«اققوياننىڭ جۇتى»

بيلىككە كەلگەنىمەن شارۋاشىلىق جۇرگىزۋگە قىرسىز كوممۋنيستەر جالاڭ ۇرانمەن حالىقتى دا, حالىقتىڭ بىردەن-ءبىر كۇنكورىس كوزى – مالدى دا قىردى. بۇل جاعداي قازاق ەلىنىڭ باسقا جەرلەرى سياقتى ماڭعىستاۋدا دا كورىنىس تاپتى.

1920 جىلعا دەيىن اشعابادقا باعىنىپ كەلگەن ماڭعىشلاق ۋەزى «اداي ۋەزى» اتالىپ, جەرىنىڭ كەڭدىگىنە بايلانىستى بىردەن گۋبەرنيالىق مارتەبەگە يە بولدى. قازاق اۆتونومياسىنا قوسىلعان كۇننەن باستاپ, ۋەزد ۇلكەن قيىندىققا تاپ كەلدى. باكۋ مەن كراسنوۆودسك, رەسەي كاسپي تەڭىزىندەگى كەمەلەرىن تۇگەل الىپ كەتتى, كەمە ارقىلى بەرىلىپ تۇرعان بايلانىس جۇيەسى ءۇزىلدى. مال باققان ەلمەن ۋەزد ورتالىعىندا ساۋدا ايىرباسىن جاساپ كەلگەن ورىس, ارميان ساۋداگەرلەرى مەن كوپەستەرى جاڭا بيلىك كەلگەن سوڭ ءوز ەلدەرىنە قايتتى. مال ونىمدەرى وتپەي, جۇرت استىق, ازىق-ت ۇلىك, تۇرمىستىق زاتتار ايىرباسىنان ايىرىلدى. ىرگەلەس قوڭىرات, حيۋا شەكارالارىن جاپتى. بالىق شارۋاشىلىعىن استراحانداعى بالىقوداعى يەمدەندى, جەرگىلىكتى حالىققا بالىق اۋلاتپادى. تۇز كاسىپشىلىكتەرىن داعىستاندىقتار يەلەندى.

اداي ۋەزى قازاقتارىنا بيلىكتەن كەلگەن ناۋبەت قانا ەمەس, تابيعاتتان بولعان زۇلمات تا اۋىر سوققى بولدى. «اققوياننىڭ جۇتى» دەگەن اتپەن تاريحتا قالعان بۇل زۇلمات وڭىردەگى بۇدان كەيىنگى كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ «سەبەپكەرى» ەدى.

1921-1922 جىلدىڭ قىسىندا اداي ۋەزىنىڭ ارقا بەتتەگى اۋداندارى جۇتقا ۇشى­را­دى. جۇت تابىن اۋدانىنىڭ 3 بولىس ەلىنىڭ ما­لىن جويدى. مال عانا قىرىلىپ قالعان جوق, ادام ءولىمى بولدى. ءتىرى قالعاندارى حورەزم جاققا جەر اۋىپ كەتتى. 1924-1925 جىل­دىڭ قىسىندا اداي ۋەزىنىڭ 15 بولى­سىن­دا قۋاڭشىلىق سالدارىنان جۇت بولدى­. بۇلار – ءى جانە ءىى ماڭعىستاۋ, ءىى, ءىىى, ءىV بوزاشى, ءى, ءىىى, ءىV, ءVى, ءVىى اداي, تۇپقاراعان, جەمەنەي, ءشيلى-ساعىز, جەم-ساعىز, دوڭىزتاۋ-اققولقا, ۇلى سام بولىستارى.

شارۋاشىلىعى شاشىراعان ماڭ­عىس­تاۋ­لىقتار 1927 جىلدىڭ قىسىندا «اققوياننىڭ جۇتىنا» كيلىكتى. جۇت بيلىك تاراپىنان بولعان سالىق قىسپاعىمەن قوسارلانىپ, حالىقتى سانسىراتتى. «اققويان» بۇعان دەيىن تۇبەكتە بولعان جۇتتىڭ بارىنەن دە اۋقىمدى, تىگەرگە تۇياق, ۇرەرگە يت قالدىرماعان الاپات جۇت ەدى. جۇتتىڭ العاشقى نىشاندارى 1926 جىلدىڭ قۋاڭشىلىعىنان بايقالا باستادى. جاز باسىندا ءشوپتى شەگىرتكە وتاسا, 1927-1928 جىلدىڭ قىسىنا مال وتە تومەن كۇيدە كەلدى, سۋىق تۇسپەي-اق جەمشوپتىڭ تاپشىلىعىنان قىرىلا باستادى.

