«قاسىرەت» مەموريالى

شىمكەنت قالاسىنداعى بۇل جاپپاي جەرلەۋ ورنى حح عاسىردىڭ سوڭىندا-اق انىقتالعان. 1998 جىلى جاپپاي اتۋ جازاسىن ورىنداۋ ورنىندا «قاسىرەت» اتتى مەموريال ورناتىلعان. الايدا اشىلعانىنا شيرەك عاسىر وتكەن مەموريالدىڭ وزىندىك تاريحى بۇگىندە كومەسكىلەنە باستاعانداي. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ ءۇردىسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭعىرتىلۋعا ءتيىس تاريحي جادىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىن بۇل تاعزىم ورنىنىڭ تۇمسا تاريحىن قايتادان ناقتىلاپ جازىپ, ەسەپكە قوسۋدى ءجون كوردىك.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن باس­تال­عان جاپپاي اتۋ جانە جەرلەۋ ورنىن­ ىزدەۋ جۇمىسى حح عاسىردىڭ 20-50-جىل­دا­رىنداعى كەڭەستىك جازالاۋ ورىن­دارى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنىڭ سويقان ىستە­رىنىڭ ىزدەرىن جاسىرۋ ارەكەتىنە كەزدەس­كەندىگىنىڭ سالدارىنان بىرقاتار قيىن­دىق­قا ۇشىراعان. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ ەڭبەك دەمالىسىنداعى قىز­مەتكەرى ازيموۆ ابدەل-كەريمنىڭ ەستە­لى­گىنەن بەلگىلى بولعانداي, نكۆد-نىڭ مۇرا­گەرى بولىپ سانالاتىن كەڭەستىك مەم­لەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنەن (مقك) جەرگىلىكتى تاۋەلسىز باق بەتتەرىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قۇنىن قوعامدىق سۇراۋدىڭ قارقىندى باستالعاندىعىنان سول كەزدەگى شىمكەنت وبلىسى بويىنشا مقك باسقارماسىنىڭ باسشىسى, گەنەرال-مايور­ ەسەنگەلدى مۇستا­فە­توۆ­تىڭ بۇيرىعىمەن قۇرامى كوميتەت قىز­مەت­كەر­لە­رىنەن تۇراتىن شۇعىل توپ قۇرىلعان.

ارحيۆتەردەگى ىستەردى قايتا قاراۋ توبى­نىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ مقك باسقار­ما­سىنىڭ قىزمەتكەرى اناتولي يليچ كوۆالەنكوعا جۇكتەلگەن. دەگەنمەن ءىىد جانە مقك ارحيۆتەرى قۇجاتتارى اراسىن­دا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قاي جەرگە جەرلەنگەنى جايلى ەشبىر مالىمەت تا­بىل­­ماعان. ويتكەنى نكۆد قىزمەتكەرلەرى وز­­دە­رىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن شەبەر جاسىرا بىل­گەن.

