بۇل 1940 جىلى بۇكىل ەل بولىپ كەڭەستىك قازاقستاننىڭ 20 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە دايىندالىپ جاتقان شاق ەدى. ماسكەۋلىك جانە قازاق كينودوكۋمەنتاليستەرى «قازاقستان» اتتى ءفيلمدى تۇسىرۋگە كىرىسكەن. ءبىز سول كەزدە 93 جاستاعى جامبىلمەن كەزدەسپەك بولدىق. بۇل جونىندە الدىن الا كەلىسىلمەگەن بولسا دا, ءبىز – كينو تۇسىرۋشىلەر توبى جانە وعان قاتىساتىن اقىندار, ويىنعا دەگەن قويان, تۇلكى, ءتىپتى قاسقىرلارى, بۇركىتتەرى بار اڭشىلار, ءبارىمىز ءتۇن ىشىندە الماتىدان تارتىپ كەتتىك. جامبىلدىڭ تۇراتىن اۋىلى 80 كيلومەتر قاشىقتىقتا ەكەن.
اۋىلعا كەلگەن سوڭ, جولباسشىمىز نۇرپەيىس اقىن شەتكەرىرەك تۇرعان ءبىر ءۇيدى نۇسقاپ:
– انە, كوردىڭدەر مە, جامبىل سوندا تۇرادى! بۇل ونىڭ «ورداسى», ءبارىمىز تۋرا سوندا بارۋىمىز كەرەك, – دەدى.
ءۇي ءىشى ادامدارىنان ءبىز جامبىلدىڭ سىرقات ەكەنىن, بىزبەن كەزدەسۋى نەعايبىل ەكەنىن بىلدىك. جاڭا ۇيگە كورشى تۇرعان كيىز ۇيگە كىردىك تە, اقىننىڭ قوناقجاي تۋىستارىنىڭ سىي-قۇرمەتىنە بولەنىپ, اقىننىڭ ءبىزدى قابىلدار ۋاقىتىن توسىپ قالدىق. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ قارت اقىننىڭ ءوزىمىزدى قابىلداپ كورىسپەك بولعان نيەتىن دە ەستىدىك.
كينو وپەراتور د.وشۋركوۆ بۇل كەزدەسۋگە اسا ىجداھاتپەن دايىندالا باستادى. بىزدەردىڭ موسكۆادان كەلگەنىمىزدى ءبىلىپ, قولىمىزداعى كينو اپپاراتتارىمىزدى كورگەننەن كەيىن جامبىلدىڭ ءجۇزى جىلىپ سالا بەردى. ءتىلماش ارقىلى ءبىز وعان: «سوۆەتتىك قازاقستاننىڭ تويى تۋرالى كارتينا جاساپ جاتقانىمىزدى جانە وندا مىندەتتى تۇردە قارت اقىن قاتىسقان ويىندى كورسەتەتىن كادر بولۋى كەرەك ەكەنىن تۇسىندىردىك. ونىڭ ۇستىنە بۇگىن كۇن جادىراپ تۇر, كينو تۇسىرۋگە دە قولايلى دەگەن ءوتىنىشىمىزدى دە جەتكىزدىك.
– وعان قوسا, – دەپ ءسوز قوستى وپەراتور وشۋركوۆ. – بۇل اۋىلعا سوۆەتتىك جاڭا دىبىس جازعىش اپپاراتتىڭ تۇڭعىش كەلىپ وتىرعانىن ءبىلىڭىز.
