دىنارالىق سۇحبات – تاتۋلىق پەن كەلىسىم نەگىزى

ءدىني قايشىلىقتاردى ەڭسەرگەن جيىن

بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىن­دا وتكەن ءىس-شاراعا يسلام, حريس­تيان, يۋدايزم, بۋدديزم, يندۋيزم, داوسيزم, سينتويزم, تاعى باسقا دىندەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. وتىرىستى اشقان سەنات تور­اعاسى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا ارناعان ۇندەۋىن وقىپ بەردى. مەملەكەت باسشىسى 20 جىلدىڭ ىشىندە سەزد دىنارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋعا جانە تولەرانتتىلىق پەن ءوزارا قولداۋ يدەيالارىن دارىپتەۋ­گە ۇلەس قوسقانىن, سونداي-اق ماڭىزدى الەمدىك تۇيتكىلدەردىڭ شەشىمىن تابۋعا ىقپال ەتكەنىن اتاپ ءوتتى.

سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ ءوز سوزىندە ديالوگ الاڭىنىڭ بىرەگەيلىگىنە نازار اۋدارىپ, سەزگە بەدەلدى ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى مەن حالىقارالىق ۇيىم باسشىلارىنىڭ قاتىسۋى ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەنىن ايتتى.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 78-سەس­سياسىندا قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلت­تىق مۇددەسىن كوزدەي وتىرىپ, وزەكتى حالىق­ارالىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ۇنەمى بەيبىت جولىن ىزدەيتىن مەملەكەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ ەل دىنارالىق جانە كون­فەسسياارالىق ديالوگتى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بول­شەگى رەتىندە دارىپتەيدى. قازىرگى تاڭدا ارانداتۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ تەرىس پيعىل­دارى ءۇشىن دىنگە سەنۋشىلەردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمىنە مانيپۋلياتسيا جاساۋى ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. قاسيەتتى كىتاپتاردى ورتەۋ, ءدىني رامىزدەردى قورلاۋ – حالىقتار مەن دىندەر اراسىنداعى دۇشپاندىقتى قوزدىراتىن ۆانداليزم. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, مۇنداي تاعىلىق ارەكەتتەردەن ءسوز بوستاندىعىنىڭ نىشانى بىلىنبەيدى. سوندىقتان ءبىز ايتقان قۇندىلىقتار بەيبىتشىلىكتى جانە جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ بەرىك نەگىزىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ جولىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى, – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

سەنات توراعاسى اتاپ وتكەندەي, مىز­عىماس رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك قۇندى­لىقتار, تولەرانتتىلىق پەن ديالوگ مادە­نيەتى قازىرگى قوعامنىڭ ىرگەتا­سى بولۋعا ءتيىس. ناقتى ايتقاندا, بۇل با­سىم­­دىقتار الەمدىك جانە ءداستۇر­لى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزى­نىڭ قو­رىتىندى دەكلاراتسياسىن­دا كورسەتىلگەن جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ نەگىزىن قا­لىپ­تاستىرۋى كەرەك. سول ارقىلى فورۋم اشىق ءارى ءادىل دىنارالىق ديالوگ الاڭى رەتىندە الەم دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى تالقىلاۋعا جانە داۋ-جانجالداردى ءوزارا سىيلاستىق پەن تۇسىنىستىك نەگىزىندە شەشۋگە شاقىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «وركەنيەتتەر قاقتى­عىسى» مەن ءدىني قايشىلىقتار قاۋپىن ەڭسەرۋگە ىقپال ەتۋ سەزدىڭ ماڭىزدى ۇلەسى ەكەنىن ايتتى.