«جىعىلعانعا – جۇدىرىق», كۇزگە سالىم­ جەر-جەردە وبا وشاعى شىقتى. اۋەلى قاراتورتكىل, سوسىن بوزاشىداعى وبادان­ باس­تاپقىدا 9, سوسىن 50 ادام قايتىس بولدى. ۋەزگە «قوسشى» وداعىن قۇرۋعا كەلگەن,­ سوسىن رەۆكومعا توراعالىق ەتكەن امزە ناحيمجاننىڭ ارقا­سىندا كارانتين ۇيىمداستىرىلىپ, سارا­تو­ۆ­تان دارىگەرلەر شاقىرتىلدى. قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان نيازوۆ سياقتى ساۋاتتى بىلگىر دارىگەرلەردىڭ جەدەل جاساقتارى قۇرىلىپ, ەكپە جاساۋىنىڭ ارقاسىندا ىندەت ەلگە جاپپاي جايىلۋدان امان قالدى.

ءدال 1927 جىلدىڭ سوڭىندا اداي ۋەزىنە وكرۋگتىك مارتەبە بەرىلىپ, وكرۋگ ورتالىعى فورت الەكساندروۆسكىدەن (قازىرگى فورت شەۆچەنكو) ويىلعا كوشتى. جۇتپەن قاباتتاسا جۇرگىزىلگەن بۇل قايتا قۇرۋ ماڭعىستاۋعا بولىنەتىن قاراجاتقا قاتىستى دا كوپتەگەن تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋعىزدى.

1927 جىلعى قاراشانىڭ ورتاسى اۋا رايى كۇرت سۋىتادى. اقتۇتەك بوران بولىپ, قالىڭ قار ءتۇسىپ, ەشقانداي مال ورىسكە شىعىپ, تەبىندەپ جايىلا المادى. قار شوگىپ جاتقان تۇيەنىڭ وركەشىنە دەيىن جا­ۋىپ تاستايتىنداي قالىڭ بولدى. ادامدارعا ءجۇرىس قيىندادى. وكرۋگتىك بيلىك رەسپۋبليكا ورتالىعى قىزىلورداعا جەدەلحاتتار جاۋدىردى. 1927 جىلعى قاراشا مەن 1928 جىلعى ءساۋىر ارالىعىنداعى جولدانعان جەدەلحاتتار جۇت كارتيناسىن تولىق بەرەدى.

«1927 جىل, 30 قاراشا. قىزىلوردا. قازاق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنە.

22-23 قاراشادا قاتتى بوران بولدى. مال قىرىلىپ جاتىر. سۇيەكشى مەن قاراتوبەنىڭ اراسىنا قالىڭ قار ءتۇستى. قاتىناس جوق. كومەك بەرە الماي وتىرمىز. مەتەورولوگتەر اۋا رايىنىڭ بۇدان ءارى دە بۇزىلاتىنىن ايتادى. وكراتكوم داۋىلوۆ.»

1927 جىل, 6 جەلتوقسان. ەكىنشى جەدەلحات. «ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنە. جەر-سۋ كوميسسارياتىنا. قازاتكومعا.

قارلى بوران سوققالى ءبىر اپتا. جاع­دا­يىمىز اسا قيىن. قارجى جوق.»

«13 جەلتوقسان. قىزىلوردا. شيكىزات دايىنداۋ باسقارماسىنا. ەڭبەك حال­كو­مىنا. وتكەن جىلعا تيەسىلى 15 000 سومدى­ جانە كەلەر جىل ەسەبىنەن تاعى 15 000­ سومدى بولسەڭىز ەكەن. كەيىن جۇنمەن قايتارامىز.»

