جاسىماعان «جاس تۇلپار»

ەل مۇراتىن ۇران قىلىپ كوتەرگەن «جاس تۇلپار» قوزعالىسى 1963 جىلى قاراشانىڭ ىزعارىن جىلىتىپ, الاش زيالىلارىنىڭ تاعدىرىن شەش­كەن ماس­كەۋدە دۇنيەگە كەلدى. جاستۇلپار­لىق­تار­دىڭ دا قانىندا الاش زيالىلارىنداي تەكتىلىك بولدى. «جاس تۇلپار» قوزعالىسى ۇلت جاستارىنىڭ ساناسىن سەرپىلتىپ قانا قويماي, بار قازاقتىڭ كوكەيىندەگى ارمان-مۇڭىنىڭ جىرشىسى بولعىسى كەلدى. قۇ­لاعان الاش تۋىن كوتەرىپ, رۋحتى وياتۋعا كىرىستى.

تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان 60-جىلدارداعى جاستار قوزعالىسىنىڭ كوش باسىندا مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تايجان, ماقاش ءتاتىم, سابەتقازى اقاتاي, مارات سەنبى جانە تاعى باسقالار تۇردى. جاستۇل­پار­لىقتاردىڭ ءبارى دەرلىك ءوز ويىن جەتەر جەرىنە جەتكىزە الاتىن, سوزدەرى وتكىر, توپ جارعان, قازاقستاننان تىس جەرلەردە وقىپ جۇرگەن جايساڭ ۇلدار مەن قىزدار ەدى. ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ولار­دىڭ ەرتەڭگى كۇندى بولجاۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى.

«جاس تۇلپار» ءدۇبىرى قازاق جاستارى­نىڭ ساناسىن ءبىرجولاتا سەرپىلتىپ, ازات­تىق كۇرەسىنە جەتەلەدى. نامىستى جاستار قازاقستاننىڭ بار ايماعىندا جاسىرىن ۇيىرمەلەر ۇيىمداستىرىپ, ءوز شاما-شار­قىنشا ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا ارا­لاستى. قۇربى-قۇرداستارىنىڭ وي-ءورى­سىن كەڭەيتىپ, ۇلتتىق زەيىنىنە كۇش-قۋات بەردى. قاراعاندىدا «جاس قازاق», قوس­تا­نايدا «جاس تۇلەك», وسكەمەندە «ۇلت­تىق ماماندارعا ادىلەتتىك توبى», سەمەي­دە «تايشۇبار», گۋرەۆتە «ۇشقىن», پاۆ­لوداردا «جاس ۇلان», تسەلينوگرادتا «تىڭ تۇلپار», «ويان, قازاق», شىمكەنتتە «ادىر قاس­قىرلارى», الماتىدا «سارىارقا» جا­سىرىن قۇرىلعان ۇيىمدارى – سونىڭ ايعاعى.

جاستار ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەن حالقى­نىڭ ۇلىلىعىن كوردi. اۋىز ادەبيەتi­مiزدiڭ, شەجiرە تاريحىمىزدىڭ, ءتىلىمىزدىڭ, ونەرiمiزدiڭ بايلىعى ولاردى رۋحتاندىردى. جاستار سانا-سەزiمiنە سەرپىلىس اكەلگەن جاستۇلپارلىقتارعا سەنiپ قانا قويعان جوق, قولداپ, سوڭىنان ەردى. «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ بەدەلiن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابiلەتiنiڭ قانشالىقتى بولعانىن 1966 جىلى اقپان ايىندا الماتىدا وتكەن اشىق ماجىلىستەن كورەمىز.

