حان جارلىقتارى حاقىندا

«بۇل حاتتى ءوز كەزەگىندە شىعىس­تا­­نۋ­شى-تۇركولوگ ۆ.ۆ.رادلوۆ تۇركى-قىپ­شاق تىلىندەگى ماتىننەن ورىسشاعا اۋدارسا, وسى نۇسقا نەگىزىندە د.بانزاروۆ موڭعولشا تاپسىرلەپتى. وسى نۇسقانى اقىن-اۋدارماشى سۇراعان راحمەت ۇلى قازاق تىلىنە بىلاي دەپ تارجىمەلەدى (بۇل جادىگەر قازاق تىلىنە تۇڭعىش رەت اۋدارىلىپ وتىرۋى دا مۇمكىن)», دەيدى دە, سول تارجىمە نۇسقانىڭ تولىق ءماتىنىن كەلتىرەدى. قۇندى قۇجاتتى تۇسىنىكتەمەسىمەن بىرگە جاريالاعانى ءۇشىن ب.قايرات ۇلىنا راح­مە­تىمدى ايتا كەلە, سالىستىرا زەردەلەۋ ماق­سا­تىندا, ناق وسى قۇجاتتىڭ 1996 جىلى تارجى­مە­لەنگەن باسقا نۇسقاسىن وقىرمان نازا­رىنا ۇسىنعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەكىنشىسى, كونە ۇيعىر تىلىندەگى ءتول نۇسقاسىنىڭ ترانسكريپتسياسىمەن بىرگە «ادىلەت مينيسترلىگى حابارشىسىنىڭ» 1996 جىلعى ەكىنشى نومىرىندە جارىق كوردى. كونە ۇيعىر جازۋىنىڭ بىلگىرى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كونە ۇيعىر ءتىلى ءبولىمىن ۇزاق جىل باسقارعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ارسەن يباتوۆ تارجىمەلەگەن جارلىقتىڭ تولىق ءماتىنى مىناداي:

«توقتامىستىڭ ءبىرىنشى جارلىعى

(قازىرگى قازاق تىلىمەن ايتقاندا)

مەنىڭ (توقتامىس) ءسوزىم

يەگەيلاعا (ا.يباتوۆ وسىلاي اۋدارعان – س.ب.)

ۇلى ورىنعا وتىرعان ءجونىن ءبىلدىرىپ, قۇتلۋبۇعا, اسان باستاعان ەلشىلەر جىبەرگەن ەدىك. سەن دە ەلشىلەر جىبەرگەن ەدىڭ. بۇرناعى جىلى بەكبولات, قوجا­مەدىن باستاعان بىرنەشە ۇلاندار, بەكىش, تۇردىشاق-بەردى, ءداۋىت باستاعان بەكتەر ەدىگە دەگەن كىسىنى تەمىرگە استىرتىن جىبەرگەن ەكەن, ول ءتىل (حابار) الىپ كەلگەن ەدى. ولاردىڭ ارام نيەتپەن حابار جىبەرىپ, ىلگەرى جاسىرىن جەتىپ كەلگەنىن سەزىپ, جيىلىپ سوعىسپاقشى بولىپ تۇرعاندا, ول ارام نيەتتى كىسىلەر بۇرىن قوزعاۋ سالىپ, ارەكەت جاساعاندىقتان ەل قارسى كوتەرىلىپ, بۇل ءىستىڭ ءجونى وسىلاي بولعان ەدى. ءتاڭىرى ءبىزدى جارىلقاپ, دۇشپاندىق قىلعان بەكبولات, قوجامەدىن, بەكىش, تۇردىشاق-بەردى, ءداۋىت باستاعان ۇلاندار مەن بەكتەردى مۇقالتتى. ەندى وسىنىڭ ءجونىن ءبىلدىرىپ, اسان, ت ۇلى-قوجا باستاعان ەلشىلەر جىبەردىك. ەندى تاعى بولسا, بىزگە قاراستى ەلدەردىڭ شىعىندارىن (سالىق) جيناپ, بارعان ەلشىلەرگە بەرىڭىزدەر, قازىناعا جەتكىزسىن. جانە بۇرىنعى ءجون-جوسىق بويىنشا بازارشى سەرىكتەستەرىڭ (ساۋداگەرلەر بىرلەستىگىن باسقارۋشى ادامدار) تاعى ءجۇرسىن. ۇلى ۇلىستىڭ قالپىندا ساقتالىپ قالۋىنا تاعى جاقسى ساي بولسىن دەپ, التىن نىشاندى جارلىق ۇسىندىق (ياعني تاڭباسى التىن). تاۋىق جىلى, تاريحتىڭ جەتى ءجۇز توقسان بەسىندە, ەرەجەپ ايىنىڭ سەگىز جاڭاسىندا, ورتا دوندا تۇرعاندا جازىلعان».