ۇقك-ءتىڭ «شۇعىل ىزدەستىرۋ توبى» ارحيۆ­ ماتەريالدارىنان ەشقانداي ءىز تابا الماعاندىقتان, جەرگىلىكتى تۇرعىن­دار­عا سۇراۋ سالۋدىڭ ناتيجەسىندە عانا قۇربانداردى جاپپاي اتۋ ورنىن انىق­تا­عان. ونداي مالىمەتتى العاش رەت 1938 جىل­دان باستاپ نكۆد-نىڭ ىشكى تۇرمەسىنە قىز­مەتكە الىنعان كورەندا كونستانتين نيكيتوۆيچ دەگەن ازامات بەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, نكۆد-نىڭ ىشكى تۇرمەسىنە جاڭا قىزمەتكە اۋىسقاننان كەيىن ونىمەن نكۆد باسقارماسىنىڭ باسشىلارى دەميدوۆ فەدور پەتروۆيچ پەن ونىڭ ورىنباسارى كوستەنكو گريگوري الەكساندروۆيچ سۇحباتتاسقان ەكەن. ارادا بىرنەشە اي وتكەننەن كەيىن وعان ەكى ءمايىتتى كولىككە تيەپ, ءورىستىلدى تۇرعىندار «تۇلكىلى ساي» «ليسيا بالكا», ال قازاقتار «الباستىساي» دەپ اتاعان بادام وزەنىنىڭ ەسكى ارناسىنا جەرلەۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلگەن. ول مايىتتەر جاتقان بولمەگە كىرىپ, ولارعا جابىلعان برەزەنتتى اشىپ قاراعاندا, نكۆد-نىڭ باسشىسى مەن ونىڭ ورىنباسارى ف.پ.دەميدوۆ مەن گ.ا.كوستەنكو مايىتتەرىن كورگەن ەكەن. بەرىلگەن بۇيرىقتى ورىنداعان كوستيا اعاي (كورەندا ك.ن.) مايىتتەردى كولىككە تيەپ, جەرلەپ كەلەدى. بۇل قۋعىن-سۇرگىننىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالعان, «ۇشتىكتەر» دەپ اتالاتىنداردىڭ ءبىر-ءبىرىن قۋدالاپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ, اسىراسىلتەۋشىلىكپەن اينالىستى دەپ ايىپ تاعىپ جاتقان كەزدەر ەدى. بىراق ك.ن.كورەندا قۇربانداردىڭ ناقتى قاي جەرگە جەرلەنگەنىن تاۋىپ بەرە الماعان.

كوميتەتتىڭ شۇعىل توبىنىڭ ىزدەنىس­تە­رىنىڭ ناتيجەسىندە شىمكەنتتەگى جاپپاي اتۋ ورنىن تابۋعا سول ماڭداعى اۋىل­دا وسكەن, سول زامانداعى 10 جاستاعى بالا نيكولاي يۆانوۆيچ بەلوۆ كومەك جاساعان. ن.ي. بەلوۆ وزدەرى «تۇلكىلى ساي» دەپ اتاي­­تىن قورقىنىشتى جەردى شۇعىل توپ ىزدەنۋشىلەرىنە كورسەتكەن. سول كەزەڭدەگى ون جاسار بالا دوستارىمەن بىرگە «تۇلكىلى ساي» جاققا ءجيى بارىپ تۇرعانىن, مايىتتەردىڭ جەرلەنگەن ىزدەرىن كورگەنىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, بارلىعى ءتۇن مەزگىلىندە بولعان. تۇندە اۆتوكولىك كەلىپ, ودان ادامداردى تۇسىرەدى ەكەن دە, كوپ ۇزاماي اتىلعان وقتىڭ داۋسى ەستىلەدى ەكەن. ول ورىندار قورشاۋلى بولعان, تۇنگە قاراي كۇزەتشىلەر كۇزەتكەن.