جامبىل ءبىزدىڭ ماسكەۋدەن جۋىردا عانا شىققانىمىزدى بىلگەننەن كەيىن ونداعى كەزدەسۋلەرىن ەسكە الىپ, تانىس ادامدارىنىڭ اتى-ءجونىن اتاي باستادى. اقىن كەنەتتەن كوڭىلدەنە قالدى, ءتىپتى ءازىل ايتىپ, ءبىزدى اسىقتىرىپ كەتتى. ءبارىمىز دە جادىراپ, ءبىر-بىرىمىزگە شىن دوستارشا جاقىنداسىپ كەتتىك. ءبىزدى قورشاپ العان بالالار شۋلادى, قول سوعىلىپ, توي-دۋمانعا بۇكىل تاۋ قويناۋى جاڭعىرىقتى. سول ەكى ارادا دالاعا كىلەم توسەلدى, كورشى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى بۇل ماڭعا تۇگەل جينالىپ, كىلەمگە جايعاستى. ەڭ سوڭىندا ءوز بوستەگىنە كەلىپ جامبىل دا وتىردى...
ول دومبىراسىن قولىنا الۋى مۇڭ ەكەن, تاماشا ءبىر ءان شەرتىلىپ كەتتى. اقىن شابىتتانىپ ۇزاق جىرلادى. ءاننىڭ اسەرى, ءتىل بىلمەيتىن ءبىزدى دە شارپىپ وتكەندەي بولىپ ەدى. كوپشىلىك جۇرت جامبىلعا جاقىن كەلىپ, ونى قۇشاقتاپ ءسۇيىپ جاتتى. ال ول بولسا ءبارىن دە ءوز بالاسىنداي كورىپ, اكەلىك مەيىرمەن ارقاسىنان قاعىپ, جىلى-جىلى سوزدەر تاۋىپ ايتىپ جاتتى. اقىندار شارشاۋ دەگەندى ۇمىتقان سياقتى. جامبىلدان كەيىن كەزەك الىپ ءوز ولەڭدەرىن ايتىسىپ كەتتى. بۇل اقىنداردىڭ ناعىز ايتىسى ەدى.
كينو تۇسىرەتىن جانە دىبىستى جازىپ الاتىن اپپاراتتارىمىز مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەدى. جينالعاندار بۇل ماڭنان تارقار بولمادى: ويتكەنى جۇرت اراسىنا قازاقتىڭ كونە سپورت ويىندارىنىڭ ءبىرى كوكپار تارتۋ بولادى دەگەن حابار لەزدە تاراپ كەتكەن ەدى.
بۇل ويىنعا ازىرلىك جۇمىستارى اياقتالدى دا, كينو توبى ەندى سول دۋمان بولاتىن جاققا قاراي بەتتەدىك. ال سوندا جامبىل نە ىستەدى دەڭىز.
تۋىسقاندارىنا ءبىزدى مىندەتتى تۇردە تۇسكى اسقا شاقىرۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ءامىر بەرگەن اقىندى ءبىز ۇيىنە شىعارىپ سالدىق. كينو ءتۇسىرىلىپ بولىسىمەن قارت اقىنعا قايتا كەلەمىز دەپ ۋادەمىزدى دە بەردىك.
ويىن بولاتىن ويپاڭنىڭ جارتى جولىنا جاقىنداعانىمىزدا بىزگە ەرىپ كەلە جاتقان جۇرتتىڭ ءبارى اڭ-تاڭ بولىپ ارتىنا قاراستى. بايقاساق, سارى اتىنا جاس جىگىتشە سانمەن مىنگەن جامبىل كەلەدى ەكەن. ءبىزدىڭ تاڭىرقاۋىمىزدا شەك بولعان جوق, ارينە.
جامبىلمەن ازىلدەسە وتىرىپ, ءبىز كوكپار بولاتىن جەرگە ءجۇرىپ كەتتىك. اينالاسى بيىك قىراتتارمەن كومكەرىلگەن كەڭ ەڭىس كوزگە شالىندى. جازىقتا سالت اتتىلار دا پايدا بولا باستادى. جامبىل ولارعا جاقىن بارىپ, ويىننىڭ ءتارتىبى تۋرالى كەڭەس بەردى, نۇسقاۋىن ايتتى.