– الەمدىك دىندەر كوشباسشىلارى الدەنەشە قايتارا اتاپ وتكەندەي, مىز­عىماس رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك قۇندى­لىق­تار, تولەرانتتىلىق پەن ديالوگ مادە­نيەتى زاماناۋي قوعامنىڭ ىرگەتاسى بولۋى كەرەك. وسى قۇندىلىقتار عانا بەيبىت­شىلىكتى جانە جاڭا دۇنيەجۇزىلىك ءتارتىپ­تىڭ نەگىزىن قالايدى. وسى ورايدا قازاق­ستان پرەزيدەنتى حالىقارالىق قاۋىپسىز­دىكتىڭ بەرىك جۇيەسىن جاساۋ ماقساتىندا بەيبىتشىلىككە ۇندەيتىن جاڭا عالامدىق قوزعالىس قۇرۋ باستاماسىن كوتەرگەن بولاتىن. بۇل ۇردىسكە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ قوسار ۇلەسى زور. سوندىقتان ەلىمىز قازىرگى تاڭدا الەمدىك قاۋىمداستىق بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ءدىني كوشباسشىلاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ ءىسىن بۇدان ءارى دە جالعاستىرا بەرۋگە نيەتتى, – دەدى سەنات توراعاسى.

 

وركەنيەتتەر اراسىنداعى سىندارلى ديالوگ

بۇدان كەيىن مادەنيەت جانە اقپا­رات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا ءسوز الىپ, جيىنعا قاتىسۋشىلارعا وسىنداي ىرگەلى وتىرىسقا ارنايى كەلگەنى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جيىلعانداردىڭ كوپشىلىگى 20 جىل بويى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ جۇمىسىنا ۇدايى قول­داۋ كورسەتىپ كەلەدى. حاتشىلىق ينستي­تۋتى­نىڭ قۇرىلۋىنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى.

– بۇگىنگى كەزدەسۋگە قاتىسۋ ارقىلى سەزگە زور قولداۋ كورسەتىپ وتىرسىزدار دەپ بىلەمىز. سىزدەردىڭ كۇش-جىگەر­لەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا سەزدىڭ بەدەلى مەن ىقپالى ارتىپ كەلەدى. بۇعان دەيىنگى سەزدەردەن ايتارلىقتاي ەرەكشە بولعان VII سەزدىڭ وتكەنىنە ءبىر جىل تولدى. سەزد جۇمىسىنىڭ ءاربىر كەزەڭىندە جاڭا يدەيا­لار مەن باستامالار ۇسىناتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ولار دىنارالىق ءسامميتتىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىندا – الەم ەل­دەرى­نىڭ ازاماتتارىنا, حالىقتارى مەن ۇكى­مەتتەرىنە ارنالعان دەكلاراتسيالار مەن ۇندەۋلەردە كورىنىس تاپتى. اتالعان باستامالار ونىڭ جۇمىسىنا ەرەكشە ءمان بەرەدى.

وسى ورايدا, سوڭعى سەزدىڭ دەكلا­راتسياسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ونىڭ ەرەكشەلىگى سول, دەكلاراتسيانى ازىرلەۋگە ءدىن قايراتكەرلەرى اتسالىستى. 35 تارماقتان تۇراتىن قۇجاتتا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى دىندەر, مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ديالوگ پەن بەيبىتشىلىك جولىنداعى تۇراقتى قىزمەتىن جالعاس­تىرۋ­عا ءتيىس ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. وسى دەك­لاراتسيانى قابىلداۋ ارقىلى VII سەزد قاتىسۋشىلارى بەيبىتشىلىك پەن تۇ­راقتىلىقتى نىعايتۋعا, سونداي-اق مەم­لەكەتتەردى ەكسترەميزم مەن تەررو­ريزمنىڭ زورلىق-زومبىلىعىنا ۇشىراعان ادامدارعا كومەك كورسەتۋگە شاقىرۋ نيەتىن ءبىلدىردى, – دەدى ا.بالاەۆا.

ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, VII سەز­­دىڭ قورىتىندى قۇجاتى ۇكىمەت­تەرگە, ساياسي كوشباسشىلارعا, حالىقارا­لىق ۇيىمدارعا نۇسقاۋلىق بولا الادى. وندا ىرگەلى ماسەلەلەر قامتىل­عان. سون­داي-اق سالا باسشىسى دەك­لا­راتسيا ءماتىنى قازاقستاننىڭ شەتەل­دەگى مەكەمەلەرىندە, بۇۇ, يۋنەسكو, تمد سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ بارلىق ۆەب-سايتتارىندا ورنالاس­تىرىلعانىن جەتكىزدى. قۇجات VII سەزدىڭ قاتىسۋشىلارىنا جىبەرىلگەن. ولار دا ونى وزدەرىنىڭ ينتەرنەت-پورتالدارىندا ورنالاستىردى.