«31 قاڭتار. موسكۆا. رسفسر ساۋدا حالكومىنا. بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قاتاڭ قىس بولىپ تۇر. مال قىرىلىپ جاتىر. ونىمدەردى ەشقايدا وتكىزە الماي وتىرمىز. ىرگەلەس داعىستان, ازەربايجان رەسپۋبليكالارى ساتىپ الۋدان باس تارتتى. داعىستان, سولتۇستىك كاۆكاز كومەكتەسۋگە دارمەنسىز. حالىق اش. شۇعىل كومەك كەرەك!»

«19 ناۋرىز. قىزىلوردا. بوران ءالى تىنعان جوق. اياز مالدىڭ قالعانىن وتاپ جاتىر. اش ادامداردىڭ الدى جاياۋلاپ, فورتقا جەتتى. ەندى مالدىڭ جايىن ەمەس, ادامداردى اشتىق تىرناعىنان اراشالاۋدىڭ قامىن ىستەپ جاتىرمىز. بەس تاماقتانۋ ورنى اشىلىپ, 1 158 695 سوم جۇمسالدى.»

«29 ءساۋىر كەڭەستەر ءۇيى. قيلىباەۆقا. اش­­تار قالانى باسىپ الدى. وكرۋگكە 132 ۆا­­گون ۇن جەتكىزۋدىڭ شۇعىل شارا­سىن الىڭ­­دار. قارجى دا كەرەك. وسىعان دەيىن التى جەدەلحات جىبەردىك, ءبارى جاۋاپسىز.­ جا­ۋا­پ­تى تەزدەتىڭدەر. ­ەڭ باستىسى – ۇن!»

جان-جاقتان ادامعا ازىق-ت ۇلىك, مال­عا­ جەمشوپ سۇراتىلدى. ءبىرىنشى كەزەك­تە­ ورتالىقتان سۇراتىلعان 50 مىڭ رۋبل قارىز قاراجاتتىڭ العاشقى بولىگى داعىس­ت­­­انعا جەتكىزىلىپ, وعان 15 مىڭ پۇت قوس­پا­لى جەم دايىندالىپ, جارتىسىنان كوبى كەندىرلىگە جەتتى. 200 توننا استىق تيەل­گەن ارنايى پاروحود ماحاچكالا-كەن­دىرلىگە 18 اقپاندا عانا كەلدى. استىقتى الىستاعى بوزاشى اۋىلدارىنا جەتكىزۋدىڭ ءوزى قيىن بولدى. ونىڭ العاشقى پارتياسى اربامەن, تۇيە كەرۋەندەرىمەن جولعا شىقتى. وسىنداي قيىندىقتارمەن استىق جەتكىزۋدىڭ شارالارى مال ءولىمى مەن ادام ولىمدەرىن توقتاتا المادى. وكريسپولكوم رەسەيدىڭ سولتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىنەن كومەك بەرىلۋىن سۇراپ بىرنەشە حات جولدادى. كراسنوۆودسكىدەن شىققان جۇكتەردى كەرۋەندەر ارقىلى تاسىمالداۋعا تۇرىكمەن ەلى رۇقسات ەتپەي, كىدىرىسكە تاپ بولدى. وكريسپولكومنان ول ءۇشىن ارنايى وكىلدەر جىبەرىلدى. ولاردىڭ جەتەكشىسى بولىپ مىڭباي جالاۋوۆ بەكىتىلدى. «كازشەرست» مەكەمەسى دە كومەككە كەلدى.

اقشالاي «كازتورگ», «كازشەرست» مە­كە­مەلەرى كومەكتەسكەن. «كازشەرست» قا­رىزعا 25 مىڭ, «كازسەلحوزبانك» جەل­توق­ساندا – 50 مىڭ, اقپاندا 25 مىڭ سوم ءبو­لىپ, وعان جەمشوپ, ازىق الىنعان 56 184 پۇت استىق جەتكىزىلگەن. ىرگەلەس جىلوي اۋدا­نى 14 مىڭ پۇت ءشوپ, 800 پۇت ۇن بەرگەن.