ويىنعا جامبىلدىڭ كەلىپ ارالاسۋى قاتىسۋشىلاردىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەرىپ تاستاعانداي. انا جەردەن دە, مىنا جەردەن دە «جامبىل, جامبىل» دەگەن سوزدەردى ەستيسىڭ. ويىنعا ءار اۋىلدان قيساپسىز كوپ اتتىلار كەلىپ ارالاسىپ كەتتى. ءار اۋىل وزدەرىنىڭ ۇشقىر اتى مەن وڭتايلى جىگىتتەرىن كورسەتىپ قالماقشى. اقىرى ەشكىنىڭ اۋىر دەنەسى سالت اتتىلاردىڭ قولىنا ءتيدى. كوكپار قىزدى دا كەتتى. كينو اپپاراتتارىمىز ەشبىر مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەدى. جىگىتتەردىڭ وڭتايلىلىعى مەن باتىلدىعىنا جانە قازاق اتىنىڭ قاجىرلىلىعىنا سىن باستالدى. ۇزاققا سوزىلعان تارتىستان, دودادان كەيىن ءوز دوستارىنىڭ كومەگىمەن ءبىر سالت اتتى كوكپاردى قولعا ءتۇسىردى دە, ونى جامبىلدىڭ الدىنا تاستادى. جەڭىمپاز جىگىتتى جامبىل قۇشاقتاپ, قولىنان قىستى.
ويىندى ۇزاق ۋاقىت كينوعا تۇسىرگەننەن كەيىن قارت اقىندى شارشاتپايىق دەپ ءبىز ونى ۇيىنە اپارىپ تاستاماق بولدىق تا, قالعان ۋاقىت ىشىندە «اۋدارىسپاق» اتتى ويىندى تۇسىرمەك بولدىق. بۇل حابارىمىزدى ەستىگەننەن كەيىن جامبىل وزگەرىپ سالا بەردى: جۇرتتىڭ ءبارى شارشاماعاندا, ەلدەن ەرەك مەن نەعىپ شارشايمىن؟ «جوق, جامبىلىڭ ونداي ادام ەمەس», دەپ جەتكىزدى ءتىلماش بىزگە اقىن ءسوزىن. وزىمىزگە جاقىن كەلگەن جامبىل ويىندى تۇسىرە بەرىڭدەر دەپ بەلگى بەردى دە, جۇرتقا ارالاسىپ كەتتى. امال قانشا, كونۋگە تۋرا كەلدى.
«اۋدارىسپاق» – ەكى اتتىنىڭ شاۋىپ كەلە جاتقان بەتتە ۇستاسا كەتىپ, ءبىرىن-ءبىرى ەردەن اۋدارىپ تاستاۋعا ۇمتىلاتىن ويىنى. جامبىل مۇنى دا باسقا ويىندار قاتارىندا ءوزىنىڭ جىرىنا قوستى. بۇل ويىندى ەرلىكتى, باتىرلىقتى, تاپقىرلىقتى جەتىلدىرەتىن جاتتىعۋ دەسە بولعانداي.
ەكىنشى بولىمدە بۇركىتپەن اڭ اۋلاۋدى تۇسىردىك. قازاق حالقى, ونىڭ اقىندارى, سونىڭ ىشىندە جامبىل دا اڭشىلاردىڭ ۇشقىر, قىراعى سەرىكتەرى بۇركىت, سۇڭقار, قارشىعا تۋرالى كوپتەگەن تاماشا جىرلار مەن اڭىزدار شىعارعان عوي. جامبىلدىڭ بايىپپەن ايتقان ولەڭىن تىڭداي ءجۇرىپ ءبىز بۇركىتپەن اڭ اۋلاۋدىڭ تاڭعاجايىپ كورىنىستەرىنە كۋا بولدىق, تاماشالادىق...
