دايىن تەست سانانى مۇگەدەك ەتەدى

مەرەيحان سانسىزباي ۇلى – رەس­­پۋبليكالىق فيزيكا-ماتەما­تي­كا مەكتەبىنىڭ تۇلەگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ماتەماتيكالىق كوم­پيۋ­­تەرلىك پىشىندەۋ مامان­دى­­عى­نىڭ باكالاۆر جانە ماگيسترا­تۋرا باع­دار­لاماسىن تامامداعان. تاجى­ري­بەسى مول ۇستاز بۇگىندە ەكى بىر­دەي جەكە­مەن­شىك مەكتەپ اشىپ ۇلگەر­گەن. ىزدەنىمپاز مۇعالىمنىڭ العا قويعان ماقساتى دا كوپ. «كەمەل­دەن­گەن ماتەماتيكا» ساباعى سول ىزدە­نىسىنىڭ العاشقى باس­تاماسى كورى­نەدى.

بىلىكتى ماماننىڭ ايتۋىنشا, ماتەماتيكانى وقىتۋ جولىن­ ناقتىلاپ جوس­­پارلاعان ءجون. بالا مەكتەپ جاسىنا دەيىن ساناۋدى, قارا­پايىم امال-تاسىلدەردى ءبىلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازىر بالاعا قارا­پايىم ماتە­ما­­تيكانى يگەرۋگە ارنال­عان وقۋ قۇ­رال­دارى جوقتىڭ قاسى. سەبەبى بۇل ىس­پەن اينالىساتىن ارنايى ينستيتۋت جوق. مەرەيحان سانسىزباي ۇلى وسى ولقى­لىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, ءۇش­ جاس­تاعى بالادان باستاپ, جو­عا­رى­ سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنايى وقۋ­ قۇرال­د­ارىن ازىرلەمەك. قازىر­دىڭ­­ وزىندە ەڭبەكقور مۇعالىمنىڭ بىر­­نەشە ەسەپ جيناعى مەن وقۋ قۇ­رال­­دارى ۇستازدارعا پايداسىن تي­گى­زىپ ءجۇر. باستاۋىش سىنىپ وقۋ­ش­ى­­­­لارىنا ارنالعان لوگيكالىق تاپ­­­سىر­مالار مەن وليمپياداعا دا­­يىن­­دىق كىتاپتارىنىڭ, 5-6-سىنىپ­ وقۋ­شىلارىنا ارنالعان ەسەپ­تەر­ جي­ناعىنىڭ, سونداي-اق نازار­باەۆ­ مەك­تەبى مەن رەسپۋبليكالىق في­­زيكا-ماتەماتيكا سىندى دارىندى­ با­لا­­­لارعا ارنالعان مەكتەپكە وقۋ­عا­ تۇسۋ­گە ارنالعان كىتاپتاردىڭ اۆ­­تورى.

ء«ۇش جاستاعى بالاعا ماتەماتيكانى قىزىقتى ەتىپ ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن 40 كىتاپشا ازىرلەۋ جوس­پارىمدا بار. بالا سول قىرىق باسپالداقتان ءوتۋى كەرەك. كەيبىر بالالار وتە دارىندى بولا­دى. ولار ءارى قاراي ءتورت جاستاعى بالا­لارعا ارنالعان كىتاپشانى الىپ, باس­­تاپ كەتكەنى ءجون. كەيبىر بالالار ءبىرىن­شى سىنىپتى وقىسا دا, ءۇشىنشى سىنىپ­تىڭ ەسەبىن شىعارا الادى. ءبىرىن­شى سىنىپ وقۋشىسى ءۇشىن ءۇشىنشى سىنىپتىڭ ەسەبىن بەرۋ دەگەنمەن كۇردەلى بولۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى دە وقۋشىعا ەسەپتى دەڭگەيگە ءبولۋ ارقىلى ۇسىنۋ كەرەك. مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ وقۋلىقتارىندا ەسەپ A, B جانە C دەڭگەيلەرىنە ءبولىنىپ بەرىلسە, ءبىز دارىندى بالالار ءۇشىن D, E, F دەڭگەيىنىڭ ەسەپتەرىن دە جيناقتايمىز», دەيدى شىعارماشىل ۇستاز.