ن.بەلوۆتان بولەك, سۇراپىل كەزەڭنىڭ سۇرقاي سۋرەتتەرى كوز الدىنان كەتپەيتىن كۋاگەرلەر قازاق بالالارى اراسىنان دا تابىلدى. سول جىلدارى قوزى باعىپ, تاي قۋعان بالا­لار – بۇگىندە ەل اعاسىنا اينالعان كونەكوز قاريالار شاقاباي تۇكتىباەۆ, سيقىمباي تاتىباەۆ, مارقۇم اسقاربەك بەكجىگىتوۆ: «ەل باسىنا ناۋبەت كەلگەن جىلدارى ءبىز بالا ەدىك. اۋىلىمىزداعى قىردىڭ ارجاعىنان كەشكە قاراي, تۇندە اتىلعان مىلتىقتاردىڭ داۋىسى ەستىلەتىن. قۇلاعىمىزعا ىڭىرسىعان, جىلاعان, ايقايلاعان ۇندەر كەلەتىن. اكە-شەشە­مىز بىزگە ەستىرتپەۋگە تىرىساتىن جانە ول جاققا اياق باسپاۋىمىزدى تالاپ ەتەتىن. اش يتتەر كەيدە اۋىلعا ادامنىڭ اياعىن, قولىن تىستەپ اكەلەتىن. ءبىر كۇنى قوزى باعىپ جۇرگەندە بالالىق اۋەستىگىمىز ۇستاپ «الباستىسايعا» باردىق. بيىك جاردى ۇڭگىر­لەپ قازىپ, ولگەن ادامداردى توسەك جينا­عانداي, ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن قالاپ جيناپ قويىپتى. بەتىن جاپپاعانىنا قاراعاندا, قاتارى ءالى دە بولسا كوبەيەدى دەپ جوس­پار­لانسا كەرەك. كەيبىرى اتقان جەرىندە سىلەيىپ جاتىر. كوبىن اتقان بويدا قۇدىق­قا تاستاپتى. قۇدىقتا سۋ ورنىنا قان شۇپىلدەپ تۇر. شاماسى بەلگىلى ءبىر باي تۇرعان-اۋ, ەكى-ءۇش ءۇيدىڭ اۋماعىنداي الاڭ­قاي­دا دۇنيە-م ۇلىك تىرەلىپ تۇر. «ب ۇلىن­­گەننەن – بۇلدىرگى الما» دەگەن ەمەس پە, ەشكىم تيمەگەن. بىراق ەلدى اشتىق جاي­لاپ, جوق­تىق قىسپاققا العان كەزدە يمان­­­نان بەزگەن بىرەۋلەردىڭ سوندا بارىپ, يەسىز قال­عان جەردەن اتىلعانداردىڭ ءبۇتىن كيى­مىن, كەيبىر مۇلكىن الىپ كەلە جاتقانىن جۇرت كورگەن. «قايدان كەلە جاتىرسىڭ؟» ­دەگەن سۇراققا: «سەلماگتان» دەپ جاۋاپ بەر­­­گەن. ەل الگىلەرگە قارعىس جاۋدىرعان. كەيىن سول سۇعاناق قولداردان ۇرپاق قال­عان جوق», دەيدى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مۋزە­يى­نىڭ ءبىر كەزدەگى ديرەكتورى, اقىن ح.ەسەن­قا­راەۆا.

نەگە جاپپاي اتۋ ورنى «الباستىساي», «تۇل­­كىلى ساي» بولۋى مۇمكىن دەگەن ساۋال ال­دى­مىزعا كولدەنەڭ تۇرادى. ويتكەنى بۇل جەر رەۆوليۋتسياعا دەيىن ءبىر داۋلەتتى ادام­­نىڭ مەنشىگىندەگى جايىلىمدىق جەر بولعان دەگەن ەستەلىك بار. باي تۇنگە قاراي جىرتقىشتار مالعا شاپپاۋ ءۇشىن وسىن­­داي ۇلكەن-ۇلكەن ون شاقتى شۇڭقىر قازىپ, مالدى سوندا قاماعان. سايدىڭ ىشكى جاعىندا, بادام وزەنىنىڭ ەسكى ارناسى بو­­يىندا قۇدىق بولعان, سول جەردەن سۋ شى­­عا­رىپ, مال سۋارعان. مىنە, وسى شۇڭ­قىر­لار مايىتتەردى تاستاپ, كومۋگە ىڭعاي­لى­­ بولعاندىعى تۋرالى دا اۋىزشا دەرەك تا­­بىل­عان.

وسىدان كەيىن شۇعىل توپ ىزدەنۋشىلەرى قابىر بولۋى مۇمكىن ورىن رەتىندە وسى جەر­دىڭ رەلەفىن بەينەكامەراعا ءتۇسى­رىپ, جينالعان ماتە­ريالداردى مقك باسقار­ما­سىنىڭ باس­شى­سىنا باياندايدى. كسرو مقك-ءنىڭ توراعاسى ۆ.ا.كريۋچكوۆتىڭ بۇيرىعىن باس­شىلىققا الا وتىرىپ, جەرگىلىكتى بيلىك پەن وبلىس پروكۋرورىنىڭ كەلىسىمدەرى بويىن­شا 1989 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا «قابىر بولۋى مۇم­كىن ورىننىڭ ءبىرىن جارىم-جارتىلاي اشۋ تۋرالى» شەشىم قابىلدانادى. مقك باس­قار­ماسى باسشىسىنىڭ كابينەتىندە شاعىن جابىق جينالىس وتكىزىلىپ, ول جەردە بۇل جۇ­مىسقا كىرىسۋ ءۇشىن جۇيكەسى دە, كۇشى دە مىق­تى ون شاقتى شۇعىل قىزمەت­كەر­دەن تۇرا­تىن توپ قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دان­عان.

