ءاسىلى الاشتىڭ تەڭدەسى جوق ۇلتتىق يدەيالارىن رۋحاني نەگىز ەتىپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ساياسي الەۋمەتتىك تالاپتارىن وڭ تۇسىنە وتىرىپ قانا شىن ماعىناسىندا سانالى ازاماتتاردى قالىپتاستىرا الامىز.
ورتالىق ازياداعى جاڭا قوعامدىق قۇرىلىس, بارلىعى 64 كۇن ءومىر سۇرگەن تۇركىستان مۇقتارياتىن كەڭەس وكىمەتى قۇلاتىپ, قوقاندى قاندى قىرعىنعا اينالدىرعاننان سوڭ مۇستافا شوقاي ەميگراتسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. اۋەلى كاۆكازعا, گرۋزياعا جەتىپ, ونى قىزىل ارميا باسىپ العاننان كەيىن باتۋمي ارقىلى تۇركياعا باردى. ودان ءارى فرانتسياعا جەتىپ, سوندا 20 جىلدان استام ۋاقىت تۇردى.
رەسەيدىڭ ماڭداي الدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بىرىندە تەرەڭ ءبىلىم الىپ, ساياسي جۇمىستىڭ العاشقى مەكتەبىنەن وتكەن مۇستافا شوقايعا پاريجدەن جىلى ورىن تاۋىپ, وزىنە جەتەتىندەي تىرلىك ەتۋگە ابدەن بولاتىن ەدى. بىراق ول تابيعاتىندا ونداي جان ەمەس-ءتى. «مۇعاجىرلىق (ەميگراتسيالىق – ءا.ب.) ءومىردىڭ ماشاقاتى كوپ-اق», دەپ ءوزى ايتقانداي, جات جەردەگى تىرلىكتىڭ تاۋقىمەتىن تارتا وتىرىپ, تۇركىستان حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسىن ءبىر ءسات تولاستاتپاي, قايتا كۇشەيتە ءتۇستى. ەندى قالامنىڭ كۇشىنە جۇگىندى.
كوپ ۇزاماي بۇرىننان ءوزى جاقسى بىلەتىن, كەشەگى رەسەي ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ باسشىلارى ا.ف.كەرەنسكي مەن پ.ن.ميليۋكوۆتىڭ «پوسلەدنيە نوۆوستي» جانە «دني» باسىلىمدارىنا قاتىسىپ, بەلسەندى جۇمىسقا كىرىستى. سودان 1919 جىلى گرۋزيادا باستالعان قاجىرلى جۇمىس پاريجدە جالعاسىن تاۋىپ, باس-اياعى بەس جىلدا تەك ورىس تىلىندە 100-دەن استام ماقالاسى جارىق كوردى. كەڭەس وداعىنىڭ تۇركى حالىقتارىنا قاتىستى, ونىڭ ىشىندە تۇركىستان ايماعىندا جۇرگىزىپ جاتقان وكتەم ورىستاندىرۋ ساياساتىن قاتال سىنعا الدى. بۇل ماسكەۋگە جەتىپ جاتقانى انىق. ي.ستالين 1925 جىلدىڭ 29 مامىرىندا ركپ(ب) قىرعىز (قازاق) ولكەلiك كوميتەتiنiڭ بيۋرو مۇشەلەرiنە ارنايى حات جازدى. وندا «اقگۆاردياشىلدار باسپاسوزىندە بەلگىسىز ەمەس», مۇستافا شوقاي تۋرالى: «بiز وكiمەتتi, جاستاردى ساياسي جانە يدەولوگيالىق تاربيەلەۋدi پارتيادا جوق بۋرجۋازيالىق ينتەلليگەنتتەرگە تابىستاۋ ءۇشiن العانىمىز جوق. بۇل شايقاس تولىعىمەن جانە كوممۋنيستەردiڭ پايداسىنا شەشiلۋi قاجەت. ولاي بولماعان جاعدايدا قىرعىزستاندا (قازاقستاندا – اۆتور) شوقايشىلاردىڭ جەڭiسكە جەتۋi ابدەن مۇمكiن. ال بۇل قىرعىزستانداعى (قازاقستانداعى – ءا.ب.) كوممۋنيزمنiڭ يدەولوگيالىق جانە ساياسي كۇيرەۋiمەن تەڭبە-تەڭ», دەپ جازدى.
