڭ بەدەلدى كومپوزيتورى دۋمانگۇل مۇراتجانقىزى كەلگەن ەكەن. ساپارىنىڭ سەبەبى قىتايدا گازەت بەتىندە ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ 1926 جىلى جارىق كورگەن «بوبەك بولەۋ» (انا جىرى) ولەڭىن وقىپ, قايران قالادى. جىردان اسەر العانى سونشا, كومپوزيتور سول ولەڭگە اۋەن شىعارادى. كومپوزيتسيا قىتايلىقتارعا ەرەكشە ۇنايدى. ءتىپتى ارنايى ۇلكەن ماراپاتقا دا يە بولادى. سول شىعارعان تۋىندىسىن اتامەكەنىنە كەلىپ, مۋزەي قورىنا تاپسىرىپ كەتىپتى.
جەتىسۋ وبلىسى