مەرەيحان سانسىزباي ۇلى ال­دا­ بۇل ءىستى ءارى قاراي دامىتىپ, بالا­لاردىڭ ماتەماتيكالىق قابى­لە­تىن دامىتۋعا ارنالعان ينستيتۋت اشۋ­دى ماقسات تۇتىپ وتىر. سول ءۇشىن دە مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن اقىل­دا­سىپ, ارنايى ترەنينگتەر وتكىزۋدى باس­تادى.

«كەز كەلگەن ۇستاز بالانى ماتەماتيكا ءپانى بويىنشا قابىلەتىن قالاي دامىتۋ كەرەگىن بىلمەسە, ينستيتۋتىمىزعا كەلىپ, بالانى تەستىلەۋدەن وتكىزەدى. بالانىڭ دەڭگەيىن انىقتايمىز, سەرتيفيكات بەرەمىز. سودان سوڭ عانا وقۋشىعا اقىل-كەڭەس ايتامىز. سونداي-اق دارىندى وقۋشىلاردى وليمپياداعا دايىن­داۋعا دا مۇعالىمدەردىڭ بىلىگى جەتپەي جاتادى. ول كەزدە دە ينستيتۋتقا كەلىپ, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرسىنان ءوتۋ قاجەت بولادى», دەيدى ۇستاز جۇمىس جوسپارىن تۇسىندىرە وتىرا. ونىڭ ويىنشا, مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ بالامەن جۇمىس ىستەۋدە بىلىگى جەتپەگەندىكتەن, وقىتۋ جولىن بىلمەيدى. سوندىقتان دا جاس ۇرپاقتىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن مۇعالىم دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك.

مەرەيحان مۇعالىم «كەمەل­دەن­گەن ماتەماتيكا» ساباعىنىڭ العاشقى بولىمىندە ەلدەگى ءبىلىم بەرۋدەگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قوزعاي وتىرا, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا تىرىسىپ, ۇستازداردى ءوزارا تالقىلاۋعا شاقىرادى. ال ساباقتىڭ ەكىنشى بولىمىندە باستا­ۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ەسەپتەردى شىعارۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن كورسەتەدى. «بارلىق بالا ماتەماتيك بولۋعا مىندەتتى ەمەس, بىراق ماتەماتيكانىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىندا دۇرىس بەرىلۋى ماڭىزدى», دەگەن ۇستاز وقىتۋداعى بىرنەشە ولقىلىقتى اتاپ ءوتتى.