مۇنداي باعادان كەيىن كەڭەس وكىمەتىنە مۇستافا شوقايدان ارتىق جاۋ بولعان جوق. «قازاق سسر تاريحى» سوناۋ قوقان اۆتونومياسىن «رەاكتسيالىق ب ۇلىكشىل ۇكىمەت» دەپ اتادى. ال ونىڭ باسشىسى بولعان مۇستافاعا «ساتقىن», «وپاسىز», «كونتررەۆوليۋتسيونەر», «ناعىز پانتيۋركيست» جانە «پانيسلاميست» دەگەندەي اتتار تاعىلىپ, ءتۇرلى مازمۇندا ماقالالار جازىلا باستادى. وسىنىڭ اياعى 1968 جىلى الماتىداعى «جازۋشى» باسپاسىنان س.شاكىباەۆتىڭ «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ كۇيرەۋى» اتتى دەرەكتى پوۆەسىنىڭ شىعۋىنا اكەلدى. ول 1972 جىلى ورىس تىلىندە دە جارىق كورىپ, 200 مىڭ دانامەن بۇكىل وداققا تارادى. ءتىپتى 1976 جىلى قىرعىز تىلىندە دە شىقتى. بۇل كىتاپتا مۇستافا شوقاي گيتلەرشىلەرمەن اۋىز جالاسقان, ازيالىق تۇتقىنداردى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى سوعىسۋعا ۇگىتتەپ, ولاردان «تۇركىستان لەگيونىن» جاساقتاۋعا قاتىسقان, وتانىن ساتقان وپاسىز, دۇشپان رەتىندە سۋرەتتەلدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ مۇستافا شوقاي تۋرالى بۇرىنعى وي پىكىر وزگەردى. جازۋشى بەيبىت قويشىباەۆتىڭ 1990 جىلى 17 مامىردا «انا ءتىلى» گازەتىندە باسىلعان «بەيمəلىم تاعدىر. مۇستافا شوقاەۆ تۋرالى بىرەر ءسوز» اتتى ماقالا كەڭەستىك جابىق تاقىرىپتىڭ پەردەسىن العاش اشتى. ال بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, اتاقتى جازۋشى Əنۋار ءƏلىمجانوۆتىڭ «قازاق əدەبيەتى» گازەتىنىڭ 1991 جىلى 24 جəنە 31 مامىرداعى ساندارىندا جاريالانعان «مۇستافا شوقاي... ول كىم؟» دەگەن تەرەڭ تولعانىستان تۋعان كولەمدى ماقالاسى بۇكىل قوعام نازارىن ۇلى تۇلعاعا اۋداردى. سودان سول جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى مەن «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىندا مۇستافا شوقايدىڭ «سوۆەتتەر بيلەگەن تۇركىستان» جانە «1917 جىل ەستەلىكتەرىنەن ءۇزىندى» اتتى ەڭبەكتەرى تۋعان ەلىندە تۇڭعىش رەت جارىق كوردى.
مۇنىڭ بارلىعى كەڭەستىك يدەولوگيا ىقپالىنان بوساي الماعان, «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ كۇيرەۋى» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورىن قارسى شابۋىلعا شىعاردى. ول «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ 1992 جىلعى 24 شىلدەسىندەگى سانىندا «قۇرعاق دولبار دالەل ەمەس», «كۋستانايسكيە نوۆوستي» گازەتىنىڭ 1993 جىلعى 25 ناۋرىزىندا «فاكتى پروتيۆ دومىسلوۆ» اتتى ماقالالار جاريالاپ, بۇرىنعى ويلارىن قايتالادى. جاڭادان ەشنارسە قوسا المادى. جوعارىداعى «قازاق ادەبيەتى» گازەتى بىردەن س.شاكىباەۆتىڭ ماقالاسىنا جاۋاپ رەتىندە ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ « ۇلى ادامنىڭ ارۋاعىمەن الىسپايىق» دەگەن ماقالاسىن قاتار باستى. ماقالا: «مۇستافا شوقاي ەشكىمنىڭ اقتاۋىن قاجەت ەتپەيدى. ول ءوزىن-ءوزى, ءوزىنىڭ ەڭبەگىمەن, ءوزىنىڭ ەرلىگىمەن اقتايدى, ونى تاريح اقتادى, ۋاقىت اقتاپ, تۇركى تىلدەس حالىقتار وعان ءوز باعاسىن بەرىپ وتىر», «ارۋاقپەن ارپالىسۋ, ۇلى ادامنىڭ ارۋاعىمەن ارپالىسۋ جەڭىسكە جەتكىزبەيدى», دەگەن سوزدەرمەن اياقتالدى.