جينالىسقا زيالى قاۋىم وكىلدەرى, وبلىستاردان كەلگەن جاستار قاتىستى. ءما­جىلىس مۇرات اۋەزوۆ پەن بولاتحان تاي­­جانوۆتىڭ ۇلت تاعدىرى تۋرالى ماز­مۇن­­دى باياندامالارىنان باستالدى. بايان­­­دامالارداعى رەپرەسسياعا ۇشىراپ, اتىل­­عان اقىن-جازۋشىلاردى اقتاۋ, اۋىل­دا­عى جاستاردىڭ جاعدايى, قازاق مەك­تەپ­تەرىنىڭ جابىلۋى تۋرالى كەلەلى ما­سە­لە­لەردى قولداعان, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ سياقتى جازۋشىلار دا ءسوز سويلەدى.

تاريحي جيىنعا قاتىسقان جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ سول كۇندەردى بىلاي ەسكە الادى: «جاستۇلپارلىقتار» كەزدەسۋگە تىڭ ولكەسىن ارالاپ, ونداعى قاريالارمەن, جەرگىلىكتى زەردەلى ازاماتتارمەن سويلەسىپ, مۇنداعى ۇلتتىڭ مۇشكىل ءحالىن كورىپ, ويعا تۇيگەندەرىن ەرەكشە كۇيىنىشپەن ءتىزىپ شىقتى. بايانداماشىلاردىڭ ايتقان سوزدەرى ءار ادامنىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە سارى شەر بولىپ قاتىپ جاتقان ار مەن نامىستى وياتتى, ىشتە قامالىپ كەلگەن ۇلت بولاشاعى جايلى ۋايىمىنا قوزعاۋ سالدى. ولاردىڭ ويلارى مەن وتكىر توپشاۋلارىن جيىلعان جۇرت ۋىزداي جاس جىگىتتەردىڭ البىرت ەموتسياسى دەپ قابىلداعان جوق, مەيلىنشە اقىل توقتاتقان, ۇلت بولاشاعىن بىلىمدارلىقپەن باتىل قوزعاي بىلگەن تولىسقان ازاماتتاردىڭ ءسوزى دەپ ايرىقشا قابىلدادى».

ۇلت اسسيميلياتسياعا تۇسسە, ەرتەڭى بۇ­لىڭعىر ەكەنىن تريبۋنادان اشىق ايتپاق تۇگىلى سىبىرلاپ سويلەۋدەن جاسقاناتىن كەزەڭدە مۇرات اۋەزوۆتىڭ ءسوزى بيلىك با­سىندا وتىرعاندار ءۇشىن اشىق كۇنگى ناي­زاعايداي قابىلداندى. ءبىر عاجابى, ۇلت ماسە­لەسىن وسىندا جۇرگەن قازاق تىلدىلەر ەمەس, قازاقى ورتادان الىستا, بارلىق ءبىلىم مەن تاربيەنى ورىس تىلىندە العان ورىم­دەي جاس جىگىتتەردىڭ العاش باتىل كوتەر­گەنى كەۋدەسىندە نامىسى بار بارشا قازاق­تى جىگەرلەندىرىپ, ۇيقىلى-وياۋ جۇرگەندەرىن وياتىپ, كىم ەكەندەرىن, ەرتەڭ كىم بولارىن ەستەرىنە سالىپ, كوكىرەك ك­وزىن اشتى.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوممۋنيستىك يدەيا ار­قىلى قازاقستاندا جۇرگىزگەن اسىرە ين­تەر­ناتسيوناليستىك ساياساتى شەكتەن شى­­عىپ, قورلاۋدىڭ ءبىر تۇرىنە اينالدى. سوتسيا­ليستىك يدەولوگيا ۇلتتىق يممۋ­ني­تەتتى ­جويۋدى ماقسات ەتىپ قويدى. ول ماق­ساتتارىنا جەتتى دە. كوپشىلىكتىڭ ساناسىن ۋلاپ, بويلارىنا جالعان نامىستىق, وتى­رىك قولداۋ, جاعىمپازدىق ءتارىزدى جامان قى­لىقتاردى قازاقتىڭ بويىنا ءسىڭدىرىپ, ازدىردى. ەل ىشىندە ءوز ۇلتىنىڭ كىم ەكە­نىن ايتۋعا ۇيالاتىن, باسقا ۇلت وكىلىن تۋعان باۋىرىنان جوعارى قوياتىن, ارالاس نەكە قيۋعا ۇمتىلعان قازاقتار پاي­دا بولدى. جالعاندىق ادام جادىن تورلاپ, ەلدى توقىراۋلىققا دۋشار ەتتى. ويت­­كەنى ەلدىك سانا نەگىزىندە ازاماتتىق قۇن­­دى­لىقتاردى قالىپتاستىرا الماعان, وتىرىك ءومىر ءسۇرۋدى داعدىعا اينالدىرعان قوعام ساياسي كاتاكليزمگە بەيىم كەلەدى. ۇلتسىزدانۋ قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپىندا بولماعان شەكتەن شىققان پەندەشىلىك پەن ساتقىندىق سياقتى جامان قاسيەتتەردى ورىستەتىپ جىبەردى.