كەشقۇرىم ءبىز جامبىلدى ۇيىنە شىعارىپ سالدىق تا, ونىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن قىمىز ءىشىپ, دوستارشا قوشتاسىپ ايىرىلىستىق. وسىنشالىق تاماشا, اقجارقىن, عاجايىپ قارتتى تاستاپ كەتۋ بىزگە وڭاي بولعان جوق. بىراق جامبىل قوشتاسىپ جاتىپ ءبىزدى قوناققا شاقىردى دا, ءبىز ءسوزسىز كەلەمىز دەپ ۋادەمىزدى بەردىك...
سول جىلدارى «جامبىلعا قوناققا بارامىز» دەگەن ءسوز قازاقستاندا وتەتىن حالىقتىق مەرەكەلەر مەن تويلاردا ءداستۇر ەدى دە, ونىڭ ءوزىنىڭ تاماشا, تەرەڭ ماعىناسى بولاتىن-دى. قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسى كەزىندە دە بۇل ناق سولاي بولعان ەدى.
ءبىز قايتا ورالعان كۇنى, وتانىمىزدىڭ كوپ ۇلتتارى اتىنان كەلگەن دەلەگاتسيالار مەن قوناقتار حالىقتار دوستىعىنىڭ تاقىرىبىن ءوز ولەڭدەرىندە اسا زور اسەرمەن, كۇشپەن كوتەرە بىلگەن تۇڭعىش سوۆەت اقىنى جامبىلدىڭ قوناقجاي ۇيىندە باس قوسىپ ەدىك.
مۇندا, ونىڭ ۇيىندە, ناعىز پوەزيا سالتانات قۇراتىن. جامبىل دومبىراسىن شاكىرتتەرىنە بەرىپ ەدى, ال ولار قازاقتىڭ سۋىرىپ سالما ولەڭىنىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتتى. نۇرپەيىس, نۇرلىبەك, ورىنباي, وتەعالي اقىندار حالىق دوستىعى تۋرالى داستاندارىن شىرقادى.
جامبىل ءوزىنىڭ سۋىرىپ سالما ولەڭىن دومبىراسىنا كۇمبىرلەتە قوسىپ ايتاتىن ەدى. ول ءارى اقىن, ءارى دومبىراشى جانە ءانشى بولاتىن. ءان جامبىل پوەزياسىنىڭ اسەرلى, مازمۇنى انىق بولىپ شىعۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەدى. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, جامبىلدىڭ داۋسىن جازىپ العانىمىز بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ەرەكشە باعالى بولسا كەرەك...
لەونيد مالينوۆ. جامبىلمەن كەزدەسكەندە// «يسكۋسستۆو كينو» جۋرنالىنان
* * *
«جامبىلدىڭ داۋسىن جازىپ العانىمىز بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ەرەكشە باعالى بولسا كەرەك...» دەگەن تۇجىرىممەن تۇيىندەلگەن لەونيد مالينوۆتىڭ ماقالاسى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە وسىلاي باسىلىپتى (20 قاڭتار, 1961 جىل). ارينە, ارحيۆتەگى كينو-فوتو شەجىرەمىز ساقتالعان قويمانىڭ شاڭ باسقان ءبىر سورەسىنەن 1940 جىلى ماسكەۋ مەن قازاق كينودوكۋمەنتاليستەرى تۇسىرگەن «قازاقستان» اتتى ءفيلمنىڭ تاسپاسى تابىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ءيا, جامبىلدىڭ اقىندىق داڭقى اسپانداپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تۇگەل تاراپ ۇلگەرگەن كەز. 1940 جىلدىڭ جازى. قازاقستاننىڭ 20 جىلدىق مەرەيىنە قىزۋ دايىندىق ۇستىندەگى ەل. ەكىنشى جاھان سوعىسىنىڭ الدىنداعى مامىراجاي ءبىر ءسات...