الايدا دەرەكتى كىتاپتاعى وداققا تاراعان جالعان مالىمەتتەر تۋرالى سان رەت جازىلىپ, تالقىعا تۇسسە دە, مۇستافا شوقايدى «تۇركىستان لەگيونىن» قۇرۋعا قاتىستى, نەمىستەرمەن بىرگە قىزمەت ەتتى دەگەن پىكىر ءالى دە ەلەس بەرىپ كەلەدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بولىپ وتىر. ءبىرىنشى سەبەپ – وسى كەزگە دەيىن مۇستافا شوقايدىڭ «ياش تۇركىستان» جۋرنالىندا جاريالانعان 224 ماقالاسى ەنگەن 1998-1999 جىلدارى شىققان ەكى تومدىق, 2007 جىلى باسىلعان ءۇش تومدىق جيناقتارى كوپتەگەن كىتاپحانادا جوق. ال 2012-2014 جىلدارى جارىق كورگەن, ون تىلدەگى شىعارمالارىنىڭ ون ەكى تومدىق جيناعى وبلىستىق كىتاپحانالارعا تاراعان جوق ەدى. بيىل بۇل ەڭبەكتەردىڭ ەلەكتروندىق نۇسقالارىن رەسپۋبليكاداعى وبلىستىق كىتاپحانالارعا تۇگەل تاراتىپ, ولاردىڭ باسشىلارىنا بۇل ادەبيەتتەردى ءارى قاراي اۋدان, قالا كىتاپحانالارىنا جەتكىزۋدى وتىندىك. ال ورىس, فرانتسۋز, اعىلشىن, نەمىس, پولياك, تۇرىك تىلدەرىندەگى 600 جۇزدەي ەڭبەگى وسى كەزگە دەيىن انا تىلىمىزگە اۋدارىلماي وتىر. ءتيىستى مەكەمەلەرگە بىرنەشە رەت جازىلدى. ءازىر ناتيجە شىعاتىن ەمەس.
ەكىنشى ءبىر سەبەپ – حالىق اراسىندا مۇستافا شوقايدىڭ ەجەلدەن كورشى بولىپ, وڭ ىقپالى دا از بولماي كەلە جاتقان رەسەيدى سىناعانىن ۇناتا بەرمەيتىندەر بار. الايدا مۇستافا شوقاي رەسەيدى ورىس حالقىنىڭ وتانى رەتىندە ەمەس, شەتكەرى ايماقتار ءۇشىن وزبىر ۇلتتىق ساياسات ۇستانعان پاتشالىق, كەڭەستىك بيلىكتىڭ ورتالىعى رەتىندە سىنادى.
ەندى جوعارىداعىداي تۇسىنىكتەردىڭ سالدارىنا بىرنەشە مىسال كەلتىرە كەتەيىك. 2012 جىلى بەلگىلى اقىن قاسىمحان بەگمانوۆ شىعىسقازاقستاندىق ءورىستىلدى جۋرناليستەرمەن بىرنەشە اي سوتتاسقان بولاتىن. 2014 جىلى استانا ءماسليحاتىندا مۇستافا شوقايدىڭ اتىن قالاداعى №51 ورتا مەكتەپكە بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس قارالعاندا, بىرەۋى عىلىم دوكتورى, پروفەسسور, ەكىنشىسى كەيىن پارلامەنت سەناتىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان ءماسليحات دەپۋتاتتارى مۇستافا شوقايدى نەمىس فاشيستەرىمەن بايلانىستىرىپ, ۇسىنىسقا قارسى شىقتى. ەڭ وكىنىشتىسى قالعان جيىرمادان استام دەپۋتاتتىڭ بىردە-بىرەۋى مۇستافا شوقايدى قورعاي المادى. ساياسي ساۋاتسىزدىققا داۋا بار ما؟ ال قىزىلوردادا 2017 جىلى مۇستافا شوقايدىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەرگەندە جاڭىلىس ەمەس, تىكەلەي جاعىمسىز ءۇن قاتقاندار تاعى شىقتى. قازىر اشىق باسپاسوزدە جازىلماعانىمەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە قايشى كوزقاراس ءالى بار.
بۇلاردىڭ بارلىعىنا نەگىز بولعان سەرىك شاكىباەۆتىڭ «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ كۇيرەۋى» اتتى كىتابىنداعى جالعان جالانىڭ اتادان بالاعا جالعاسىپ كەلە جاتقانىن, وسى كىتاپ تۋرالى بۇرىن دا جازىلعانىن ەسكەرىپ, ەرتەرەكتە وقىلعان بۇل كىتاپتى قايتا قاراۋعا ءماجبۇر بولدىق.