جاستۇلپارلىقتار اتا-بابالارى­مىز­دىڭ بولىنۋگە ەمەس, بىرلىككە سەنگەن, بوتەن­دىككە ەمەس, تۋىستىققا باس ۇرعان قاسيەت­تەرىنە سۇيەندى. ء«بىر قازاقتىڭ بالاسى­مىز, ۇرانىمىز – الاش» دەپ بولىنبەدى, بىرلىكتى بيىك ۇستادى. ەل نامىسى, بۇكىل قازاقتىڭ مەرەيى, بولاشاق ۇرپاقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن الدارىنا ۇلى ماقساتتار قويدى. جاستاردىڭ ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قۇرعان كۇرەس ۇيىمى «جاس تۇلپار» اتالۋى – تاريحتى, ۇلتتىق بولمىس-سانانى, ەرەكشەلىكتى جاقسى بىلگەن­دەرىنىڭ دالەلى.

«جاس تۇلپار» دەگەن ءسوز بوداندىق شەڭگەلىندە ۇلتسىزدانۋعا ۇرىنىپ, ەتنوس ەسەبىندە جوعالىپ كەتۋگە قارسىلىق كورسەتۋدىڭ رامىزىنە اينالدى.

ماسكەۋدەن باسقا «جاس تۇلپار» ۇيى­مىنىڭ بولىمشەلەرى لەنينگراد, كيەۆ, ريگا, حاركوۆ, ومبى ت.ب. قالالاردا قۇ­رىلدى. جاستۇلپارلىقتار ۇيىم­نىڭ بولىمشەلەرىن اشۋدان بولەك ءۇش باعىت­تا جۇمىس ىستەدى. ءبىرىنشى باعىت – قازاق­ستاننان تىس جەردە وقيتىن قازاق جاستارىنا كومەك كورسەتۋ. ەكىنشىسى – قىسقى-جازعى دەمالىس كەزدەرىندە قازاق اۋىلدارىن ارالاپ, ەلمەن تانىسۋ, بۇقارا حالىقپەن تىكەلەي بايلانىس ورناتۋ. ءۇشىنشى باعىت – ۇلت ماسەلەسى. جالپى, باعدارلاما ءۇش باعىتتا عانا بولعانىمەن, ولار الدارىنا كوپ سالالى, جان-جاقتى ۇلكەن ماقساتتار قويا الدى. ەڭ باستىسى, كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وقىپ جۇرگەن قازاق جاس­تارىن تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە, رۋحاني بولمىسىن بۇتىن­دەۋگە شاقىردى. قا­زاق جاستارى «جاس تۇلپار» ۇيىمىنىڭ ار­قا­سىندا ەسەيۋ جولىنا بەت بۇردى. حال­­قىمىزدىڭ ءداستۇر-سالتىنا, ونەرى مەن ادە­بيەتىنە زور قۇرمەتپەن قاراۋدى ۇيرەندى. ۇلتى­نىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىدى. «جاس تۇل­پار» ۇيىمىنىڭ ۇرانى «ونەر, ءبىلىم, عىلىم» بولدى. جاستۇلپارلىقتار ءوز ۇل­تىنىڭ مادەنيەتىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ, ادەت-عۇر­پىنىڭ تاريحىن, انا ءتىلىن كەمىتىپ قارا­لاپ وتىرعان مەملەكەتتىك ساياساتپەن كەلىسپەيتىنىن اشىق مالىمدەدى. «قازاق ەلى», «قازاق جەرى» دەگەن ۇعىمداردى جويۋعا جول بەرمەدى.