– كەشە جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ, وندا VII سەزد قورىتىندىسى بو­يىنشا ايتىلعان يدەيالار مەن دەكلاراتسيا­نى ىلگەرىلەتۋ بويىنشا مازمۇندى پىكىر الماستىق. قاتىسۋشىنىڭ ءبارى وتكەن رۋحاني فورۋمنىڭ الەمدىك قوعامداستىق اراسىندا كەڭ قولداۋ تاپقانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ وكىلدەرى مەن ىقپالدى ساياسي قايراتكەرلەر فورۋم تۋرالى وڭ پىكىرىن ءبىلدىردى. سوڭعى سەزدىڭ يدەيالارى مەن دەكلاراتسياسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزدى اسپەكتىسى – حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كونفەسسياارالىق ديالوگتەن حاباردار بولۋى. سوندىقتان دا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى­نىڭ يدەيالارى جاھاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتە كەڭىنەن تارالدى.

بيىلدىڭ وزىندە 4 مىڭنان اسا ءارتۇرلى ماتەريال جارىق كوردى. سونىڭ ىشىندە «Euronews», «BBC», «CNN», «Bloomberg», «Washington Post», «Al Jazeera», «Xinhua», «Vaticannews» سەكىلدى بەدەلدى شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاندى. سەزد ماقساتتارى مەن يدەيالارىن ەلدەرىڭىزدە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا اتسالىسقاندارىڭىز ءۇشىن XXI حاتشى­لىققا قاتىسۋشىلارعا العىسىمدى بىل­دىرگىم كەلەدى. سەزدەردىڭ بەلسەندى قاتى­سۋ­­شىسى رەتىندە تاجىريبەلەرىڭىز مول. حا­لىق­ارالىق قوعامداستىقتا بەيبىت­شىلىك پەن كەلىسىمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن بىلتىرعى ديالوگ الاڭىنىڭ كۋاسى بولدىڭىزدار.

ءىس-شارانىڭ ديالوگتىك الاڭىنىڭ يدەيالارى مەن شەشىمدەرىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋ جانە تانىمال ەتۋ اياسىندا بىلتىر شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن – تۇركياداعى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانىنداعى يسلام تاريحى, ونەرى جانە مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالىعىمەن, پاكىستانداعى يسلاماباد حالىقارالىق يسلام ۋنيۆەرسيتەتى, يتالياداعى, يز­رايل­دەگى, ۇندىستانداعى وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسىپ 5 حالىقارالىق دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى, – دەدى ا.بالاەۆا.

ءسوز سوڭىندا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى اتالعان جيىنداردى وتكىزۋگە سەزگە قاتىسۋشىلار قولداۋ كورسەتكەنىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا الەم ۇنەمى وزگەرۋ ۇستىندە جانە ۇنەمى جاڭا سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. «سوندىقتان سەزدىڭ جانە حاتشىلىقتىڭ الداعى جۇمىسى ديالوگتى نىعايتۋعا جانە بۇكىل الەمدە بىرلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. كەلە­شەكتە سەزد دەكلاراتسياسى مەن يدەيا­لارىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا جۇمىس­تى جال­عاس­تىراتىنىمىز ءسوزسىز», دەدى ا.بالاەۆا.

 

دۇنيەنى قاقتىعىستان قۇتقارۋىمىز كەرەك

جيىن بارىسىندا ءسوز العان شەتەل­دىك جانە وتاندىق ءدىن كوشباسشىلارى ىنتىماق پەن اۋىزبىرلىككە شاقىرعان فورۋمنىڭ ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارىپ, دىندەر مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىككە جانە كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءدىني جانە ساياسي كوشباسشىلاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.

دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ابدۋراح­مان بين ابدۋللاھ ءال-زايدكە بەرىلدى. ءسوزىن «بىسمىللامەن» باستاعان مەيمان قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋ­لەن اشىمباەۆقا, الەمدىك جانە ءداستۇر­لى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حات­شى­لىعىنا وسىنداي ىرگەلى جيىن ۇيىم­داستىرعانى ءۇشىن العىس ايتتى. ءوز كەزەگىندە سپيكەر دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسى باس حاتشىسى مۇحاممەد بين اب­دۋلكاريم ءال-يسسانىڭ سالەمىن جەتكىزىپ, قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى.