بۇل كىتاپ «دوكۋمەنتالدى» دەپ اتالعانىمەن, ونداعى مالىمەتتەر ويدان قۇراستىرىلعان, شىندىقتان تىپتەن الشاق جاتقانى مۇستافا شوقايدىڭ مىنا ويىن ەسكە ءتۇسىردى. ء«بىر عىلىمي وتىرىككە قارسى» (قوقان اۆتونومياسىنا 14 جىل تولۋىنا وراي) اتتى ماقالاسىندا بىلاي جازىلىپ ەدى: «تاريح جازۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشى جولى: زەرتتەۋشى ومىردە بولىپ وتكەن وقيعالاردى كوڭىل قويىپ جيناستىرادى. ولاردى حرونولوگيالىق ءتارتىبى بويىنشا زاماننىڭ جاعدايىنا, احۋالىنا قاراي زەرتتەيدى... شىن مانىندەگى عىلىمي تاريح, مىنە, وسىنداي تاسىلمەن جازىلادى. ەكىنشى جول: زەرتتەۋشى كوزدەگەن ماقساتتارىن كۇنى بۇرىن بەلگىلەپ الادى دا, سوعان جەتۋ ءۇشىن وقيعالاردى ويدان شىعارادى... كەڭەس تەپكىسىندەگى حالىقتاردىڭ ۇلتتىق قوزعالىستارى تۋرالى جازىپ جۇرگەن بولشەۆيك تاريحشىلار وسى ەكىنشى تۇرگە جاتادى».
اڭگىمە بولىپ وتىرعان كىتاپ اۆتورى سوڭعى جولدى تاڭداعان. وسى تۋرالى بىرەر ويىمىزدى ورتاعا سالايىق. الدىمەن ايتارىمىز – ون سەگىز تاراۋدان تۇراتىن كىتاپتىڭ العاشقى ءتورت تاراۋى ويدان قۇراستىرىلعان مالىمەتتەرمەن كومكەرىلىپ, مۇستافا شوقايدىڭ تۇركىستان لەگيونىنا قاتىستى ماسەلەنى نەمىس باسشىلارىنىڭ قولداۋى, مۇنىڭ بارلىعىنا ءۋالي قايۋمنىڭ قىزعانىشى, كۇنشىلدىك وتىنىڭ تۇتانۋى, سۇزەك اۋرۋىنا شالدىققان مۇستافاعا ۋ بەرىپ ولتىرۋىمەن اياقتالادى. ءتىپتى قۇجاتتار بويىنشا 1941 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا قايتىس بولعان مۇستافا شوقايدى 1942 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا باقيلىق بولدى دەگەنگە نە ايتۋعا بولادى؟ بۇدان ءارى قالعان ون ءتورت بولىمدە تۇركىستان لەگيونىنداعى جۇمىستار, «ۇلكەن تۇركىستاننىڭ» پرەزيدەنتى بولعىسى كەلگەن ءۋالي كايۋم تۋرالى جازىلعان.
اۆتور كىتاپتىڭ ءبىرىنشى تاراۋىن «ۇزىن بويلى, تولىق دەنەلى», ء«بىر جىلدان استام گەستاپونىڭ تۇتقىنىندا بولعان», «تۇتقىن حاتتى ءوزىن تانىستىرۋدان باستادى», «كەرەنسكيمەن بىرگە پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ, ەسەرلەردىڭ ۇيىرمەسىنە كىرەدى» بولماسا «تۇتقىن سوۆەت اسكەرلەرىنىڭ ىشىندەگى مۇسىلمانداردان جاڭا ارميا قۇرعىسى كەلەتىن» دەگەن ويدان قۇراستىرىلعان سوزدەردى وقىپ, كورە وتىرىپ نە ايتۋعا بولادى دەپ تولعاندىق. بىرىنشىدەن, مۇستافا شوقاي «ۇزىن بويلى, تولىق دەنەلى», ء«بىر جىلدان استام گەستاپونىڭ تۇتقىنىندا بولعان» دەگەندەر قيالدان قۇراستىرىلعان. مۇستافا نەمىستەر ءپاريجدى باسىپ العاندا ەكى-ءۇش اپتاداي كومپيەن لاگەرىندە عانا بولدى. سونان سوڭ ول پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنە 1910 جىلى تۇسسە, ا.ف.كەرەنسكي 1904 جىلى بۇل وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەتتى. كەزىندە جۇزدەن استام ءارتۇرلى, ءار دەڭگەيدەگى قايراتكەرمەن, عالىممەن حات جازىسقان, ءۇش جۇزدەن استام حات ساقتالعان مۇستافا شوقايدىڭ ەپيستوليارلىق مۇراسىندا قالايشا ناتسيستىك گەرمانيانىڭ مەملەكەت جانە ساياسي قايراتكەرى, ۇلتتىق سوتسياليستىك نەمىس جۇمىسشى پارتياسىنىڭ ەڭ ىقپالدى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى جانە ونىڭ يدەولوگى روزەنبەرگكە جازعان حاتى ساقتالماعان؟ ال العاشقى ءتورت تاراۋدان «سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى ساياساتىن اشكەرەلەمەك بولدى. اسىرەسە تۇركىستاندا قازاق, قىرعىز, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ قۇرىلۋىن بولشەۆيكتەردىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ ناتيجەسى دەپ كورسەتتى», «شوقاەۆتان ارتىق سوۆەتكە قاس ادام تابىلا بەرمەس», دەگەن سوزدەر مەن ونىڭ لاگەرلەردى ارالاۋى, ولاردىڭ اۋىر تۇرمىسى تۋرالى مالىمەتتەرگە عانا سەنۋگە بولادى.