ۇيىم مۇشەلەرى «الاش زيالىلارىنىڭ ءىسىن جالعاستىرۋشىلارمىز» دەپ قورىق­پاي اشىق ايتتى. ۇلت زيالىلارى ەڭبەكتە­رىن ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدى. 20-جىلدارداعى گازەت-جۋر­نالداردى وقۋ ءۇشىن توتە جازۋدى مەڭگەردى. ولار مۇستافا شوقاي مەن ماع­جان جۇماباەۆتىڭ ومىرىمەن, ەڭبەك­تەرىمەن ونكولوگ دارىگەر سايىم بالمۇحا­نوۆتىڭ گەرمانيادان اكەلگەن «ياش تۇر­كىستان» جۋرنالى ارقىلى تانىستى.

مۇرات اۋەزوۆ ەستەلىكتەرىندە «جاس تۇلپاردىڭ» قۇرىلۋىن بىلاي سيپاتتايدى: ء«بىز ءوزىمىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى, تاريحىمىزدى بىلگىمىز كەلدى. قازاق ۇلتىنا جاسالىپ وتىرعان ادىلەتسىزدىكتى كوردىك. سول ۋاقىتتاردا قازاق مەكتەپتەرى جابىلا باستادى. سەمەي پوليگونىندا يادرولىق جارىلىس جۇرگىزىلدى. قازاقستاننىڭ بەس وبلىسىن قامتيتىن تىڭ ولكەسى قۇرى­لىپ, وعان سىرتتان نەشە ءتۇرلى ادامدار اكەلىندى. بەس وبلىس ءۇشىن ءبىر عانا قازاق گازەتى شىعارىلدى. ونىڭ ءوزى ورىسشا باسىلىمنىڭ اۋدارماسى. اشارشىلىق تۋرالى ەستىگەنىمىز بار. ەشقانداي دەرەكتەر جوق, بىراق اتا-انالارىمىزدىڭ, ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭداعانبىز. اقيقاتتىڭ اشىلماي جاتقانىن ءىشىمىز سەزىپ ءجۇردى. قازاقتىڭ اتىلعان اقىن-جازۋشىلارى, الاش زيالىلارى ول تاعى بار. وسىنىڭ ءبارى ءبىز سياقتى جالىنداپ تۇرعان جاس جىگىتتەردى ويعا قالدىردى. ءبىزدىڭ وي-پىكىرىمىز قالىپتاسا باستادى. 2-3-كۋرستان باستاپ ەكونوميكانى وقىدىق. قازاقستاننىڭ شيكىزات بازاسى ەكەندىگى­نە, وتارلاۋ ساياساتىنىڭ قۇربانى بولعانى­نا كوز جەتتى. «جاس تۇلپاردى» قۇرعان­دا بىزدە اعا بۋىن وكىلى بولعان جوق. قايتا ولار زاماننىڭ كاتالدىعىنان جاسقا­نىپ, «بۇ­لارىڭدى قويىڭدار, ۇلتشىلدار اتاناسىڭدار» دەپ ءجۇردى. ءبىز ءوز بەتىمىزشە كالىپتاستىق. قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى جانە بولاشاعى جونىندە سول كەزدەن باس­تاپ مازالاعان ويلار مەنى مىناداي ءۇش ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلتىرگەن ەدى. بىرىنشىدەن, ءبىز الاشورداشىلاردى تانىپ, مويىنداۋىمىز كەرەك. ءوز يدەيامىز بەن ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ باستاۋىن­ سولاردان الۋىمىز ءلازىم دەيتىنمىن. ماع­جان­نىڭ ولەڭدەرىن جيناپ, ساقتاۋىم جانە ۇلىمنىڭ اتىن ماعجان قويۋىم دا وسى يدەيانىڭ جەتەگىندە جۇرگەندىگىمنىڭ كو­رىنىسى ەدى. ەكىنشىدەن, 30-جىلداردىڭ اشار­شىلىق اپاتى تۋرالى شىندىقتى اشىق ايتىپ, ونى تۋدىرعان سەبەپتەردى اشكەرەلەۋ قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ قارىزى مەن پارىزى دەپ سانايتىنمىن. ۇشىنشىدەن, قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى جونىندە ويلاعاندا, شەتەلدەردەگى باۋىرلارىمىزدى قامتىپ وتىرماساق, ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىمىز قيىن دەپ ەسەپتەيتىنمىن. 70-جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا ءبىزدىڭ ورتامىزعا 60-جىلدارداعى شىعىس تۇركىستان ۇلتتىق قوزعالىستارىنىڭ باسشىسى ايتان ءنۇسىپحان كەلىپ قوسىلعان كەزدە مەن ءوزىمنىڭ وسى پايىمداۋلارىمنىڭ دۇرىستىعىنا بۇرىنعىدان بەتەر كوز جەتكىزە ءتۇستىم».