«مەن دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى جانە مۇسىلمان عۇلا­ما­لارى ۇيىمىنىڭ توراعاسى, دوكتور مۇحاممەد بين ابدۋلكاريم ءال-يسسا­نىڭ سالەمىن قۋانىشپەن جەتكىزۋگە رۇقسات ەتىڭىزدەر. اسا مارتەبەلى شەيح قازاق­ستانداعى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ تابىستى وتۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.

دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسى قازاق­ستاندا وتەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىنە قاتىسۋ قۇر­مەتىنە يە. اتالعان الاڭ قازىرگى عاسىرداعى ەڭ ءتيىمدى باستامالاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. مەن ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان, زاماناۋي شاھاردا وتكەن ىرگەلى سەزگە ءۇش مارتە قاتىسقانىمدى ماقتا­نىش­پەن ايتامىن», دەدى ءال-زايد.

بايانداماشى الەمدىك جانە ءداستۇر­لى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنە قاتىسۋ­­شىلار جاھاندىق بەيبىتشىلىككە قامقور­لىق جاساۋدى ءار جيىندا قايتالاپ ايتىپ كەلەت­ىنىنە نازار اۋداردى. تامىرى تەرەڭگە كەت­كەن قاقتىعىستاردى شەشە الاتىن, ورتاق ادامي قۇندىلىقتاردى نىعاي­تاتىن كوز­قا­راستار مەن قازىرگى جاعدايلارعا قاتىس­تى ۇستانىمدى يننوۆاتسيالىق جوبالار تۇرىندە ىلگەرىلەتۋ قاجەت ەكەنىنە توقتالدى.

«مۇنداي قادام جاھاندىق ماسەلە­لەردەن تۋىنداعان پلانەتامىزدىڭ وزەكتى تۇيتكىلدەرىن شەشۋدە ىنتىماقتاستىق جاساۋعا, ديالوگ قۇرۋعا جول اشادى. بۇل اششى شىندىق 139 ەلدەگى مىڭنان اسا عۇلاما, زيالى توپ وكىلدەرى, ءدىني توپتار مەن ءمۇفتيدىڭ ورتاق كەلىسىمىمەن قابىل­دانعان مەككەنىڭ تاريحي جارعىسىندا تۇسىن­دىرىلگەن. وعان قاسيەتتى ەكى مەشىت­تىڭ قامقورشىسى كورول سالمان بەن ابدۋلازيز ءال-ساۋد جانە ساۋد ارابيا­سىنىڭ تاق مۇراگەرى ءارى پرەمەر-ءمينيسترى حانزادا مۇحاممەد بەن سالمان قولداۋ كورسەتتى.

حريستيان جانە ەۆرەي كوشباسشىلارى جارعى مازمۇنىنا نازار اۋدارىپ, ونىڭ ماڭىزىن مويىندادى. سونىمەن قاتار وندا ورتاق ءدىني جانە ادامي قۇندىلىقتار ايتىلعاندىقتان, ەۆانگەليالىق جەتەك­شىلەر دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىن باس­تى وداقتاسى دەپ مويىنداپ, جارعىنىڭ ارتىقشىلىعىن جەتكىزدى. سەزد جۇمىسى دا 2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە جەتىنشى رەت جاريالانعان مەككە جارعىسىن جوعارى باعالادى.

مەككە جارعىسىنىڭ 6 قاعيداسىندا بىلاي دەلىنگەن: «وركەنيەتتى مادەني ديالوگ – تولەرانتتىلىق پەن تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋدىڭ, قاۋىمدىق بايلانىس­تاردى تەرەڭدەتۋدىڭ جانە قاتار ءومىر سۇرۋگە كەدەرگىلەردى جەڭۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى. ءبىز باسقانىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن مويىندايمىز جانە قۇرمەتتەيمىز. ءبىز سىڭارجاق كوزقاراستاردى, تاريحي دۇشپاندىقتى, قاستاندىق تەوريالارىن جانە جاپپاي سىنعا الۋدان باس تارتامىز», دەدى ءال-زايد.

باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى ەڭ الدىمەن ادامي قۇندىلىقتار, قاجىرلى ەڭبەككە باسىمدىق بەرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشىپ, الەمدى شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە بۇرق ەتە تۇسەتىن قاق­­تىعىستاردان قۇتقارۋ ماقساتىندا اق­پا­راتتىق-ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋدى ۇسىندى.

«وسىلايشا, جانتۇرشىگەرلىك احۋال­عا ۇشىراماس ءۇشىن يادرولىق قارۋ قول­دانۋ قاۋپىن سەيىلتىپ, ادامزاتقا ينۆەس­تي­تسيا سالعانىمىز ءجون. بۇل الەم تاع­دى­رىنا اسەر ەتەدى. دۇنيەجۇزىلىك اراب ليگاسى جويقىن سوعىستاردى توقتا­تۋعا شاقىرامىز. مەم­لەكەتتەردى قاقتىعىستاردى شەشۋدە ديالوگ پەن تۇسىنىستىكتى تاڭداعان قازاقستاننان ۇلگى الۋعا ۇندەپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدى ۇسىنامىز. تاريحي ۇستانىمى ءۇشىن قازاقستان بيلىگى مەن حالقىنا العىس ايتامىن.

سەزد بارىسىندا الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى دىنگە قاتىس­­­تى شىندىقتى جاسىرعان جوق. جينال­­عاندار ءدىن بەيبىتشىلىك ورناتۋعا ارنال­عانىن, ەكسترەميزمگە, وعان قاتىستى قاي­عىلى وقيعالارمەن بايلانىستى ەمەسىن ءبىراۋىزدان مويىندايدى.

قورىتىندىلاي كەلە, قازاقستان رەس­­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, اسا مار­تەبەلى قاسىم-جومارت توقاەۆقا سەزدى ۇيىمداستىرۋداعى كۇش-جىگەرى جانە باس حاتشىلىقتىڭ جۇمىسىن بىرنەشە جىل بويى تابىستى ۇيلەستىرگەنى ءۇشىن العىس ايتامىن», دەدى ءال-زايد.

كورول حامادتىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ جاھاندىق ورتالىعىنىڭ قامقور­شىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى شەيح ابداللا بەن حاماد ءال-حاليفا وسى كەز­دەسۋگە شاقىرعانى ءۇشىن فورۋم ۇيىمداس­تىرۋ­شىلارىنا العىسىن جەتكىزىپ, باحرەين كورولدىگى قازاقستانمەن اراداعى جاقىن قارىم-قاتىناستى ماقتان تۇتاتى­نىن جەتكىزدى. تولەرانتتىلىق پەن بەيبىت­شىلىككە ۇمتىلۋ ادامزاتتىڭ باقىتتى عۇمىر كەشۋىنە دەگەن سەنىمدى ارتتىراتىنىن اتاپ وتكەن ول قازىرگى كۇنى الەم بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان پروبلەمالاردىڭ قيىنشىلىعى ءوزارا سەنىمنىڭ جوعالۋى, توزبەۋشىلىككە شاقىرۋ, راسيزم, جەككورۋ مەن ديسكريميناتسيا سالدارىنان ودان سايىن كۇشەيگەنىن ايتتى.

– ىنتىماق پەن اۋىزبىرشىلىك رۋحىندا ءوتىپ جاتقان بۇل فورۋم الەمنىڭ ءتۇزۋ جولدان شىعىپ كەتپەگەنىن جانە پىكىر الۋاندىعىن جەڭۋگە, بولىنۋشىلىككە توقتاۋ سالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا ىزگىلىك ەرەجەلەرىن ورناتۋعا سەنىم بار ەكەنىن كورسەتەدى. ءوزارا توزىمدىلىك بەي­بىت­­شىلىككە باستايدى. ال وعان ءدىني كوشباس­شىلار شاقىرادى. ءاربىر ءدىندى ۇستانۋ­شىلار ءوزارا قۇرمەتتى تاراتۋ ماق­ساتىندا ولاردىڭ شاقىرۋىنا ىلەسۋلەرى قاجەت. سەنىم – ءبىز ءۇشىن قيىندىقتارعا قارسى كۇرەسۋگە جانە ونى جەڭۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تۇراقتى قۋات كوزى. قازىرگى كۇنى ءبىز زورلىق-زومبىلىق پەن اۋىرتپا­شى­لىق­تاردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن جاڭا, ءتيىمدى جولداردى ىزدەپ جاتىرمىز. ول ءۇشىن بەيبىتشىلىك مادەنيەتىن تاراتۋ, سەنىم مەن مۇمكىندىكتەرىمىزدى نىعايتۋ, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ءوزارا قارىم-قاتىناس ديپلوماتياسىن ارتتىرۋىمىز كەرەك, – دەدى باحرەيندىك قوناق.