ال شىندىق بىلاي بولعان ەدى. نەمىستەر پاريجگە باسىپ كىرەدى دە, شوقايلاردىڭ بەيبىت كۇندەرى اياقتالادى. اۋەلى مۇستافا تۇتقىندالىپ, كومپيەن لاگەرىنە ورىستارمەن بىرگە قامالادى. وندا ەكى-ءۇش اپتا بولىپ ۇيگە ورالادى. جارىنا لاگەردە ينتەللەكتۋالدى ورتادا بولعانىن, ەكى كۇنگە سۇرانىپ كەلگەنىن, وزىنە تۇركىستاندىق تۇتقىندار الدىندا راديودان ءسوز سويلەۋ ۇسىنىلعانىن, بىراق بۇل ۇسىنىستان باس تارتقانىن ايتادى. مۇنىڭ سەبەبىن «1941 جىلى گەرمانياداعى م.شوقايدىڭ قىزمەتى: اسكەري تۇتقىندارمەن – تۇركىستان تۇتقىندارىمەن بايلانىس» اتتى جازباسىندا جازعانداي, سوڭعى ەكى جىلدا اتامەكەندەگى وقيعالارعا زەر سالىپ وتىرۋدىڭ مۇمكىن بولماعاندىعى جانە كەڭەس مەكتەبىندە دايارلانعان كادرلاردى جەتە بىلمەۋىمەن, سوندىقتان الدىمەن تۇركىستاندىق تۇتقىندارمەن كەزدەسىپ, ولكەنىڭ قوعامدىق ساياسي جاعدايىن تانۋدىڭ قاجەتتىگىمەن تۇسىندىرگەن بولاتىن. نەمىستەر بۇل ۇسىنىسپەن كەلىسەدى. سودان كوپ ۇزاماي بەرلينگە اسكەري كولىكپەن جولعا شىعادى.
بەرليندە تۇتقىندارمەن كەزدەسۋدى التى اپتاداي كۇتكەننەن سوڭ مۇستافا شوقاي تۇركىتىلدەس كوميسسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسشىسى رەتىندە 27-28 تامىز كۇندەرى گەرمانياداعى گاننوۆەر ماڭىنداعى ەكى لاگەردە, 6-25 قىركۇيەكتە شىعىس پرۋسسياداعى جەتى, 7-30 قازان كۇندەرى پولشا مەن ۋكراينادا ورنالاسقان بەس لاگەردە بولادى. ناتسيستەردىڭ اسىرە ناسىلشىلدىكتەن تۋىنداعان تۇركىستاندىق تۇتقىنداردىڭ جانتۇرشىگەرلىك جاعدايىن العاش كورگەننەن-اق مۇستافانىڭ كوڭىلى قۇلازىپ سالا بەرەدى. قاراشا ايىنىڭ ىشىندە ءبىر ادام ماريا ياكوۆلەۆناعا حات اكەلىپ بەرەدى. وندا: «مەن بۇل باقىتسىز ادامدارعا كومەكتەسە المايتىنىما قاتتى رەنجىدىم. ولار كومەك سۇرايدى جانە مەنەن قاتتى ۇمىتتەنەدى. مەن ولارعا كومەكتەسەتىنىمدى ايتتىم, بىراق مۇنىڭ ءبارى ولاردى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن. ولارعا كومەكتەسۋگە دارمەنسىز ەكەنىمدى بىلە وتىرىپ, مەن ولاردى الداۋىم كەرەك. مەن بۇدان ءارى شىداي المايمىن, ولگەنىم جاقسى. كەشە 35 ادامدى اتۋدان قۇتقارۋ مۇمكىن بولدى, بىراق ول ۇزاق ۋاقىتقا ما بەلگىسىز», دەپ جازىلعان.