«ۇقك باسقارماسىنىڭ شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى ۆ.ۆ.مايمۋرعا توپتى قۇرال-سايمانمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە تاپسىرما بەرىپ, وسى جۇمىستاردى اتقارۋ ءۇشىن «بەلارۋس» تراكتورى بولىنگەن. ءىستىڭ ماڭىزدىلىعىنا بايلانىستى تراك­تور­شىنىڭ قىزمەتىنەن باس تارتتىق, ونى ۆ.ف.بۋگاەۆ جانە ت.ي.ايداربەكوۆ دەگەن قىزمەتكەرلەر جۇرگىزدى», دەپ ەسكە الادى شۇعىل توپ مۇشەسى, ۇقك ورگان­دا­رىنىڭ ارداگەرى, وتستاۆكاداعى پولكوۆ­نيك, قازىرگى كەزەڭدە يندۋستريا جانە ين­فرا­قۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ازا­­مات­تىق اۆياتسيا كوميتەتىنە قاراستى «SCAT» اۋەكومپانياسى» اق اۆياتسيالىق قاۋىپ­سىزدىك قىزمەتىنىڭ باسشىسى بولىپ قىز­مەت­ اتقاراتىن ۆلاديمير نيكولاەۆيچ گولو­ۆين.

ارنايى شۇعىل ىزدەستىرۋ توبى 4 قا­را­شادا تاڭەرتەڭگى ساعات 6-دا قۇرىلعان ورىنعا اتتاندى. توپتىڭ قۇرامىندا ۆ.ۆيتكالوۆ دەگەن قىزمەتكەر دە بولدى. الماتى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستي­تۋ­تىنىڭ اگرونومدىق فاكۋلتەتىن «توپى­راق زەرتتەۋشى» مامان­دى­عى بويىنشا تامامداعان ونىڭ توپىراق قۇرامى تۋرالى ءبىلىمىنىڭ وسى تۇستا كوپ پايداسى تيگەن ەكەن. ءا دەگەندە قاي شۇڭقىردان باستاۋ كەرەكتىگىن تاڭداۋ قيىنعا تۇسكەن. اقىلداسا كەلە, ەڭ تەرەڭ شۇڭقىردى تاڭداپ الىپ, تراكتوردىڭ شومىشىمەن قازا باستاعان. ءشومىش 1,5 مەتر تەرەڭدىككە جەتكەن كەزدە, توپىراق قۇم سياقتى سۋسي باستاعان. بۇل ءمايىتتىڭ ۇستىنە سەبىلگەن اكتىڭ توپىراققا اسەرى بولۋى مۇمكىن. ول ەتتىڭ سۇيەكتەن ىدىراۋ ۇدەرىسىن جىلدامداتادى ءارى جاعىمسىز ءيىستى جويۋ ءۇشىن سەبىلەدى دەپ توپشىلاعان توپ ىزدەنۋشىلەرىنىڭ ارەكەتىنىڭ نەگىزىندە 2,5-3 مەتر تەرەڭدىككە جەتكەندە 15 ادامنىڭ باس سۇيەگى, قاڭقا سۇيەكتەرى, شىرىگەن كيىمدەرىنىڭ قالدىقتارى, تۇيمەلەر, اياق-كيىمدەر, گيلزالار شىقتى. قازبا جۇمىستارى سول جەردەن توقتاتىلىپ, قازۋ جۇمىستارى تۋرالى اقپارات مقك باسقارماسىنىڭ باسشىسىنا باياندالدى. شامالى ۋاقىتتان كەيىن قورىم ورنىنا وبلىستىق اكىمدىك پەن پروكۋراتۋرا­دان وكىلدەر كەلىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قابىرى وسىندا ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. 1989 جىلدىڭ 4 قاراشاسىندا قازاق كسر-ءنىڭ مقك توراعاسى ۆ.م.ميروشنيككە قابىردىڭ تابىل­عاندىعى جانە ولاردىڭ جارىم-جار­تىلاي اشىلعاندىعى تۋرالى اقپارات جىبە­رىلەدى. جينالعان ماعلۇماتتار مەن الىنعان اقپاراتتار نەگىزىندە مقك باس­قارماسىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سى­نىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىز­مەت­كەر­لەرىنىڭ ۇيلەستىرۋ جينالىسى وتەدى. بۇل فاكتى بويىنشا وبلىس پروكۋرورى قىلمىستىق ءىس قوزعاپ, قازبا جۇمىستارى باسقا شۇڭقىرلاردا دا جالعاستىرىلادى. شۇڭ­قىر­لاردان 10 قاپتان اساتىن ادامنىڭ باس سۇيەك­تەرى مەن قاڭقا سۇيەكتەرى تابىلعان. 1989 جىلى سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسى وتكىزىلگەن سوڭ تابىلعان سۇيەكتەر تابىت­تار­عا سالىنىپ, 7 اۆتوكولىكپەن قازىرگى مەموريال كەشەنى تۇرعان ورىنعا جەتكىزىلىپ, قارالى-سالتاناتتى راسىممەن جەر قوينىنا بەرىلدى.