وسىنداي جۇت كورشى اقتوبە, گۋرەۆ ۋەزدەرىندە دە بولدى. جەرگىلىكتى ارحيۆتەردە ساقتالعان قۇجاتتار جۇت عالاماتىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاعانداي جەتكىزەدى. جۇت ەسەبى جۇرگىزىلدى. كوميسسيا بولىستاردان كەلگەن وكىلدەردى تىڭداپ, جاعدايدى تالقىلاي كەلە, بوزاشىداعى 4 678 ءۇي – 95, قاراقۇمداعى 2 740 ءۇي – 90, الەكساندر بايداعى 4 145 ءۇي 80 پايىز جۇتاعانىن راستاپ, قاۋلى قابىلدادى. جۇتاعان ءۇش اۋداننىڭ 8 965 ءۇيىنىڭ كۇنكورىس كوزى مۇلدە جوق. ەڭبەككە جارامدى ادامى جوق وتباسىنىڭ سانى وكرۋگ بويىنشا 2 مىڭداي.

ۋەزد ورتالىعى جاز شىعا بار مالىنان ايىرىلىپ, اشىققان ادامدارعا تولدى. بولىستاردان بارلىعى 515 ءۇي الدىمەن كوشىپ كەلدى. اشتىق, جالاڭاشتىق ەتەك الدى. كورشى داعىستان, ازەربايجان ەلدەرىنە جىبەرىلگەن وكىلدەر دە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورىندارمەن كەلىسسوز جۇرگىزگەنىمەن كومەك وتە باياۋ ۇيىمداستىرىلدى. جەر­گى­لىكتى ساۋداگەرلەر دە ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك تاپ­شىلىعىنىڭ جەتىسپەۋىن پايدالانىپ, باعالارىن كوتەرىپ جىبەردى, ۇكىمەت جىبەرگەن ازىق-ت ۇلىكتەردىڭ ءوزى ساۋداعا سالىندى.

فورتتا كۇن جىلىنعاندا ءىش اۋرۋى كوبەيدى. اش ادامدار قولىنا نە تۇسسە سونى جەگەن. اسىرەسە بالالار ءۇشىن قيىن بولدى, ولاردىڭ اراسىندا ءولىم بار. فورتتا ەكى ەمدەۋ ورنى اشىلىپ, 9 582 ادام قارالدى. ەپيدەميولوگيالىق اۋرۋدىڭ تاراماۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ قويىلدى. دارىگەرلەر قابىلداۋدان بوس ۋاقىتىندا اشتار ورنالاسقان ۇيلەردى ارالاپ, تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزدى.

«وكرۋگ ورتالىعىنىڭ ويىلعا كوشۋىنە بايلانىستى بەرىلىپ كەلگەن جارىتۋسىز پاەك – 5-10 فۋنت جۇگەرى ۇنى دا تىيىلىپ قالدى. قاتىق بۇلاق كولىنەن تۇز ءوندىرۋ توقتادى. فورتتا باسقا تابىس كوزى جوق. ويىلعا كەتكىسى كەلەتىندەرگە كولىك بولمادى. مەن دەنساۋلىق حالىق كوميسساريا­تىنا الدەنەشە رەت جەدەلحات جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدىم. ادامداردى قۇتقارۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – تاماقتاندىرۋ پۋنكتەرىن اشۋ. فورت جاعدايىندا اسحانا اشۋ قيىن. جابدىق الۋعا, شتات ۇستاۋعا شىعىن كەتەدى. سوندىقتان اشتار ۇلەسىن قولما-قول وزدەرىنە بەرۋدى ۇيعاردىق», دەپ جازادى جۇتپەن كۇرەس ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ باسشىسى م.نيازوۆ.