ا.يباتوۆ توقتامىس حاننىڭ ءبىرىنشى جارلىعىنىڭ پولياك كنيازى يەگەيلاعا حيدجرانىڭ 795 جىلى (جاڭاشا 1393 جىلى) رادجاپ ايىنىڭ سەگىزىندە, وردانىڭ دون بويىندا تۇرعان كەزىندە تۇركى تىلىندە (ورىس ادەبيەتتەرىندە «تاتار ءتىلى» دەپ اتالادى) تۇگەلدەي ۇيعىر ارپىمەن جازىلعانىن ايتادى. جارلىقتى العاش رەت 1834 جىلى ت.ا.وبالەنسكي ماسكەۋدىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن تاۋىپ, تۇپنۇسقاسى ۇيعىر ارپىمەن جازىلعان سەبەپتى, اراب ارپىمەن ترانسكريپتسياعا تۇسىرتەدى. جارلىقتىڭ مازمۇنىندا تەمىردىڭ ء(امىر تەمىردىڭ) توقتامىس ورداسىنا شابۋىل جاساماق نيەتى بار ەكەندىگىن, وردانىڭ كەيبىر بەكتەرى مەن وعلاندارىنىڭ ساتقىنشىلىق جاساپ وتىرعانىن مالىمدەپ, يەگەيلامەن بۇدان بىلاي دا جاقسى قارىم-قاتىناس قۇرۋ نيەتىن بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار سالىق تۋرالى جارلىعىن جەتكىزەدى.

تاريحي قۇندىلىعىنا وراي, توقتا­مىس­تىڭ ا.يباتوۆ كونە ۇيعىر تىلىنەن تارجى­مە­لەگەن ەكىنشى جارلىعىن دا ۇسىنىپ وتىرمىن.

«توقتامىستىڭ ەكىنشى جارلىعى

(قازىرگى قازاق تىلىمەن ايتقاندا)

اللاعا بەرىلىپ, ونىڭ يگى ءىسى مەن قايى­رىم-راقىمىنا ءۇمىت ارتامىن. مەنىڭ (توقتامىس) ءسوزىم قىرىم ولكەسىنىڭ قۇتلۋ-بۇعا باسشىلىق ەتەتىن ەل بيلەۋشى بەك­تەرىنە, قازى, مۋفتيلارىنا, ءامىرشى ماشايىقتارىنا, مەكەمە حاتشىلارىنا, باج الىمىن جيناۋشى, تارازىشىلارىنا, اسكەري تورە, الىم-سالىق جيناۋشىلارىنا, نەشە الۋان تاماشا قۇرمەتتى ادامدارىنا, بارشاعا! بۇل جارلىقتى ۇستاۋشى بەك-قاجىعا قاراستى ەلىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ سىي كورسەتىپ, جارىلقاعان ادامدارىمىز بولىپ, سۋتقۋل ەلىنەن جىل سايىن نەشە ءتۇرلى شىعار شىعاسىسىن (سالىعىن) ۇستەمە وسىمىمەن ءبارىن الماۋعا بەرىلدى. بۇگىننەن باستاپ سۋتقۋلعا جان سالىعىن سالماسىن, ىلاۋ, اس-سۋ تىلەمەسىن, قامبا اقى, ەگىن اقى, اقشالاي قارجى تىلەمەسىن, ولكەدەن ەركىن بولىپ (باعىنىشتى بولماي), قىرىمنىڭ ىشىندە, سىرتىندا قونىمداردا سۋتقۋلعا باعىنىشتى كىسىلەرىن كىم بولسا دا (ەشكىم) تيمەسىن. بارشاسى ءبىر جەرگە بىرلەسىپ, شىعار شىعىندارىن (الىم-سالىقتارىن) ۇقىپسىزدىق قىلماي, قامقورلىق كورسەتىپ, جاردەم ەتۋ ءۇشىن پايدالى تارحان جارلىعى جازىلدى. بەك-قاجىعا شىن ىنتا (ىقىلاس) ءبىلدىرىپ, بارشالارىڭىز مۇلتىكسىز كۇش كومەك كورسەتىڭىزدەر دەپ تەمىر-بولات بۇلاي دەگەننەن كەيىن ولكە سالىعىن, جەكە سالىقتى سالعاندا, قىسىم كورسەتىپ ءزابىر شەكتىرگەندەر قور­قا­تىن بولار ارينە. بىراق بەك-قاجى سىي كورسەتىپ جارىلقاعان اداممىن دەپ ايانىشتى (بيشارا) جارلىلارعا كۇش كورسەتەتىن بولساق, ساعان دا يگى ءىس (جاق­سى­لىق) بولمايدى دەپ, ۇستاي تۇرۋ ءۇشىن ال­قى­زىل تاڭبالى جارلىق بەرىلدى. وردا دون ورتا­ت­وبەدە قىردا تۇرعان-دى. توقسان ءتورتىنشى جىلى, مەشىن جىلى, زۋلحااد ايىنىڭ جيىرما تورتىندە جازىلدى».