مۇستافا شوقاي تۇتقىندار جاعدايىن وزگەرتۋگە, ەڭ بولماسا قيىندىعىن جەڭىلدەتەيىن دەگەن ويمەن نەمىستەردىڭ باسشىلىعىنان تۇتقىنداردىڭ تاعدىرىنا اراشا ءتۇسىپ, بىلىمدىلەرىن تەمىر توردان بوساتىپ, ولاردىڭ ءبىلىمىن ءارى قاراي جالعاستىرۋىنا نە ماماندىقتارىنا لايىقتى جۇمىس تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن تىنىم تاپپايدى. 1941 جىلعى قىركۇيەكتە سۋۆالكي لاگەرىندەگى تۇركىستاندىق تۇتقىندار الدىندا عانا وتە قىسقا سويلەيدى. تۇتقىنداردىڭ ادام توزگىسىز جاعدايىن كوزبەن كورگەن مۇستافا بۇلاردىڭ الدىندا جازىلىپ سويلەي دە المايدى. ونى مىنا ماتىننەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى: «سىزدەرگە قاراپ جۇرەگىم قان جىلايدى. وسىنداي تەمىر تىكەننىڭ ارتىندا ۇستايتىنداي سىزدەر نە ىستەپ ەدىڭىزدەر؟». جەكە كەزدەسۋلەردە دە وسىنداي مازمۇندا سويلەسەدى. امالدىڭ جوقتىعىنان قۇرعاق ۋادە بەرگەن, ءتىپتى الداۋعا بارعان كەزدەرى دە بولماي قالماعان.
ماريا شوقاي «مەنىڭ مۇستافام» اتتى ەستەلىگىندە جارىنىڭ لاگەرلەردى ارالاپ بولعاننان كەيىن جازعانىنان مىناداي ءۇزىندى دە بار: «سىزدەر, نەمىستەر, وزدەرىڭىزدى ەۋروپاداعى ەڭ مادەنيەتتى ادامدارمىز دەپ سانايسىزدار. ەگەر سىزدەردىڭ مادەنيەتتەرىڭىز مەنىڭ كورىپ جۇرگەندەرىم بولسا, وندا مەن سەندەرگە دە تۇتقىنداعىلاردىڭ شەككەن ازابىن كورۋلەرىڭىزدى تىلەيمىن. سىزدەر حح عاسىردا ءومىر سۇرە وتىرىپ, ءحIIى عاسىردا شىڭعىس حاننىڭ جاساعان ز ۇلىمدىعىنان اسىرىپ جىبەردىڭىزدەر. مادەنيەتتى حالىق ەكەندىكتەرىڭىزدى ايتۋعا حاقىلارىڭىز جوق». بۇل حاتتى قاسىنداعى ءۋالي قايۋمعا اۋدارتىپ, سس (نەمىس اسكەرى, «Schutzstaffel» سوزىنەن قىسقارتىلىپ الىنعان) وفيتسەرلەرىنىڭ بىرىنە تابىس ەتەدى. وفيتسەر ونى وقىپ شىعىپ, مۇستافاعا: «پىكىرلەرىڭدى وتە تۋرا ايتىپسىڭ, مۇنىڭ ارتىقتاۋ ەمەس پە؟», دەيدى. ول: «ەگەر سىزدەر وسىعان بايلانىستى ماعان اتۋ نەمەسە اسۋ جازاسىن بەرسەڭىزدەر دە رازىمىن. مۇنداي مادەني قوعامدا ءومىر سۇرگەننەن گورى ولگەنىم ارتىق. بۇل قورقىنىشتى جاعدايلاردان سوڭ ءتىپتى دە ءومىر سۇرگىم كەلمەيدى», دەگەن جاۋاپ الادى.