ءىس-شارادا قوعام قايراتكەرى ب.رۋزانوۆ, «ادىلەت» («سپراۆەدليۆوست») تاريحي-اعارتۋ قوعامىنىڭ شىمكەنت وبلىسى بويىن­شا فيليالىنىڭ باسشىسى ۆ.گولوۆين ءسوز سويلەپ, وسى جەردەن ەسكەرتكىش تۇر­عى­زۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەستە قال­دى­رۋدا جانە ادىلەتتىكتى قالپىنا كەل­تىرۋ­دە­ قا­جىرلى ەڭبەك ەتكەن كۋاگەرلەردىڭ كەي­­بىرى قازىر ءبىزدىڭ ارامى­زدا ءجۇر. بۇل جۇ­­مىستىڭ الدىڭعى قاتارىندا ۇقك بۇ­رىن­عى شىمكەنت وبلىسى بويىنشا باس­قار­ماسىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەت­كەر­لە­رى: ە.مۇستافەتوۆ, ۆ.گولوۆين, ۆ.ماي­مۋر, ا.كوۆالەنكو, ۆ.پوپكوۆ, و.ابديەۆ, ا.ما­چۋگين, يۋ.ۆولكوۆ, ۆ.ۆيتكالوۆ, ت.اي­دار­بە­كوۆ, ا.ۆلاسوۆ, ۆ.بۋگاەۆ بولعان. ال 1998 جى­لى «الباس­تىسايدا» ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­­­دا­رى­نا­ ارنالىپ «قاسىرەت» مەمو­ريال­دى كەشەنى سا­لىندى.

جانتورە ءاشىم,

كامشات ۋتەەۆا,

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى شىمكەنت وڭىرلىك كوميسسياسى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى, تاريح ماگيسترلەرى

سۋرەتتەردە: قايتپاس-1 اۋىلىنىڭ قاريا­لا­رى ا. بەكجىگىتوۆ, ءو. جانى­بە­كوۆ, ش. تۇكتىباەۆ, س. تاتىباەۆ الباس­تى­سايدا (بيلىك قۇجاتتارىندا «تۇلكىلى ساي»); الباستىسايداعى (بيلىك قۇجات­تارىندا «تۇلكىلى ساي») ۇڭگىر.