جەرگىلىكتى بيلىكپەن كەلىسە وتىرىپ, ەكى دارىگەرلىك جاساقتىڭ ءبىرى قالادا قالىپ, مۇندا كەلگەن جانە ءالى دە كەلىپ جاتقان اشتاردى قاراۋعا قالدى. ەكىنشى جاساق (باسشىسى دارىگەر مامەتوۆ) جۇتقا قاتتى ۇشىراعان بوزاشىعا اتتانادى. جولدىڭ قيىندىعىنا بايلانىستى بۇل جاساقتىڭ جارتىسىن قۇرلىقپەن, قالعانىن تەڭىز ارقىلى جىبەرۋگە تۋرا كەلگەن. شەبىرگە 7 كۇن ءجۇرىپ جەتكەن جاساق وندا ءۇش اپتا بولادى, بوزاشىدا ەل قالماعان. جاساق سوسىن قاراتاۋ بويىنا اۋىسىپ, تۇرعىندارعا كومەك جاسادى. ولار دالادا ءۇش اي بولدى. 1 008 ناۋقاستى قابىلدادى. 3 911 ادام دارىگەرلىك تەكسەرۋدەن ءوتتى.

قىزىل كرەست ۇيىمىنىڭ ولكەلىك ۇيى­مى­نىڭ توراعاسى, ولكەلىك حالىق شا­رۋا­­شى­لىعى كوميسسارياتىنىڭ وكىلى نيازوۆ دايىن­داعان انىقتاما-بايانجاز­با­­سىندا وكرۋگتەگى جاعداي ءبىرشاما بەي­نە­­­لەنىپ, ءتيىستى كومەك بەرۋ سۇرالدى. 25 ماۋ­­سىمداعى نيازوۆتىڭ بايانجازباسىندا: «... اشتىقتان بوسىپ فورت-الەكساندروۆسك قالاسىنا دالادان كەلگەن وتباسىلاردىڭ سانى 700-گە جەتتى. ولارعا كۇندەلىكتى ەسەپپەن بەرىلىپ وتىرعان جۇگەرى ۇنىنىڭ دا ءبىتۋى جاقىن. دالادان كەلۋشىلەر تولاسسىز. كەلۋشىلەر اراسىندا ىشەك-سۇزەك اۋرۋى شىعىپ جاتىر. قوسىمشا قاراجات ءبولۋ شاراسىن الۋدى سۇرايمىن» دەگەن جەدەلحات جولدايدى. ورتالىق وزدەرى جىبەرگەن وكىلىنىڭ سۇرانىسىن ورىنداي المايدى.

اشتاردى ەسەپكە الىپ, ۇلەس بەلگىلەۋ ءۇشىن ەرەكشە كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرا­مىنا اۋاتكوم توراعاسى باستاعان بەس ادام – اتكوم وكىلى, كووپەراتسيادان, «قوسشى» ۇيىمىنان جانە «جۇتپەن كۇرەس» بيۋرو­سىنىڭ جەتەكشىسى نيازوۆ كىرەدى. تاماقپەن قامتۋ كووپەراتسياعا تاپسىرىلدى. ءار ادامعا 1 فۋنت (1 فۋنت – 400 گرامم. ن.ج.) ۇن, 1,4 فۋنتتان ەت پەن جارما, ازداعان شاي مەن سەكەر ۇلەسى بەرىلەدى. تاماق ۇلەسىن الا­تىنداردى كوميسسيا بەكىتتى. ءار وتباسىنا ازىق-ت ۇلىك كارتوچكاسى بەرىلدى, وتباسى مۇشە­لەرى جەكە-جەكە جازىلىپ كورسەتىلدى. ۇلەس بەرۋ 12 شىلدەدە باستالدى. ازىق ت ۇلىك­تەر ارنايى كوميسسيانىڭ باقىلاۋىنا الىندى.

كەلە قويار كومەك بولماعان سوڭ فورت­تا­ اشتارعا كومەك كوميسسياسىنىڭ مۇشە­لە­رى جۇباەۆ, قۇلشاروۆ, وڭعالباەۆ, سەيىت­قازيەۆ, نۇرمۇحامەدوۆ, توراعاسى بولىپ سار­قوجاەۆ قولدا بار استىقتى 1 800 وتباسىنا ءبولىپ بەرۋ ماسەلەسىن قارادى. ونى ءبولىپ بەرۋدى باعداۋلەتوۆ, سالىقوۆ, ەرپاناەۆ, مەڭداليەۆ, قۇلشاروۆ اتقاردى.