مۇستافا شوقايدىڭ ارقاسىندا بىرقاتار تۇتقىن امان قالادى. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ولاردىڭ ءبىر بولىگى گەرمانيادا قالۋدى ۇيعاردى نەمەسە تۇركيا جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىنە قونىس اۋداردى, ال ەكىنشى ءبىر بولىگى ەلگە ورالدى. ولارعا نەمىس تۇتقىنى بولعاندىقتان ءارتۇرلى جازا جۇكتەلدى. كوبى اتىلدى, قالعانى ون جىلدان جيىرما بەس جىلعا دەيىن تۇرمەگە قامالدى. بۇعان ءستاليننىڭ «بىزدە تۇتقىندار جوق, تەك وتانىن ساتقاندار بار», دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى سەبەپ بولدى.
مۇستافا شوقاي ەكى جارىم اي تۇتقىندار لاگەرىن ارالاپ, ەندى پاريجگە قايتۋعا بەت العاندا لاگەر باسشىلىعى كوميسسيا مۇشەلەرىنە تۇتقىندار اراسىندا سۇزەك اۋرۋى قاۋپى قارقىن الىپ بارا جاتىر دەپ ەكى اپتاعا كارانتين جاريالانعانىن حابارلايدى. بىراق ون شاقتى كۇن ءوتىپ, كارانتين ۋاقىتى بىتكەندە كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا ەشقانداي اۋرۋ جوق دەپ ءتيىستى دəرىگەرلەردىڭ قاراۋىنان كەيىن ولاردىڭ قايتۋلارىنا رۇقسات بەرىلەدى. الايدا پويىزعا وتىرعاندا مۇستافا اۋىرىپ, بەرلينگە جەتكەندە اۋرۋى كۇشەيە ءتۇسىپ, ىستىعى 40 گرادۋس بولادى. شاقىرىلعان دəرىگەر, پروفەسسور رۋدنەۆ ناۋقاس دياگنوزىن انىقتاي الماي, سۇزەككە كۇدىك كەلتىرىپ, اۋرۋحاناعا جاتۋعا كەڭەس بەرەدى. بىراق مۇستافا اۋرۋحانادا ەسىن جيا الماي, 7 كۇن جاتادى. 27 جەلتوقسان كۇنى كەشكى ساعات 6.30-دا مەدبيكە ءبىر ينە سالىپتى, ودان نە قالاي تىنىن سۇراعان كورىنەدى. بۇعان ول «ۇيقى» دەپ جاۋاپ بەرەدى دە تالىقسىپ كەتەدى. وسى ۇيقىسىنان ويانبايدى.
ماريا شوقاي جارىنىڭ قايتىس بولعانىن ەستىگەندە-اق ءوز اجالىنان ەمەس ەكەنىنە سەنىمدى بولدى. العاش كوڭىلىنە كۇدىك رەتىندە مۇستافا باسقارعان تۇتقىن كوميسسياسىنىڭ كومەكشىسى, لاگەرلەردى ارالاعاندا قاسىندا بولعان ءۋالي قايۋم تۇسەدى. ويتكەنى ارادا جۇرگەن سول, مۇستافانىڭ ناتسيستەرگە دەگەن كوزقاراسىن جاقسى بىلەتىن دە سول. ونىڭ ۇستىنە ءۋالي قايۋمنىڭ كەيىنگى تىرلىكتەرى دە ەش ۇيقاسپاي, قامكوڭىلدىنى قايعىعا باتىرا تۇسەدى. بۇل قازانى تەك جارى عانا ەمەس, مۇستافا شوقايدى ۇستاز تۇتقان شاكىرتتەرى دە, وعان جانى جاقىندار دا, جالپى اتىنا قانىقتار دا ءۋالي قايۋمنىڭ قولىنان بولدى دەپ ويلايدى.
لاگەردى ارالاعاندا مۇستافامەن بىرنەشە كۇن بىرگە جۇرگەن قارەس قاناتباي ونىڭ ولتىرىلگەنىن, وعان ۋ بەرگەن ءۋالي قايۋم ەكەنىنە كۇمان كەلتىرمەگەن. ال بەلگىلى اقىن حامزا ابدۋللين مۇستافانى ۋلاۋ جونىندە بۇيرىقتى دوكتور گەرحارد فون مەندە بەرگەنىن, ونى ءۋالي قايۋم ورىنداعانىن ايتادى. وسى ارادا ءبىر ماسەلەنى ايتا كەتكەن ارتىق بولماس. ول كەزدە وككۋپاتسيالانعان شىعىس تەرريتوريالارى يمپەريالىق مينيسترلىگىنىڭ كاۆكاز فيليالىنىڭ باستىعى لاۋازىمىنداعى گەرحارد فون مەندە تىكەلەي مۇنداي تاپسىرما بەرە المايدى. قاتاڭ تارتىپكە جۇيەلەنگەن باسشىلىقتا سۋبورديناتسيا دا قاتاڭ ساقتالادى. ال ونداي شەشىمدى كىم بولسا سول ەمەس, تەك روزەنبۋرگ قانا بەرە الاتىن ەدى. مۇنى كەيىن سول كەزدىڭ كۋاگەرلەرى دە ايتقان بولاتىن. ال تاپسىرمانى كىمنىڭ ورىنداعانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز.