«جاس تۇلپار» ۇيىمى جاستاردى سايا­سي شىڭدالىپ, ۇلتتىڭ ۇلى بولۋ ادامي قاسيەتتىڭ شىڭى دەپ قاندارىنا ءسىڭىردى. ولاردىڭ ءوز زامانداستارىنان وزگەشەلىگى ۇلتشىل بولا الۋىندا. ماسكەۋدە وقيتىن قازاق جاستارى باستاپ, باسقالارى قوستاپ: ء«بىز, قازاق, نەگە كوشتەن قالىپ بارا جاتىرمىز؟» دەپ جان-جاققا كوز سالىپ, جوعالتقانىن ىزدەۋگە كىرىستى. ورنى تولماستاي بولىپ, ۇڭىرەيىپ قالعان تاريحي ولقىلىقتى جانتالاسا تولىقتىرۋعا ۇمتىلدى. ۇلتتىق يدەيا كورىنىسىن الاش يدەياسىنان ىزدەگەن جاستۇلپارلىقتار قازاقتىڭ جاڭا ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسىن قالىپتاستىرۋشى كۇشكە اينالدى.

تاريح شەجىرەسىنەن, اۋىلدىڭ جۇرەككە ىستىق كورىنىستەرىنەن ومىرگە قايتا كەلگەندەي, ىزدەگەندەرىن تاپقانداي قۋات الىپ, سول ۇردىستەردى قالاعا, كوپشىلىككە جەتكىزدى. ءوزىمىزدىڭ ەل ەكەنىمىزدى, ءوز تەگىنە ۇڭىلەتىن تامىرى بار تۇتاس ۇلت ەكەندىگىمىزدى دالەلدەي الدى. قازاقتا كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جاستاردىڭ ءالى دە بار ەكەنىن, رۋحى وشپەيتىنىن كورسەتىپ بەردى.

الاش زيالىلارى مەن جاستۇلپارلىق­تاردىڭ ورتاق ءبىر قاسيەتى بار. ول – ۇلى رۋحتان شىققان جۇرەك تۇپكىرىندەگى ۇلت بولاشاعىنا سەنىمى. قازاق مۇراتىنىڭ ەرتە مە, كەش پە, ورىندالاتىنىنا ەش كۇماندانباۋى.

ال ءومىر تولقىنىندا ۇلتى ءۇشىن ۇلى ىستەرگە بارا العان جاستۇلپارلىقتارداي تەكتى ۇل مەن قىزداردىڭ دۇنيەگە كەلىپ, تاريح ساحناسىنا شىعۋى – حالىقتىڭ تىلەگى, ۇلتتىق رۋحتىڭ كورىنىسى. جاستۇل­پار­لىقتار قازاقتىڭ وتكەنى مەن بۇگى­نىن سارالاپ, جاڭادان ۇلتتىق سانا قالىپ­تاستى­رۋ قاجەتتىگىنە, ەڭ الدىمەن, جاستاردىڭ كو­زىن جەتكىزدى.

جاستۇلپارلىقتاردىڭ الدىڭعى ساپى ەل­گە ورالعاندا, سوڭىنا ىلەسكەن جاستار ولار­­دىڭ ءىسىن جالعاستىردى. قوزعالىس كە­­ڭىنەن قولداۋ تاۋىپ, جاڭا بەلەستەرگە شىق­­تى. بىراق جۇرەگى الىپ-ۇشىپ, تۋعان جە­رىم, وتانىم دەپ, وقۋلارىن ءبىتى­رىپ, ەل­گە قايتقان جاستۇلپارلىقتاردى قازاق­ستان­دا قيىنشىلىقتار توسىپ تۇردى. جۇ­­مىس­قا المادى, سەنىمسىزدىك كورسەتتى. قاي­دا بارسا دا كگب-نىڭ نازارىندا بولدى.

جاستۇلپارلىقتار 60-جىلدارى جاس­تاردى ەركىندىك, ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسكە شا­قىرسا, 70-جىلدارى شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم اراسىندا جۇمىس جۇرگىزدى. ولار ءتۇرلى سالالاردا كىزمەت جاساپ, پاراساتتى ازامات, جاقسى مامان اتالدى. قاي سالادا بولسىن حالىق ىشىندە, كوز الدىندا ەڭبەك ەتتى. ادەبيەتتە اۋدارمامەن, عىلىم مەن تەحنيكادا جاڭالىق اشۋمەن, ينستيتۋتتاردا ءبىلىم بەرىپ, جاستاردى تاربيەلەۋمەن اينالىستى. قوعامدىق ومىردەن دە الشاقتامادى. توڭىرەكتەرىنە عالىمداردى, ادەبيەتشىلەردى, ونەر-مادەنيەت مايدانىنداعى جاستاردى جيناپ, ولارعا ۇلتتىق مازمۇنداعى تاقىرىپتار ۇسىندى. «حرۋششەۆتىك جىلىمىقتىڭ» تۇسىندا ءدۇر ەتىپ كوتەرىلگەن جاڭا لەك – ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءساتىمجان سانباەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ ت.ب. جاستۇلپارلىقتار قاتارىنا قوسىلىپ, ۇلتتى جانداندىردى. تۋىندىلارىنداعى توسىن شەشiم, تىڭ ۇردىسپەن ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەندەردىڭ كوش باسىندا سۋرەتشiلەر ساليحيددين ايتباەۆ, ماقىم قيسامەدينوۆ, باقتيار تابيەۆ, قولونەر شەبەرى داركەمباي شوقپار ۇلى, ساۋلەتشى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ت.ب. تۇردى.

جاستۇلپارلىقتار جəنە ولاردىڭ ءىزباسارلارى ادىلەتسىز جۇيەنىڭ كۇيرەۋىنە, سوتسياليستىك يدەيانىڭ əلسىرەۋىنە əسەرىن تيگىزدى. قازاقستاننىڭ تəۋەلسىزدىك الۋىنا شيرەك عاسىر ۇلان-اسىر كۇش جۇمساپ, جاس ۇرپاقتى كۇرەسكە تəربيەلەدى. «جاس تۇلپار» ۇيىمى يدەياسى بۇگىندە ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ دىڭگەگى ىسپەتتەس. كەڭەستىك توتاليتارلىق مودەلگە قارسى شىققان العاشقى قارلىعاشتارىمىز دا سولار.