«نەگىزىندە, بالانى سىنىپ­پەن ءبولۋ دۇرىس ەمەس, جاس مولشەرىنە قاراي بولگەن ءجون. قىزدار مەن ۇلدار­دىڭ فيزيكالىق دامۋى مەن ەسەيۋىنە دە كوڭىل اۋدارۋ كەرەك. قىزداردىڭ ەسەيۋى ۇلدارعا قارا­عان­دا ەكى جىل الدا ەكەنىن, بىراق جەتىنشى سىنىپقا كوشكەن ۇل بالا­نىڭ قىز بالاعا قاراعاندا ەرجەتۋى ەكى ەسە جىلدام ەكەنىن دە ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. سوندىقتان دا, ۇستازدار, ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىسىنا ماتەماتيكا ءپانىن وقىتاردا, وقۋشى­لار­دى قىز جانە ۇل دەپ ەكىگە بولە­سىز. مۇعالىم جاڭا تاقىرىپتى تۇسىن­دىرگەندە, قىزدار تۇسىندىك دەپ شۋلاپ كەتەدى دە, ۇلداردى ەسكەرمەي قالادى. ەگەر ءسىزدىڭ سىنىبىڭىزدا 6 جانە 7 جاستاعى ۇل بالا بولسا, ەكەۋى­نىڭ قابىلداۋى ەكى ءتۇرلى. قىز بالا ۇل بالاعا قاراعاندا تەز جەتىلەدى, 6 جانە 7 جاستاعى قىزعا ءبىر اقپاراتتى بەرە الاسىز. ال كەي­بىر اتا-انالار قىزىن 5 جاستان وقۋ­عا بەرىپ جىبەرەدى. وعان 6-7 جاس­تاعى وقۋشىعا بەرەتىن ءبىلىمدى بەر­سە­ڭىز, يگەرە الماي قالادى. ياعني وسىن­داي ەرەكشەلىككە قاراي ءسىز سىنىپتى ءتورت دەڭگەيگە ءبولىپ وقى­تا­سىز. ال 5 جاستاعى ۇل بالا وقۋعا كەل­سە, توقتاتۋ كەرەك. سەبەبى ول بالا ءالى ويىنعا قانىپ بولعان جوق. بەس جاستاعى ۇل – ويىن بالاسى. بەس جاستاعى قىز قۋىرشاقپەن وي­ن­اپ وسكەن سوڭ, انالىق ينستينكتى قالىپتاسا باستايدى, بويىندا قام­قورلىق پەن مەيىرىم سەزىمى پايدا بولا­دى, سوندىقتان دا تەز جەتىلەدى. ۇل بالا­­دا قامقورلىق سەزىمى 7-8-سىنىپ­تا قالىپتاسادى», دەيدى مەرەيحان اعاي.

ءبىلىم بەرۋدە باستاۋىش مۇعا­لىم­دەرىنىڭ وقۋشى ءۇشىن ءرولى زور ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. سونىمەن ءبىر سىنىپتا جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي ءتورت ءتۇرلى بالا وقيتىن بولسا, ءبىر باعدارلامانى بارىنە بىردەي قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ مۇعالىم بۇل جونىندە دە ناقتى جاۋاپ بەردى.

ء«بىرىنشى سىنىپتى وقىتۋدا مۇعا­لىمدەردىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى – سان, ساناۋعا كوپ كوڭىل ءبولىپ كەتە­سىز­دەر. مىسالى, الينا جيىرماعا دەيىن ساناي الادى, جازا الادى, وعان ءارى قاراي ساناۋ قىزىق ەمەس. وقۋشى ءبىرىنشى سىنىپتى اياق­­تاعانشا ساندى عانا ۇيرەتە بەر­­سەڭىز, ونىڭ قىزىعۋشىلىعى با­سى­­لىپ قالادى. ءبىرىنشى سى­نىپ باع­دار­لاماسى بو­يىنشا ەڭ باستى ماق­سات – وقۋشىنىڭ دۇنيە­تا­نى­مىن وياتۋ», دەدى ول.

ء«بىر كىتاپپەن شەكتەلۋگە بولمايدى, جان-جاقتى ىزدەنىس قاجەت. دايىن كىتاپ, دايىن تەست سانانى مۇگە­دەك ەتەدى», دەپ مەرەيحان سان­­سىز­باي ۇلى دايىن اسقا تىك قاسىق بولماۋعا شاقىردى. ىزدە­نىم­­­پاز مامان ساباق اياسىندا ۇستاز­دار­عا بىلگەن-كورگەنىن ءبولىسىپ, ءبىلىم جو­لىندا تەرەڭ ىزدەنۋگە, جاڭا وزگە­رىستەرگە جاساۋ ءۇشىن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ كەرەگىن باسا ايتتى. ساباق سوڭىندا ۇرپاق ءبىلىمى مەن ۇلت بولاشاعىنىڭ ۇستازدار قو­لىن­دا ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك دەپ تۇيدىك.

ايسۇلۋ سەزحان,

«Egemen Qazaqstan»

الماتى