مۇستافا شوقايدىڭ قۇپيا جاعدايدا قايتىس بولعانىنا سەكسەن جىلدان استى. وسى كەزگە دەيىن بۇل تۋرالى ىرگەلى ەڭبەكتەر مەن مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە از ايتىلىپ, كەم جازىلعان جوق. اجال نەدەن, كىمنەن بولدى دەگەن كۇدىك سەيىلمەي, تالاي بولجام ايتىلدى. دەگەنمەن پىكىرلەر ونىڭ اجالىنا نەمىس باسشىلىعى كىنالى دەگەنگە ويىسا بەرەدى. لاگەرلەردى ارالاپ شىققاننان كەيىن 1941 جىلعى قازان ايىندا مۇستافا شوقايدىڭ قۇپيا تۇردە «اسا سەنىممەن» دەگەن ەسكەرتۋمەن «مەن بۇل جولداردى ءسىز ءۇشىن عانا جازىپ وتىرمىن جانە مۇنى اسا قۇپيا ۇستاۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەپ باستالاتىن نەمىس لاگەرلەرىندەگى كورگەن-بىلگەندەرىن بايانداعان حاتتى ءۋالي قايۋم ءوزى عانا وقىپ قويدى دەۋگە بولادى ما؟ بولماسا نەمىس ارمياسىنىڭ گرۋپپەنفيۋرەرى س.س.يواحيمگە: «گەتە, فەيەرباح, باح, بەتحوۆەن, شوپەنگاۋەر سياقتى ۇلىلاردى تاربيەلەگەن ۇلتتىڭ تۇتقىندارعا جاساپ وتىرعان ز ۇلىمدىعىن كورە وتىرىپ, مەن تۇركىستان لەگيونىن باسقارۋ تۋرالى ۇسىنىستان جانە سىزدەرمەن ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتامىن», دەگەن مازمۇنداعى مۇستافا شوقايدىڭ حاتىن وقىپ, تانىسا وتىرىپ, نەمىس باسشىلىعى حات يەسىنىڭ كوزىن جويۋدان باسقا نە ويلاۋى مۇمكىن؟
مۇستافا شوقاي تۋرالى شىندىقتى ءوزىنىڭ وتە جاقسى تانىسى, فرانتسۋز سوتسياليستىك پارتياسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى, جۋرناليست پەر رەنودەلدىڭ كەلەسى سوزدەرىمەن تياناقتاعىمىز كەلەدى: ء«بارىبىر كۇندەردىڭ كۇنىندە كىم دە بولسا سەنۋدەن قالاتىن وتىرىكپەن ءوزىڭدى الداۋسىراتقاننان گورى, وتكەننەن وي ءتۇيىپ, ساباق العان الدەقايدا پايدالى ەمەس پە؟ وسى ورايدا جازا باسپايتىن, جوققا شىعارۋعا جاتپايتىن ءوز مالىمەتتەرى مەن قۇجاتتارىنىڭ جيىنتىعىن قولىمىزعا ۇستاتقان مۇستافا شوقاي بىزگە زور عيبرات كورسەتىپ وتىر. ول اقيقات الدىندا العىسقا لايىق».
ەندى ارۋاقتى تىنىش جاتقىزىپ, جالعان جالالاردان ارىلتىپ, ونىڭ مول مۇراسىن ناسيحاتتاۋعا, ماڭگى ولمەس وسيەتتەرى مەن اماناتتارىن تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىنا جەتكىزۋگە جۇيەلى تۇردە كوڭىل بولسەك, ۇتارىمىز الدەقايدا كوپ بولار ەدى. بەرىسى تۇركىستان حالىقتارىنا, ارىسى بۇكىل تۇركى قاۋىمىنا قارىز بولماي, سولاردىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كۇرەستىڭ قايتالانباس ۇلگىسىن كورسەتكەن ۇلى تۇلعاعا بۇدان ارتىق ىستىق ىقىلاس, بۇدان ارتىق شىنايى قۇرمەت بولا قويماس.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
پروفەسسور