كوميسسيانىڭ 20 مامىرداعى وتىرىسىندا 108 وتباسىنىڭ, ياعني 462 ادامنىڭ ەش ۇلەسسىز قالعانى ايتىلادى. ۇكىمەت كومەك ۇيىمداستىرۋدا قاۋقارسىز بولدى. تەك مامىر ايىنان باستاپ قازاق ۇكىمەتى جۇتاعان ەلگە مويىن بۇرعان بولدى. ارينە, بۇل جۇمىستار دا تولىققاندى جۇرگىزىلە قويعان جوق. بىرىنە قارجى تاپشىلىعى كەدەرگى بولسا, بىرقاتارىن جۇرگىزۋگە ىسكەرلىك, بىلىكتىلىك جەتىسپەدى.

1927-1928 جىلداردىڭ قىسىنداعى «اققويان» جۇتى­نىڭ حالىققا تيگىزگەن زاردابى بۇرىن-سوڭدى بولعان جۇتتىڭ بارىنەن دە اسىپ ءتۇستى. سول جىلدارى بۇرىنعى بايلار, قازىر تاقىر كەدەيگە اينالعاندار كامپەسكەگە ىلىگىپ, دۇنيە-مۇلكىنەن تۇگەل ايىرىلدى. مولدالار جەر اۋدارىلدى. ءدال وسى قيىن شاقتا ۋەزد وكرۋگكە اينالىپ, ورتالىعى مىڭداعان قاشىقتىقتاعى ويىلعا اۋىستىرىلدى. «اققوياننان» مال شىعىنى 80-90 پايىزعا كۇرت ازايىپ كەتكەن ماڭعىستاۋلىقتارعا ۇكىمەتتىڭ سالىعى قوسىلدى. سالىق جۇتقا دەيىنگى مال سانىنا سالىندى, بۇل حالىقتى قاتتى اشىندىردى.

جەرگىلىكتى حالىق وزبەك, تۇرىكمەن جەرلەرىنە دەندەپ, ودان ءارى يرانعا جۇمىس, تاماق ىزدەپ جەر اۋىپ كەتتى. جۇتتان قاشقان ەلدىڭ ارەكەتى بيلىك تاراپىنان «ادايلاردىڭ كەڭەستىك ساياساتتى مويىنداماۋى» دەگەن باعا الدى.

وبلىستىڭ ارحيۆ قورىندا تۇرىكمەن جەرىندە ۋاقىتشا تۇرىپ, جان ساقتاۋعا رۇقسات ەتىلگەن ادامداردىڭ ءتىزىمى بار. قۇجاتتا 1929 جىلدىڭ قاراشاسىندا ماڭعىستاۋ ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسى تۇرىكمەنستان سسر-ى جاعىنا كوشىپ بارا جاتقان 33 وتباسىنا كۋالىك بەرگەنى ايعاقتالعان. جاقشا ىشىندە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى كورسەتىلەدى. «وسى تىزىمدەگى وتىز ءۇش ءۇي (135 ادام) ناعىز شۇبىرىندى جارلى, وسىنى راستايمىن. 1-قاراسۋ قوشكوم اعاسى». (موما, قۇجاتتى اراب قارپىنەن اۋدارعان اۆتور).

وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى ماڭعىستاۋداعى وقيعالاردى «اققوياننىڭ» جۇتىمەن بايلانىستىرا قاراعاندا عانا ءبىز بۇل ولكەنىڭ تاريحىن شىنايى باعالاي الامىز. حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق وسى 1927-1928 جىلدىڭ جۇتىنان باستالدى. ارتى كوتەرىلىسكە ۇلاستى. سول جۇتتا اشتىقتان جان-جاققا بىتىراي كوشكەن ەل اراعا عاسىر سالىپ, تۋعان توپىراققا كوشىپ كەلىپ جاتىر. يراندا قالىڭ قازاق وتىر ەل جاققا الاڭداپ.

جانات نۇرماحانوۆا,

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى اۋماقتىق كوميسسيا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى

ماڭعىستاۋ وبلىسى