ءبىر عاجابى, بۇل ماقالانىڭ سونداي ءبىر جىلى شىرايمەن جادىراي جازىلعانى. «...جۇرتتىڭ ءبارى اڭ-تاڭ بولىپ ارتىنا قاراستى. بايقاساق, سارى اتىنا جاس جىگىتشە سانمەن مىنگەن جامبىل كەلەدى ەكەن. ءبىزدىڭ تاڭىرقاۋىمىزدا شەك بولعان جوق», دەيدى اۆتور. جانە ءبىر تۇسىندا, «جامبىل وزگەرىپ سالا بەردى: جۇرتتىڭ ءبارى شارشاماعاندا, ەلدەن ەرەك مەن نەعىپ شارشايمىن؟ «جوق, جامبىلىڭ ونداي ادام ەمەس», – دەپ جەتكىزدى ءتىلماش بىزگە اقىن ءسوزىن», دەپ ۇلى جىراۋدىڭ اسقان قايسارلىعى مەن جاسى توقساننان اسا دا جاس جىگىتشە شيراق قيمىلداپ اتقا مىنگەنى جاقسى سۋرەتتەلىپتى. سونىمەن قاتار ونىڭ ازىلقويلىعى مەن حالقىمىزعا ءتان قوناقجاي پەيىلىن دە ماسكەۋلىك قوناعى جاقسى اڭعارعان.
عالامتوردان اۆتوردىڭ دەرەگىن ىزدەپ كورگەنبىز. وكىنىشكە قاراي, ۋىسىمىزعا ءجوندى مالىمەت ىلىنبەدى. ال ەندى كينووپەراتور ميحايل فەدوروۆيچ وشۋركوۆ تۋرالى (ماقالادا ونىڭ ەسىمى «د.» دەپ قاتە جازىلىپ كەتكەن ءتارىزدى – ر.ت.) كوسىلىپ ايتۋعا جارايتىن بىرقاتار ماعلۇماتتى قالىڭ وقىرمان قاۋىم دا بىلە جۇرگەنى دۇرىس شىعار.
سەكسەن توعىز جاسقا كەلىپ قايتىس بولعان م.ف.وشۋركوۆ (18.11.1906-28.11.1995) – كەڭەستىك دوكۋمەنتالدى كينو ءتۇسىرۋدىڭ حاس شەبەرى ءارى رەجيسسەر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە مايدان دالاسىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن جانكەشتى كينووپەراتور. ول ءتورت مارتە ستاليندىك سىيلىققا (1942, 1948, 1949, 1950) جانە كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا (1969) يە بولعان, رسفسر حالىق ءارتىسى (1979) سانالاتىن ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى.
ميحايل وشۋركوۆ 1945 جىلى قاڭتار ايىندا ا.ۆورونتسوۆپەن بىرگە وسۆەنتسيم ازاپ لاگەرىنىڭ قاسىرەتتى كورىنىستەرىن العاش تاسپاعا ىلگەن كينووپەراتور رەتىندە تانىمال. كەيىن ونىڭ وسى ماتەريالدارى نيۋرنبەرگ سوت جوسىعى كەزىندە فاشيزم قىلمىسىنا ناقتى ايعاق بولدى.
1945 جىلى 2 قىركۇيەكتە «ميسسۋري» لينكورىنىڭ بورتىندا جاپونيانىڭ تىزە بۇككەنى تۋرالى اكتىگە قول قويۋ ءساتىن دە كينوتاسپا ارقىلى تاريحتا قالدىرعان وسى م.وشۋركوۆ. ول – 1000-عا تارتا مەرزىمدى كينوسيۋجەتتەردىڭ اۆتورى.
ماسكەۋ دە جامبىلعا تەگىن ادامدى جىبەرمەسە كەرەك. مىنە, وسىنداي كورنەكتى شەبەردىڭ كينواپپاراتى نىساناسىنا ىلىككەن ۇلى جامبىلدىڭ 1940 جىلعى جازداعى جارقىن بەينەسى, ءسىرا, ساپاسىز بولا قويماس دەگەن پايىمدامىز. ەندىگى مىندەت – كينوقۇجات تابۋ.
راتبەك تەرلىكباەۆ,
جامبىلدىڭ ادەبي-مەموريالدى
مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى