«ادام جان سۇلۋلىعىنان ايىرىلعاندا, بارىنەن ايىرىلادى», دەيدى اعىلشىن (يرلانديا) جازۋشىسى وسكار ۋايلد «دوريان گرەي پورترەتى» رومانىندا. جان سۇلۋلىعى مەن ولەرمەن وكتەمدىك – ەكەۋى ءبىر-بىرىنە كەرەعار, ۇيلەسپەيتىن ولشەمدەر. جان بايلىعىندا ساليقالى دا كورەگەندىك بەكزاتتىلىق بار, ال ەكىنشىسى – قۇلدىق جارتىكەش پسيحولوگيادان تۋىندايتىن بولۋى كەرەك. جانى ىزگىدەن نۇر تارايدى, ونىڭ جانىنداعىلار قاناتتانىپ, بيىككە سامعايدى. ال اقىن جانىنىڭ قاينار بۇلاعىنان اتقىلاپ شىققان ساۋلەلى جىردان ەل نارلەنىپ, ەڭسەلەنەدى.
«جۇزىكتىڭ وزىنەن دە كوزى قىمبات,
اقىننىڭ سىيىنان دا ءسوزى قىمبات.
قانشا ۇزاق جاساسا دا ەر جىگىتتىڭ,
ەلىنە سەبى تيگەن كەزى قىمبات», – دەپ جىرلاعان قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇزافار ءالىمباي.
«جىرلار كەرەك, ءومىردى جىرلاۋ كەرەك,
جىرلاۋ ءۇشىن جەلىلى جىلدار كەرەك.
ۇزاتا گور, تاعدىرىم, جىلدارىمدى,
بەرمەي-اق قوي باقىتتى مىڭنان بولەك», – دەپ تىلەگەن اقىننىڭ نيەتىن جاراتۋشى قابىل ەتىپ, عاسىرعا جۋىق كەزەڭدەگى نەبىر جانتۇرشىگەرلىك زورلىق-زوبالاڭنىڭ قايعى-قاسىرەتىن حالقىمەن بىرگە باستان كەشكەن ابىز مىنا ولەڭىندە:
«مەن نۇر بولسام – كۇننەنمىن,
مەن گۇل بولسام – جەردەنمىن.
تولقىن بولسام – كوڭىلدەن,
مەن ۇل بولسام – ەلدەنمىن», – دەپ تولعانادى. بۇل – جان-تانىمەن ەل-جۇرتىنا ۇقساعان, حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىمەن نارلەنگەن, دارىنىن دا, جالىنىن دا تۋعان جۇرتىنا سارقىپ بەرە بىلگەن ەل ۇلىنىڭ كوڭىلىنىڭ مارقايۋى, حالقىنا ارقا سۇيەۋى.
جاستىق شاقتىڭ ۋىزىن قان مايدانعا جۇتقىزىپ, كوڭىلدەرى اتقىلاعان وقتان كۇلدىرەپ قالسا دا, امان-ەسەن ەلگە ورالىپ, تۋعاندارىمەن قاۋىشقان سول ەرلەردىڭ, ميلليونداعان قىرشىن كەتكەن بوزداقتاردىڭ اتقارا الماي كەتكەن مىندەتتەرى دە وزدەرىنىڭ موينىندا ەكەنىن سەزىنۋى – ولاردان مىقتى بولۋدى تالاپ ەتتى.
قانداي سوعىس بولسىن, ەڭ الدىمەن ادامنىڭ پسيحيكاسىن جاۋلايدى. بوراعان وقتىڭ استىندا شابۋىلعا شىققان بوزبالالاردىڭ بويىنداعى قورقىنىش, جان دۇنيەسىندەگى قوپارىلىس پەن استاڭ-كەستەڭدى شىنايى, اشىپ جازۋعا بولماعاندىقتان, كەڭەس ادەبيەتىندەگى سوتسياليستىك رەاليزم باعىتىمەن جازىلعان كوپتەگەن شىعارمادا كەيىپكەرلەردى قۇرىشتان قۇيىلعانداي, ادامي, پەندەلىك السىزدىككە بوي الدىرمايتىن ەتىپ كورسەتتى. ارينە, بۇل سوعىستاعى جەڭىستىڭ جەتىستىگى ءاربىر سانالى ازاماتتىڭ ءوز ەلىنە, اتا-انا, باۋىرلارىنا دەگەن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سۇيىسپەنشىلىگى مەن ادالدىق بورىشىندا جاتقان دا شىعار, بىراق كوممۋنيستىك يدەالدارعا بەرىك تۇلعالاردى سومداۋداعى كەڭەستىك كوركەم ادەبيەتتىڭ دە اتقارعان مىندەتى زور ەدى عوي.
ال ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن ەۋروپانىڭ ايگىلى جازۋشىلارى: ە.حەمينگۋەي, ە.م.رەمارك, ف.س.فيتسدجەرالد, ۋ.فولكنەر, دج. دوس پاسسوس, ت.ب. ء«بىز توقىراۋعا ۇشىراپ, اداسقان ۇرپاقپىز, سەبەبى سوعىس ءبىزدىڭ بارلىق يدەالىمىزدى كۇيرەتتى, كوڭىلىمىزگە سەنىمسىزدىك ۇيالاتتى, ءبىز «وركەنيەتتى ەلدىڭ ازاماتىمىز» دەگەن ۇگىت-ناسيحاتقا الدانىپپىز», دەگەن سياقتى پەسسيميستىك كوڭىل كۇيلەرىن, سول 1914-1920 جىلدارى جازعان شىعارمالارىندا جان ايقايىن, ىشتەگى كۇيىگىن سىرتقا شىعارىپ, الەممەن ءبولىسۋ ارقىلى جەڭىلدەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان (1939-1945) كەيىن دە اقش, ۇلىبريتانيا, گفر-نىڭ «كۇيرەۋگە ۇشىراعاندار» ادەبيەتى دۇنيەنى شارلادى. بىراق كەڭەس ادەبيەتى مەن بارلىق ونەر سالاسىندا قوعامىمىزدا ەشقانداي پسيحولوگيالىق كۇيرەۋگە دە, توقىراۋعا دا ۇشىراۋشىلىق بولماعانداي, تەك «جاعىمدى, جاعىمسىز» كەيىپكەرلەردى سومداۋمەن شەكتەلدى. كوممۋنيستىك يدەالدارعا بەرىلگەن, ءمىنسىز باس كەيىپكەرگە جاس بۋىندى ەلىكتەتكىزىپ ءوسىرۋ دە سوعىستا جەڭىسكە جەتۋگە ىقپالىن تيگىزگەنى انىق. بىراق سۇم سوعىستان جانى امان قالىپ, قان كەشىپ, قاندىقول بولىپ ەلگە ورالعان, اسىرەسە ورىمدەي جاستاردىڭ كوكىرەگىندەگى شەر مەن كومەيىنە تىعىلىپ قالعان وكسىكتى كىم كورە ءبىلدى, ولاردىڭ ىشتەرىندەگى ىرىڭدەپ جاتقان جاراسى «ەڭبەك تەراپياسىمەن» ەمدەلىپ كەتتى مە؟ قۇدايعا مۇڭىن شاعۋعا دا ۇكىمەتتەن قورقاتىن ازاماتتاردىڭ بويىن جايلاعان ۇرەي ولاردى «سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن حالدە ءومىر سۇرۋگە ماجبۇرلەگەن جوق پا؟ اتاقتى باتىر, پارتيزان-جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ اعامىز جىلدار بويى ايتا الماي, ساناسىن جەگىدەي جەگەن كۇيزەلىس-ۇرەيىن تاۋەلسىز حالقىنىڭ الدىندا, ءوزى جايلى تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلمدە: «مەن موينىما ادام ءولىمىن جۇكتەگەن اداممىن, قولىم قاندى, قۇداي مەنى كەشىرمەيتىن شىعار دەپ قورقامىن», دەپ اقتارىلىپ, ءىشىن بوساتقانداي بولدى. بۇل جۇرەك شەرى, «ارىمدى كۇنادان قالاي ارىلتام؟» دەگەن جان ىشقىنىسى ەدى, حالقىنىڭ الدىندا وسىلاي اعىنان جارىلۋ – اركىمنىڭ باتىلى جەتە بەرمەيتىن الىپتىق قاسيەتتىڭ بەلگىسى.
«سول سوعىس جارىقشاق بوپ
بويىمدا ءجۇر,
قاسىرەتى جۇيكەنى سويىلداپ ءجۇر.
كۇن ەمەس ول, ەسكە الىپ قويا سالار,
كوكتەمەدە – جەڭىستىڭ تويىندا ءبىر.
كىم ۇمىتار قاسىرەت توسىن كەلسە,
وق پەن وتقا كەۋدەسىن توسىپ ەرشە,
قاڭتاردان دا ىزعارلى جەر قوينىنا,
ون سەگىزگە تولماعان دوسىن بەرسە؟!
وشاعى ورتەنگەنىن كىم ۇمىتار؟
دوسىنىڭ ەرتە ولگەنىن كىم ۇمىتار؟
جۇرەگى دەرتتەنگەنىن كىم ۇمىتار؟
حالقىنا شەر تونگەنىن كىم ۇمىتار؟» – دەپ ريتوريكالىق تولعاۋمەن تولعانعان اقىن مۇزافار ءالىمباي سياقتى اتا-اعالارىمىزدىڭ بويىندا جارىقشاق بولىپ قالعان سول سوعىس جاڭعىرىعى ولاردان تۋعان ءبىز سياقتى ۇرپاقتىڭ دا بويىنا ءوز تاڭباسىن سالعانى انىق. ەشتەڭە دە ءىزسىز كەتپەيدى عوي. ءومىر جولىنان قالانىپ, مورالدىق مۇرامىزعا اينالعان سانا جۇگى جىلدان-جىلعا اۋىرلاماسا, جەڭىلدەمەسى حاق. سول كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا ءجۇرىپ-اق تۋعان ۇلتىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, جارقىن جان دۇنيەسىن كوركەم ويلى شىعارمالارى ارقىلى كورسەتە بىلگەن, حالقىمىزدىڭ گەنەتيكالىق ەركىندىك كودىن ساقتاپ قالۋىنا ارقاۋ بولعان جازۋشىلارىمىز جۇرتىمىزدىڭ قامقورشىسى ءھام رۋحاني كوشباسشىلارى بولا الدى. مىسالى, مۇزاعاڭ «شەگەندىك الەن اقىن ايتىپتى» اتتى پوەماسىنداعى مىنا شۋماقتا:
«جۇرەكتەن اسقان ساندىق جوق,
ەرلىكتەن اسقان سالدىق جوق,
ەلدىكتەن اسقان ەرلىك جوق,
ەركىندىك الماي تەڭدىك جوق,
ناداننان اسقان كەمدىك جوق,
قۇلدىقتان اسقان قورلىق جوق,
قورلىقتان اسقان زورلىق جوق», – دەگەندە, الەن اقىننىڭ اۋزىنا سالىپ, ءوز ارمان-مۇددەسىن, حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن ايتىپ تۇرعان جوق پا؟
1992 جىلى جارىق كورگەن «تولقىننان تولقىن تۋادى» اتتى قازاق ادەبيەتى قايراتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان زەرتتەۋلەر, ەسسە, ەستەلىكتەر كىتابىنداعى اقىن ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى: «ماعجان جىرلارىندا مانسىزدىك, ماعىناسىزدىق اتىمەن ۇشىراسپايدى, جىلان سالقىندىق تابىلمايدى, ونىڭ ءسوزى قايناپ, بۇرقىراپ تاسىپ جاتقان گەيزەر سۋىنداي ىستىق! ماعجان جۇرەگى رەنتگەن ايناسىنداعىداي وقىرماننىڭ كوز الدىندا لۇپىلدەيدى, شيىرشىق اتادى, اتقاقتايدى, تايشا تۋلايدى, كەيدە اق قاعازعا قىپ-قىزىل قانىن سورعالاتىپ جاتقانداي اسەر بەرەدى... جۇماباەۆ پوەزياسىنىڭ سارقىپ قۇيار ساعاسى – ساحاراداعى تۋعان حالقىنا جاناشىرلىق, تاريح كوشىندەگى قوزعالىسىنا بولىسۋ!» دەپ جازعان اقىن-زەرتتەۋشى مۇزافار اعامىز قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ماعجانداي وت جۇرەكتى اقىن پوەزياسىنىڭ تولاسسىز مۇحيتىنىڭ تەرەڭىنە ساۋلەلى وي-تۇيسىگىمەن سۇڭگىپ, ونىڭ جان تۇڭعيىعىنداعى مارجاندارىنىڭ قاسيەتىن اشا بىلگەن.
قازاق دانالىعىنىڭ كەلبەتىندەي ارىندى جىراۋلار جىرلارىنان باستاۋ الىپ, كەمەڭگەر ابايدىڭ وردالى وي دۇمپۋىنەن قۋاتتانعان, شاكارىم اقىننىڭ اقيقاتقا دەگەن رياسىز سەنىمىنەن تۋىنداعان پالساپاسىمەن نارلەنىپ, الاش ارىستارىنىڭ بەكزاتتىق, پاسسيونارلىق وتىنا شارپىلعان تۋىندىلارىن, مۇحتار اۋەزوۆتەي ۇلى جازۋشىنىڭ دالا ستيحياسىن, قازاقتىڭ رۋح-بولمىسىن شەبەر كوركەمدىكپەن ادامزاتقا جەتكىزۋى – 1950-1980 جىلدار ارالىعىنداعى بۇكىل قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قاناتىن كەڭ جايىپ, ورىستەرىنىڭ كەڭەيە تۇسۋىنە زور ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز.
مۇزافار اعامىزدىڭ مۇحتار اۋەزوۆتەي الىپتىڭ جانىندا ءجۇرىپ, ونىڭ ايتقان ويلارىن جازىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزگەنىنىڭ ءوزى باعا جەتپەس قازىنا عوي. مۇزاعاڭ ەسسەسىندە ۇلى جازۋشىنىڭ قالامگەرلىك جايىندا ايتقان ءبىر ويىن كەلتىرەدى: «تاياۋدا ءبىر جاس جىگىتتىڭ پوۆەسىن وقىدىم. قوزعالىس, دامۋ جوق. جايلى-جاقسى, قوڭىر عانا جايلار. بار قاسيەتتى سىرتقا شىعارماق كەرەك. ادام تۇتانىپ جانىپ تۇرماس پا! شىعارمانىڭ وعى, وق-ءدارىسى بار سياقتى, بىراق اتىلمايدى. پۋگاچ بولىپ اتىلاتىن دا, پۋشكا بولىپ اتىلاتىن دا ادام بار. ادام ىشىندە يادرو قۋاتى بار. سونى جارا ءبىلۋ كەرەك. ءبىزدىڭ جاستاردىڭ جازعاندارىندا كەيىپكەرلەر نە جىلامايدى, نە قۇلامايدى. ادام اتا بولىپ قايعىرماي ما, انا بولىپ جىلاماي ما؟» دەگەن كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ دارىن قۋاتتىلىعى جايىندا تەبىرەنىسىن ايتا كەلە, مۇزاعاڭ: «مۇحاڭنىڭ الدىندا ءبىراز بولعاننىڭ وزىندە كىسىنىڭ كۇننەن ساۋلەلەنگەن سياقتى كوڭىلى نۇرلانىپ شىعا كەلەر ەدى, – دەپ قاناتتانادى. – بىردە سوزدەن ءسوز تۋىپ, مۇحاڭنىڭ: ء«وز باسىم تالاي عالىمدى كورىپ-بىلە جۇرە, سولاردىڭ ءوز ۇستاعان ءىلىمى توڭىرەگىنەن ءارى اسا بەرمەيتىنىنە ىشىمىزدەن قاباق شىتىپ قالاتىنىمىز دا بار. ال قانىش بولسا, گوركي سوزىمەن ايتساق, «بۇكىل ءبىر مەكەمە». قازاق «سەگىز قىرلى» دەيدى عوي. ءبالى, بۇل ءسوز كەم سوعادى. قانىش باسىنىڭ قادىر-قاسيەتى, دارىن-تالانتى وراسان مول. وعان ماسكەۋ وقىمىستىلارى قانداي دەن قويادى؟ قانىش داڭق-دابىرا, دۋ مەن شۋدى سۋقانى سۇيمەيدى!» دەگەن الىپ جازۋشىنىڭ قانىش ساتباەۆتىڭ اسقارلىعى تۋرالى تامسانىسىن مۇزافار اعامىز شاتتانا جازعان ەكەن.
ء«ار قالامگەر – دارىن جومارتتىعىمەن حالقىن قارىق قىلۋشى, دەربەس ءبىر الەم, جالپاق جيھان. ۇلان-عايىر سول دۇنيەنىڭ ىشىنە كىرىپ, ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا دەيىن ءۇڭىلىپ زەرتتەي تانۋ, جانعا ءلاززات الۋ, بەلگىلى شىعارما يەسىنىڭ ستيلدىك وزگەشەلىگىن ايىرا ءبىلۋ سىنشىلاردىڭ دا كەز كەلگەنىنە وڭاي اسۋ ەمەس. وعان قاپىسىز تالعام, تەرەڭ ءبىلىم, زەرتتەگىشتىك تالانت قاجەت», دەپ اقىن, زەرتتەۋشى مۇزافار ءالىمباي قالامگەرلىك پەن شىعارماشىلىققا دەگەن ءوزىنىڭ قىراعىلىق, قاستەرلى كوزقاراسىن تانىتادى.
« ۇلى بولۋ – باعىت-باعدار سىلتەۋ» دەگەن ەكەن اۋستريانىڭ جازۋشىسى ستەفان تسۆەيگ. ۇلىلاردىڭ جان دۇنيەسىنە بويلاپ, شىعارمالارىن تەرەڭىنەن زەرتتەۋ ءۇشىن دە بويىندا ۇلىلىق پەن كورەگەندىلىك كوكىرەك كوزى بار مۇزافار ءالىمباي سياقتى جان-جاقتى دارىن يەسىنە ءوز زامانىنىڭ ادەبي, مادەني, زور تۇلعالارىمەن سىرلاسۋ, رۋحاني اعايىندىق قارىم-قاتىناستا بولۋ باقىتى بۇيىرعان ەكەن.
ءبىزدىڭ قازاقتىڭ تاۋ تۇلعالى ۇلدارىنىڭ جاستايىنان وزدەرىنىڭ حالىقتىڭ تىرەگى ەكەنىن سەزىنىپ, ەلىنىڭ بولاشاعىنا زور جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىنىڭ دالەلىندەي مىنا جان تەبىرەنتەر كورىنىستى مۇزافار ءالىمباي اعامىز 2002 جىلى شىققان «كوزىن كوردىك جاقسى مەنەن جايساڭنىڭ» اتتى ەستەلىك كىتابىندا قازاقتىڭ مارقاسقا جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ايتقانىنان كەلتىرەدى: «ورىنبوردا ءسابيت ەكەۋمىز سەيفۋلليننىڭ پاتەرىندە جاتىپ وقىدىق. سودان بەرى بىلەمىن. ونىڭ ءبارىن ءتۇتىنىن ۇزبەي ايتا بەرسەك, ۇزاق سونارعا ءتۇسىپ كەتەرمىز. توقەتەر ءتۇيىندى ءبىر ەپيزود سوڭعى كورۋىمدى ايتايىن... 1937 جىلى كۇزگى ايلاردىڭ بىرىندە جازۋشىلار وداعىندا ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قىزىل سۇڭقارلار» پەساسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى تالقىلاندى. شىعارمانى شىنىمدى ايتىپ, قاتتى سىنادىم. ول كەزدە ءسوز يەسىنە قارامايدى, سوزىنە قاراي باعالاۋ سالت بولاتىن... كوركەمدىك قۋاتىنىڭ سولعىندىعىن ايتتىم, تارتىس, كولليزيا باسەڭدىگىن جاسىرمادىم پەسانىڭ. ساكەن اعا ايتىلعان سىندارعا تىكسىنىپ قالعانى بۇركەۋسىز سەزىلدى... ءۇيدى-ۇيىمىزگە تارتتىق. شايىمدى ءىشىپ بولىپ, كەشكىدە كابينەتتە سول كۇنگى گازەتتەردى اقتارا باستاعانمىن. بىرەۋ سىرتقى ەسىكتى تاياقپەن يتەرىپ اشقانداي بولدى. مەن دە قارادىم – ار جاقتان ۇستىنە پلاشش كيگەن, باسىندا شلياپا, ساكەن اعا كورىندى... كۇتپەگەن كەلىس! مەن «سىلكىلەۋگە كەلدى-اۋ» دەگەندەي ىشتەي جيىرىلىپ قالىپ, تۇرەگەلدىم... قۋداۋاندا, قايران قالاتىنىم, جايشىلىقتا جالپاق تىلمەن, قاراپايىم قوڭىر سويلەيتىن ساكەن سەيفۋللين بىرەۋمەن ۇرىسسا, كەيىسسە, رەنجىپ مىنبەدەن سويلەسە قايداعى-جايداعى ءارى قاتقىل, ءارى ۋداي اششى اتاۋلاردى قاپتاتىپ, قارسىلاسىن باتپانداي سوزدەرمەن قاتتى سوققىلاپ «جەپ» قوياتىن ادەتى... مەن قارسى بەتتەپ, ءۇش-ءتورت اتتادىم بىلەم.
– ساكەن اعام رەنجىپ كەتىپ, تىرەسكەلى كەلدى دەپ تۇرسىڭ عوي, ءا؟ وتىر! تىكسىنبەي-اق قوي! وتىر! اڭگىمە بار! – دەدى سەيفۋللين. ەكەۋمىز دە ورىندىققا جايعاستىق. قولىنداعى كاۆكاز تاياعىن تىزەسىنە كولدەنەڭ قويىپ, سويلەپ كەتتى.
– مەنى جۋىردا اكەتەدى... وعان ءشۇباڭ بولماسىن! سەندەرگە تيمەيدى. ادەبيەتتىڭ باسىندا ەندى سەندەيلەر, سەندەردىڭ جاسىڭداعىلار قالاسىڭدار... ەجەلدەن-اق ادەبيەت – ەلدىكتىڭ ەڭ ءبىرىنشى بەلگىسى, حالىقتىڭ باستى قاسيەتىن بويىنا دارىتقاندار – اقىن-جازۋشىلار – حالىقتىڭ قامقور پاناسى, داۋىل وتىندەگى قالقان تاۋى. ءبىزدىڭ قازاق – قاسقىر مىنەزدەس حالىق... ءبىرىن-ءبىرى تالاۋدان تايىنبايدى. سەندەرگە اماناتىم – قازاقتى بىرىنە-ءبىرىن جەگىزبەڭدەر, امان-ساۋ الىپ قالىڭدار. مەن وسىنى عانا ايتۋعا كەلدىم. كوز بايلانعان كەز عوي. كوزگە تۇسپەگەن شىعارمىن. ال, حوش, عابيت! – دەپ ورنىنان جىلدام تۇردى.
– ساكەن اعا, ونداي ۇرەيلى ويدان اۋلاق بولىڭىز. سىزگە دە تيمەيدى. ەلدىڭ الدىنداعى ەرەن ەڭبەگىڭىزدى قايدا قويادى؟ – دەي بەرىپ ەدىم.
– مەندەيلەردىڭ نەشەۋى امان قازىر؟ – دەپ كەسىپ تاستادى. قولىمدى قاتتى قىستى دا, سىرتقا بەتتەگەن ساكەن قاراڭعىلىق قوينىنا سۇڭگىپ بارا جاتتى... ساكەن اعانى سوڭعى كورۋىم سول ەكەن! ەكى كۇننەن كەيىن بۇكىل قالا دۇڭك ەتە قالدى: «ساكەن سەيفۋلليندى ۇستاپتى...»
قانداي نار قاسيەت! ءوزى ءولىم اۋزىندا تۇرسا دا, تۋعان حالقىنىڭ جاعدايىن ويلاپ, ەل مۇددەسىن ءوزىنىڭ جەكە باسىنان جوعارى قويىپ, «مەن نە بولسام بولايىن, سەن امان بول, تۋعان ەل» دەپ جۇرتىنا دەگەن شەكسىز پەرزەنتتىك ماحابباتتان جۇرەكتەرى ورتەنەتىن ارىستاردى تۋعىزىپ, بويلارىنا وسىنشاما ۇلى سەزىمدەردى بويلاتا بىلگەن قازاق حالقىنىڭ مىقتىلىعىنا ءتانتى بولاسىڭ! عاسىرلار بويى ۇرپاعىنىڭ ساناسىنا سىڭىرگەن, اتادان بالاعا بەرىلگەن ەلدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن قاستەرلەۋ – اقيقات اكسيوماسى بولىپ, قازاقتىڭ گەنەتيكالىق جادىندا ساقتالعان. «ەر – ەلىنىڭ تىرەگى», «ەل بالاسى بول», «نامىسىڭدى ساتقانشا, ولگەنىڭ ارتىق» دەگەندەي كوپتەگەن حالىق دانالىعىمەن ورىلگەن ماقال-ماتەلدەر – ۇلتىمىزدىڭ ەلدىك بولمىستى ساقتاۋ كودەكسى! ال حالقى مەن جانى ەگىز اقىندارىنىڭ تابيعاتىن الاش ارىسى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ مىنا سوزدەرى تاماشا ايقىندايدى: «اقىن ەلىنىڭ ءتىلى عوي, ادال تۋعان ۇلى عوي, بۇلك-بۇلك ەتكەن جانى عوي, جانىن جەگەن ارى عوي, ايتا الماي جۇرگەن زارى عوي. جاننان, اردان بەزبەسە, اقىنىن قاي ەل قاستەرلەمەسىن». ءيا, ساكەن سەيفۋلليندەي حالقىمىزدىڭ دۇلەي مىنەزدى, ءور تۇلعا اياۋلى ۇلدارى حالقىنا قالقان بولىپ, كەڭەس وكىمەتىنە ۇرەي تۋعىزدى, سوندىقتان ولاردىڭ كوزدەرىن جويىپ تىندىردى.
تۋمىسىنان پايىم-پاراساتى بيىك, حالقىنىڭ دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن اقىن مۇزافار ءالىمباي دا ءوزىنىڭ مىنا ولەڭىندە:
«انا الدىندا بالا بول,
اعا الدىندا ءىنى بول,
ءىنى الدىندا اعا بول,
كوپ ىشىندە ءبىرى بول,
داۋ الدىندا دانا بول,
ەسكى الدىندا جاڭا بول,
قيىندىقتا ءسىرى بول!
قاۋىم ءۇشىن ءتىرى بول,
ەل قادىرىن ءبىلىپ ءول», – دەپ ەجەلدەن اتا-انادان ۇرپاققا ميراس بولىپ كەلە جاتقان ونەگەلى ءسوزىن ايتادى. قازاق حالقىنىڭ ۇلان-بايتاق جەرىن ساقتاپ كەلگەنى – ونەگە-تاربيەسىنىڭ ومىرشەڭدىگىنەن, قۇنارلى باستاۋلاردان ءنار العاندىعىنان. كونە ريمدە ۇلى سوعىستان قاشىپ كەلسە, اناسى «ەلىن قورعاماعان ساتقىن مەنىڭ بالام ەمەس!» دەپ قارعاپ, ۇيىنە كىرگىزبەي, قۋىپ جىبەرەدى ەكەن. ءيا, جاستايىنان ۇرپاعىن ەلىنە ادال, جۇرتىنا قورعانىش ەر ەتىپ وسىرە بىلگەن حالىق قانا ءوز جەرىنە يە بولا الادى.
بەلگىلى ورىس جازۋشىسى ن.س. لەسكوۆتىڭ: «نە موگۋت بىت وتمەننو حوروشي يۋنوشي, تام, گدە وتمەننو گنۋسنى ستارتسى» دەگەنىنە, قازاقتىڭ «جاقسىدان جاقسى تۋار, اكە جولىن قۋار» سىندى ماقالىن انتيتەزا ەتىپ الساق, مۇزافار اعامىزدىڭ دا شىققان تەگى, تاربيە-ءتالىم العان ورتاسى زيالىلىقتىڭ باستاۋى ەكەن. اكەسى ايتماعامبەت ۋفا قالاسىنداعى ءدىني مەدرەسەنى حح عاسىردىڭ باسىندا ءبىتىرىپتى. ەلگە كەلىپ مولدالىق قۇرماي, مۇعالىمدىكپەن شۇعىلدانىپتى, مەكتەپ اشىپتى. ء«دىن – تاربيە دىڭگەگى» اتتى ماقالاسىندا مۇزافار اعامىز: ء«دىن – ادام ارىن تازا ۇستاۋشى, يماندىلىق ەكەن, ءدىن – ادام جانىن عازيزدەندىرۋشى كۇش-قۋات ەكەن, ءدىن گۋمانيستىك ءىلىم ەكەن! دىندە جاناشىرلىق, مەيىرباندىق, ارلىلىق, جاقسىلىق جاساۋعا قۇشتارلىق, جالپى ادام ارداقتاۋ سياقتى اسىل دا گۋمانيستىك مىنەز-ق ۇلىقتار مول ەكەن. ءيا, ءدىن – تاربيە مەكتەبى ەكەن!» دەپ ەلىمىز ەگەمەندىككە يە بولعاننان كەيىن اتا ءدىنىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ايعاقتايتىن «مۇسىلماندىق مۇراتى» اتتى ولەڭ كىتابىن جازعانىن ايتادى كوركەمسوزدىڭ دە, كوسەمسوزدىڭ دە يەسى مۇزافار اعامىز.
قارىمدى قالامگەر مۇزافار ءالىمباي شىعارمالارىنداعى شۇعىلالى, شىرايلى وي ورنەكتەرىنەن ءسوز يەسىنىڭ ومىرگە, جەرگە, ەلگە, ادامزاتقا دەگەن اق نيەتى مەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىنەن, ناعىز حالىق اقىنىنا ءتان كەڭ تىنىستى, تاعىلىمدى ۇلاعاتتى ۇعاسىز. ونىڭ كىرشىكسىز جان الەمىنەن تۋىنداعان تۋىندىلار كىشىنىڭ دە, ۇلكەننىڭ دە جانىنا بىردە جىر بولىپ قۇيىلىپ, بىردە پالساپالىق كوركەم وي شىراعدانىن جاققان ەسسە, ەستەلىكتەر, زەرتتەۋلەر مەن ماقال-ماتەلدەرى ارقىلى حالقىنىڭ ساناسىن ساۋلەلەندىرىپ, قانشاما جىل بويى رۋحاني ازىعى بولىپ كەلەدى. ال اقىننىڭ جاسوسپىرىمدەر جان دۇنيەسىن جارقىراتىپ, قيالدارىن ۇشقىر, جاس قاناتتارىن بيىككە تالپىندىراتىن ولەڭدەرىنىڭ ءوزى ءبىر الەم!
جاراتۋشى ءار ادامعا جەر بەتىندەگى مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن ۋاقىتىن دا بەلگىلەپ بەرەتىن بولۋى كەرەك. مۇزافار اعامىز – ءوزىنىڭ رۋح-جىگەرىنىڭ, ايانباي, تالماي ەڭبەكتەنۋىنىڭ, ىزدەنىمپازدىعىنىڭ ارقاسىندا دارىنىن دامىتىپ, ۋاقىتتىڭ دا, ءومىردىڭ دە, تۇلعالىلىقتىڭ دا قادىرىنە جەتە بىلگەن جان. تۋعان جۇرتىمەن تاعدىرلاس ابىز اقىننىڭ ماڭدايىنا قازاقتىڭ عاسىرلىق دارابوز تۇلعالارىمەن بىرگە سىرلاس, مۇڭداس بولىپ, ادەبيەت دەگەن كيەلى الىپ كەمەدە بىرگە ءجۇزۋدى جازعان ەكەن. ادەبيەت, مادەنيەت, عىلىم, ونەر ساڭلاقتارىنىڭ تۇلعالىق, شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرىن, جان الەمىن تەرەڭىنەن ءتۇسىنىپ, ولاردىڭ قادىر-قاسيەتىن قاستەرلەپ, زەرتتەي ءبىلۋ – زيالىلىق تالعامنىڭ, بىلىمدارلىقتىڭ بەلگىسى. مۇزاعاڭ – كوركەمدىك الەمنىڭ كەڭىستىگىندە ءوز بولمىسىنداعى جان جومارتتىعى, سەرگەك سەزىمتالدىعى جانە كەڭ دۇنيەتانىمى ارقىلى ءوز شىعارماشىلىق باعىت-باعدارىن ايقىنداعان قارىمدى قالام يەسى.
مۇزافار ءالىمباي ادەبيەتتىڭ قىرلى دا سىرلى سوقپاقتارىنان وزىندىك جول تارتىپ, جۇرتىنىڭ جۇرەگىنە بويلاعان, ەلىنىڭ قامىن ەرتە ويلاعان, قالامى قولىنان ءبىر ءسات تۇسپەگەن, شىعارماشىلىق قىرۋار ەڭبەگىن حالقىنىڭ رۋحاني دامۋىنا باعىشتاعان, ەلىن شەكسىز سۇيەتىن ءبىرتۋار دارىندى اعالارىمىزدىڭ قاتارىنان. 1996 جىلى شىققان «كوڭىل كۇندەلىگى» اتتى كىتابىنداعى مۇزاعاڭنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا: «جاقسىلىق پەن ىزگىلىك, ەرلىك پەن ەلدىك ءداستۇرى ەشقاشان ۇزىلمەسە ەكەن. وسى ءداستۇر اعا ۇرپاقتان بالا ۇرپاققا ميراس بولىپ جالعاسا, جارقىراي بەرسە ەكەن! ول ءۇشىن اعا ۇرپاق بالا ۇرپاق الدىندا ماڭدايعا ۇستاپ, ماقتان تۇتار مارقاسقالاردىڭ وشپەس ونەگەسىن, ولمەس ەرلىگىن دارىپتەپ, سونىمەن قابات وزدەرى كەشكەن وپىعىن دا, ءتىپتى قاتەلىگىن دە جاسىرماي, بۇگىپ قالماي, ءاردايىم بايانداپ وتىرسا ەكەن». بۇل حالىق اقىنى, ار-يمانىن كىرشىكسىز ساقتاي بىلگەن مۇزارت مۇزاعاڭنىڭ حالقىنا, شىعارماشىلىق يەلەرىنە بەرگەن اق باتاسى ىسپەتتەس.
جادىرا دارىباەۆا,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك
سىڭىرگەن قايراتكەرى