«جاس تۇلپار» قوزعالىسى مۇشەلە­رى­نەن ءبىلىم, عىلىم, ونەر, ونەركəسىپ سالاسىنىڭ كوش باستار مايتالماندارى شىقتى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, لەنين سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ايگىلى بيولوگ مۇرات ايتحوجين, لازەرلىك قارۋ سالاسىنىڭ مامانى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعى لاۋرەاتى, ۆيتسە-پرەمەر-مينيستر عالىم Əبىلسەيىتوۆ, ءبىلىم ءمينيسترى شايسۇلتان شاياحمەتوۆ, قازاقستان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى باس ديرەكتورى قايرات قادىرجانوۆ, «الماتى ەنەرگيا جۇيەسى» باس ديرەكتورى التاي قادىرجانوۆ, قازاقستاننىڭ بيوتەحنولوگيالىق ۇلت­تىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, اكا­دەميك مۇرات عىلمانوۆ, عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ بيوينجەنەرلىك ينستيتۋتى ديرەكتورى, اكادەميك ءىزباسار راحىم­باەۆ, دەفەكتولوگيا سالاسىن ۇيىم­داستىرۋشى اكادەميك جəميلا ناماز­باەۆا, قازاقستان بايلانىس ۆيتسە-ءمينيسترى الدار تۇڭعىشباەۆتار ت.ب. بار. سونداي-اق عالىم ماقاش ءتəتىم قازاقستانداعى دەموگرافيا عىلىمىن ۇيىمداستىرىپ, قازاقتىڭ سانى مەن ساپاسىن زەرتتەدى. سابەتقازى اقاتاي عىلىم مەن قوعام جۇمىسىن تەڭ ۇستاپ, حالقىنا قىزمەت ەتۋدەن جالىقپادى. مارات سەمبى كونە تاريح كومبەلەرىن اشسا, تيمۋر سۇلەيمەنوۆ سəۋلەت ونەرى سالاسىنىڭ مايتالمانى اتالدى. م.بالتاباەۆ, س.ەلەۋسىزوۆ, ب.قاراقۇلوۆ, ءا.مۇحامبەتوۆا, س.تىنىش­تىعۇلوۆا مۋزىكا سالاسىندا زور جەتىس­تىكتەرگە جەتتى.

جاستۇلپارلىقتار بۇگىن دە ساياسي ارەنادان تۇسكەن جوق, قوعامداعى وزگەرىستەردىڭ ورتاسىندا ءجۇر. ولاردىڭ پاراساتتى, وتانسۇيگىشتىگى ءəلى دە ءوز كۇ­شىندە. ۇلت بولاشاعى ۇيىتىپ, ارمان­دارىنا جەتكەن جاستۇلپارلىقتار قا­تارى تابيعات زاڭىمەن سەلدىرەسە دە, مۇرات Əۋەزوۆ « ۇلى جىبەك جولى ۇستىندەگى سۇبحاتتار» اتتى مəدەني-رۋحاني باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ كە­لەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى زيا­لى قاۋىمنىڭ باسىن قوسىپ, ايماقتاعى بايىرعى مəدەني-رۋحاني بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جولىن ىزدەستىرۋى – باۋىرلاس تۇركىتەكتەس ۇلتتاردىڭ ورتاق مəدەني قۇندىلىقتارىن جانداندىرۋعا سەبەپشى. باعدارلاما اياسىندا «ىستىق­كول جاعاسىنداعى كەزدەسۋلەر» ءوتتى. قازاق, وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن, تəجىك زيالى قاۋى­مىنىڭ ورتاق جوبالارى ءوز نəتيجە­لەرىن بەرە باستادى. بۇل ورتالىق ازيا مەم­لە­كەتتەرىنىڭ مəدەني, رۋحاني, ساياسي بىرلىگىن əلەمدىك وركەنيەتپەن جالعاستىرىپ وتىر.

«جاس تۇلپار» قوزعالىسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى – ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ ەلەۋلى تاريحي كەزەڭى.

ءامىرجان الپەيىسوۆ,

«جاس تۇلپار», «سارىارقا» ۇيىمدارىنىڭ مۇشەسى, تاريحشى