ول العاش قىرىمدا تابىلىپ, ءجاڭا­سىبىر مەن بەسسارابيانىڭ گەنەرال-گۋبەر­­ناتورى كنياز ش.ە.ۆورونتسوۆتىڭ مەنشى­گىن­دەگى قۇجاتتار قاتارىنا وتكىزىلەدى, كەيىننەن ا.ۆورونتسوۆتىڭ تۇسىرمە ليتوگرا­فيا­سى بويىنشا جاسالعان ءترومونيننىڭ كوشىرمەسىن ودەسسانىڭ تاريح جانە ەجەلگى دۇنيە قوعامى باسىپ شىعارادى. وسى جارلىقتى اراب ارپىمەن ترانسكريپتسياسىن ءتۇسىرىپ, ورىسشاعا اۋدارعان يا.و.يارتسەۆ. ي.بەرەزين وسى اۋدارمادا كوپتەگەن قاتەلىك بارىن كورىپ, قايتادان اۋدارادى. ءسويتىپ, 1851 جىلى جاڭا ترانسكريپتسياسىمەن جانە تۇسىنىكتەمەسىمەن باستىرادى.

توقتامىستىڭ ءبىرىنشى جارلىعىندا «التىن نىشاندى جارلىق ۇسىندىق (ياعني تاڭباسى التىن)», ال ەكىنشى جارلىعىندا «ۇستاي تۇرۋ ءۇشىن القىزىل تاڭبالى جارلىق بەرىلدى» دەلىنەدى … «القىزىل تاڭبالى» … «التىن نىشاندى» ... «القىزىل تاڭبالى, التىن نىشاندى جارلىق» دەگەنىمىز نە؟ ا.يباتوۆ وعان بى­لاي دەپ جاۋاپ بەرەدى: ء«مورى التىن, القىزىل تاڭبالى جارلىقتى تەك حان, شىڭعىس حان تۇقىمى بەرە العان. بۇل تاڭبالاردى ء(موردى) باسقالاردىڭ قول­دا­نۋعا قۇقى بولماعان. التىن نىشاندى, القىزىل تاڭبالى جارلىق مۇلتىكسىز ورىن­دال­عان.

التىن وردا حاندارىنىڭ اتىنان رۇقسات قاعاز ماندات رەتىندە بەرىلەتىن التىن نە كۇمىس, مىس نەمەسە اعاش بەلگىلەر بولعان. ول جونىندە ي.بەرەزين: «جوعارى دارەجەلى شەندەر ەكى جولبارىستىڭ ءمۇسىنى بار التىن نايزا العان, تومەنگىلەرى – جولبارىسسىز نايزا. ءارى قاراي التىندالعان كۇمىس, جاي نايزا, ەڭ سوڭىندا اعاش نايزا بەرىلگەن», دەيدى.

بۇل نايزالاردىڭ ىشىندە التىن نە ال­تىن­­­دالعان تۇرلەرى تۇران (ولكە) باسقارۋ­ش­ى­­سىنا جانە مىڭباسىلارىنا بەرىلەتىن بول­­­عان, ال ءجۇزباسىلار كۇمىس نايزا, ودان تومەن­گىلەرگە اعاش نايزا بەرىلەتىن بول­عان».

التىن وردا ءداۋىرى قازاق تاريحىنداعى ەڭ سۇبەلى كەزەڭ ەكەنى بەلگىلى. ا.يباتوۆتىڭ اي­تۋىنا قاراعاندا, حانداردىڭ جازباشا جارلىق بەرۋ ءداستۇرى سول التىن وردا داۋىرىندە باستالعان سياقتى. «حIV عاسىر­دا­عى­ تۇركى ءتىلدى جارلىقتار, نەگىزىندە التىن وردا داۋىرىندە جازىلعان, – دەيدى ول. – بۇل جارلىقتاردىڭ ءتىلى ورتا تۇركى جازبا ادەبي تىلىنە جاتادى. ورتا تۇركى جازبا ادە­بي ءتىلى قازىرگى حالىقتار مەن ۇلتتاردىڭ ادەبي ءتىلى سياقتى جالپى حالىقتىق ءتىل بول­ماعان, ول ءتىل سول زامانداعى حات تاني­تىن ساۋاتتى ادامدار ءۇشىن جازىلعان جازبا­ ادەبيەتتەردىڭ ءتىلى, ساۋاتتى ادامدار عانا وقىپ, قولدانا الاتىن جازبا ادەبي ءتىل بولعان. سوندىقتان ونى كەز كەلگەن قارا­پايىم ادام, كۇندەلىكتى سويلەۋ ءتىلى سياق­تى ەمىن-ەركىن پايدالانا الماعان. ون­دا­ قىپشاق ءتىلىنىڭ ەلەمەنتتەرى كوبىرەك ساق­تال­عان».

اكادەميك ع.ساپارعاليەۆتىڭ «تورە بىتىگى-ارميانو-كىپشاكسكوي سۋدەبنيك 1519-1594» اتتى قۇندى ەڭبەگى تۋرالى ماقالاسىندا زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ق.ءمامي دا وسىنداي وي ايتادى («ەگەمەن قازاقستان», «بابالاردان قالعان جاۋھار جادىگەر», 2004 جىلعى 2 ماۋسىم). حI عاسىردان حIII عاسىر ارالىعىندا دەشتى قىپشاق مەملەكەتىنە, ودان كەيىن تۇركى-موڭعولدار قۇرعان التىن وردا حاندىعىنا قاراعان ۇلىستار مەملەكەتتىك بيلىككە قاتىستى حان جارلىقتارىن, وزگە دە زاڭ ەرەجەلەرىن ءبىراۋىزدان ماقۇلداپ, قوعامداعى قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستىڭ بۇلجىماس ءتارتىبى دەپ ۇققان دەي كەلىپ, ع.ساپارعاليەۆ ەڭبەگىنە سىلتەمە جاسايدى. ارميان جانە پولياك تىلىنە الما كەزەك اۋدارىلىپ, سول ەلدەردىڭ جازبا جادىگەرىنە اينالعان بۇل كولەمدى ەڭبەكتىڭ نەگە «تورە بىتىگى» دەپ اتالعانىن: «وسى ەسكەرتكىشتەردىڭ اراسىنداعى تۇبەگەيلىسى 1519 جىلى ارميان تىلىنەن لاتىن تىلىنە اۋدارىلىپ, پولياك كورولى بەكىتكەن, سودان كەيىن لۆوۆ قىپشاق تىلىمەن سويلەيتىن ارميانداردىڭ انا تىلىنە اۋدارىلعان زاڭدار جيناعى – «تورە بىتىگى» بولىپ سانالادى دەپ تۇسىندىرگەن» دەيدى.

ال ا.يباتوۆ: «حاندار جازعان مەملە­كەت­تىك اكتىلەر – جارلىقتار جانە بىتىكتەر بولىپ ەكىگە بولىنەدى. بىتىككە – حانداردىڭ باسقا تاۋەلسىز مونارحتارعا, سونداي-اق بەك, مىرزالاردىڭ باسقا مەملەكەت باسشىلارىنا جازعان حاتتارى جاتادى. ەۋروپانىڭ كەيبىر عالىمدارى حان جارلىقتارىن, بىتىكتەرىن جيناقتاي كەلىپ, «گراموتالار» دەپ اتاعان» دەيدى.

ا.يباتوۆتىڭ ايتۋىنشا, حIV عاسىردا جازىلعان حان جارلىقتارىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنى باس-اياعى ونشاقتى. ورىس تىلىندە جەتى جارلىق بار. ولار: مەنگۋ-تەمىر (1342), وزبەك, بەردىبەك (1357), اتۋلاقتىڭ (1379) جارلىقتارى جانە تايدۋلى حانشانىڭ (1357) ءۇش جارلىعى عانا. سونداي-اق حIV عاسىردىڭ اياق شەنىندە جازىلعان توقتامىستىڭ ەكى جارلىعى مەن تەمىر-قۇتلۇعتىڭ جارلىعى. حV عاسىردىڭ ىشىندە جازىلعان شاحرۋح پەن بابىردىڭ اتاسى ابۋساعيد عاتە بابىردىڭ اكەسى سمەح-شەيحتىڭ جارلىقتارى. حVI عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى مۇحاممەد گەرەي مەن ساعادات گەرەيدىڭ جانە ساقىپ گەرەيدىڭ جارلىقتارى, حVI عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى دۋلات گەرەي مەن عوزى گەرەيدىڭ جارلىقتارى» («ادىلەت مينيستر­لى­گىنىڭ حابارشىسى», 1996, №2).

اتالعان حان جارلىقتارىنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. ولاردى تاباندى تۇردە ىزدەستىرىپ, تاۋىپ, عىلىمي ساراپتاما جاساۋ ارقىلى قۇقىقتىق تاري­حى­مىز­دىڭ ءورىسى مەن ورەسىن كەڭەيتە تۇسەر ەدىك. ق.ءماميدىڭ جوعارىدا اتالعان ماقا­لا­سىندا ع.ساپارعاليۆتىڭ اتالعان ەڭبەگىن «زاڭ عىلىمىنا قوسىلعان ۇلكەن ولجا» دەپ باعالاۋى سوندىقتان بولسا كەرەك.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بولاتىن. ونىڭ تاريح اقتاڭداقتارىن اشۋىمىزعا سەرپىندى جىلدار بولعانى بەلگىلى. سول كۇندەردە ىزدەنگىش جۋرنا­ليس­تەردىڭ ءبىرى گاۋھار يساەۆا جوعارىدا اتالعان قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كونە ۇيعىر ءتىلى ءبولىمىن ۇزاق جىل باسقارعان عالىم ا.يباتوۆتىڭ بۇل سالاداعى ىزدەنىسى تۋرالى قىزىقتى اقپارات ايتتى. «جەتى جارعى» باسپاسىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيتىنمىن. عالىمدى باسپاعا شاقىردىق, كەزدەسۋدەن سوڭ ول جاڭاعى تاريحي قۇندى قۇجاتتار تۋرالى سۇحبات بەرۋگە كەلىستى. سۇحبات باس­پا جانىنان اي سايىن جارىق كورەتىن «ادەبيەت مينيسترلىگىنىڭ حابارشىسى» جۋرنالىندا جاريالاندى. گ.يساەۆا «سۇحباتتى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى ءبولىمى سۇراتىپ الدى, ازىرگە جاۋاپ جوق» دەپ جۇرەتىن. كەيىن, قىزمەت بابىمەن استاناعا اۋىسىپ كەتتىم دە, حابارسىز قالدىم. «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ب.قايرات ۇلىنىڭ ماقالاسى ءبىز ءۇشىن جاڭالىقتاي كورىنگەن سول اقپاراتتى قايتادان ەسىمە ءتۇسىردى. قۇجاتتىڭ وتە قۇندىلىعىنا وراي, ويىمدى وقىرمان نازا­رىنا ۇسىنىپ وتىرمىن.

قۇندىلىعىن العا تارتۋىمنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. توقتامىستىڭ ءبىرىنشى جارلىعىندا اسان ەسىمى ەكى رەت قايتالانادى. « ۇلى ورىنعا وتىرعان ءجونىن ءبىلدىرىپ, قۇتلۋ-بۇعا, اسان باستاعان ەلشىلەر جىبەرگەن ەدىك», دەيدى توقتامىس. «ەندى وسىنىڭ ءجونىن ءبىلدىرىپ, اسان, ت ۇلى-قوجا باستاعان ەلشىلەر جىبەردىك». بىرىنشىسىندە قۇتلۋ-بۇعامەن, ەكىنشىسىندە ت ۇلى-قوجامەن بىرگە اسان ەلشىلىكتى باس­تاپ بارادى. وسىنداعى اسان بەلگىلى جىراۋ اسان قايعى ەمەس پە ەكەن؟ اسان قايعى ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ توقتامىس ءومىر سۇرگەن كەزەڭمەن سايكەس كەلەتىنى, جارلىقتا ايتىلعان ۇسىنىستىڭ قولداۋ تاۋىپ, 1410 جىلعى گريۋنۆەلد شايقاسىندا پولشا اسكەرىن كورول ياگايلو, ليتۆا اس­كە­رىن ۇلى كنياز ۆيتاۋتاس, التىن وردانىڭ بىرىك­كەن قىرىق مىڭداي اسكەرىن توقتامىس حان­نىڭ ۇلكەن بالاسى جالەلاددين باس­قار­عانى, ولاردىڭ نەمىس, فرانتسۋز رىتسار­لارى مەن اعىلشىن, شۆەيتسار جالدا­ما­لى جاساقتارىنان قۇرىلعان تەۆتون اسكەرىن تاس-تالقان ەتكەنى تاريحتان بەل­گىلى. وسىنداي ءىرى وقيعالارعا كەسەك تۇلعالاردىڭ تىكەلەي ارالاسقانى دا داۋ تۋدىرمايدى. ونىڭ ۇستىنە ەلدىك مۇد­دە­نى جوقتاۋشى اسان قايعى سياقتى جىراۋ­لار­دىڭ ەلشىلىكتە جۇرگەنى تاعى راس. مىسالى, ورىس قۇجاتىندا: «دوسمامبەت-اگا ازوۆسكي, پو نوگايسكيم ي كازاحسكيم ماتە­ريالوم يزۆەستنىي كاك پوەت-جىراۋ (كازاح­سكي ۆاريانت ناپيسانيا يمەني – دوسپام­بەت; س پولنىم تيتۋلوم ازاۋلى (مۇمكىن «ازۋلى» – س.ب.) دوسپامبەت-اگا), پوسىلالسيا يسلام-گيرەي-حانوم نا دون دليا پولۋچەنيا دوستوۆەرنىح يزۆەستي و مەستو­ناحوجدەني مياتەجنىح سۋلتانوۆ. دوسمامبەت پريۆەز ۆەستي, چتو ساگادات-گيرەي ي سافا-گيرەي ۋشلي ۆ بولشۋيۋ نوگايسكۋيۋ وردۋ, ا مۋرات-گيرەي ۋبەجال ۆ استراحان. مەسياتسەم پوزجە دوشلي سۆەدەنيا (ي وني تاكجە پريۆودياتسيا ۆ سپيسكە ۆەستەي), چتو ساگادات-گيرەي ي سافا-گيرەي ۋشلي ك ۆلادەنيام شامحالا نا كاۆكاز, ا مۋرات-گيرەي وتكوچەۆال ك استراحاني. ۆسە وني بىلي پلەمياننيكامي ۆوتساريۆشەگوسيا يسلام-گيرەيا, دەتمي ەگو ستارشەگو براتا, پرەدشەستۆۋيۋششەگو حانا مۋحاممەد-گەرەيا II» دەپ جازىلعان («يستوريا كازاحستانا ۆ رۋسسكيح يستوچنيكاح حVI–حح ۆەكوۆ, I توم, 497 س.).

تاريحي مۇرالاردى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ جۇيەگە تۇسە باستادى عوي. التىن وردا كەزەڭى اياسىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى سول كەزەڭنىڭ «ازىرگە ءتىس باتپاي» جۇرگەن, اتالعان قۇندى قۇجاتتاردىڭ دا اقيقاتىن اشار دەگەن ۇمىتتەمىز.

سىرىم باقتىگەرەي ۇلى