كەلەسى كەزەكتە ءيزرايلدىڭ باس اش­كەنازي راۆۆيناتىنىڭ جەكە كەڭەس­شىسى جوەل ادلەر ءسوز سويلەدى. ول قازاق­ستان تاراپىنا جىلى جانە قامقور قوناق­جايلىلىعى ءۇشىن العىس ايتتتى. استاناعا ەكىنشى رەت كەلىپ وتىرعانىن, شاھاردىڭ قاتتى اسەر ەتكەنىن, سەزد جاعىمدى جانە ەستە قالارلىق وقيعا بولعانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى.

«بۇل سەزدىڭ ماقساتى – ءوزارا تۇسىنىس­تىككە جاردەمدەسۋ جانە الەمدەگى بەيبىت­شىلىك پەن كەلىسىمگە ۇلەس قوسۋ ءۇشىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىن بىرىكتىرۋ. يزرايلدە مىڭداعان بەيكۇنا ادامنىڭ, جازىقسىز قۇربانداردى, بالالار مەن سابيلەردى جەرلەۋ ءراسىمىن ويلاپ, جۇرەگىم اۋىرىپ, كوزىمە جاس الىپ سويلەپ تۇرمىن. جاقىندارىنان ايىرىلىپ, جىلاپ-سىقتاعان وتباسىلار كوپ. ولاردىڭ ءومىرى مەن بولاشاعى جويىلدى», دەدى ج.ادلەر.

بايانداماشى شابۋىل كۇنى يەرۋسا­ليمدە بولعانىن, وقيعادان قاتتى شو­شىعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, شابۋىلدى ۇيىمداستىرۋشىلار يسلام مەن قۇداي اتىن جامىلىپ, دىنگە كىر كەلتىرىپ جاتقانىنا توقتالدى.

«ەشبىر ءدىن جانە قانداي دا ءبىر ءدىني ءىلىم مۇنداي كىسى ءولتىرۋ ارەكەتىن قۇپتاي المايدى جانە قولدامايدى. قۇدايدى قورلاۋى بارلىق دىنگە تەرىس اسەر ەتەدى, ياعني بۇل وسىندا جينالعاننىڭ بارىنە قاتىستى», دەدى ج.ادلەر.

رۋحاني كوشباسشىلار سەزد قاتىسۋ­شىلارىنىڭ ورتاق ميسسياسى – بەي­بىتشىلىك پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قولداۋ ءۇشىن فورۋم اياسىندا كوتەرىلەتىن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمدىلىعىن دا نازاردان تىس قالدىرمادى.

 

فورۋم ميسسياسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى

وتىرىس بارىسىندا قاتىسۋشىلار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن سەزدىڭ 2023-2033 جىلدارعا ارنالعان دامۋ تۇجىرىم­داماسىن بەكىتتى. بۇل قۇجات فورۋمنىڭ بۇۇ ينستيتۋتتارىمەن جانە باسقا دا بەدەلدى حالىقارالىق قۇرىلىمدارمەن ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدى, سونداي-اق, سەرىكتەستەر شەڭبەرىن جانە فورۋم قىزمەتىنىڭ گەوگرافياسىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى.

– تۇجىرىمدامادا فورۋمنىڭ الداعى جىلدارداعى دامۋ باعدارى قامتىلعان. سسەزد ميسسياسىن كەڭەيتۋ قۇجات جوباسى­نىڭ نەگىزگى جاڭالىعى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قوعامنىڭ سەنىمىنە يە, بەدەلدى ءدىن قايراتكەرلەرى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ الدىندا تۇرعان جاھاندىق سىن-قاتەر­لەردى ەڭسەرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسا الادى. كەدەيشىلىك, كليماتتىڭ وزگەرۋى ما­سە­لەلەرىن شەشۋدە كۇش جۇمىلدىرۋ, سوعىس­تار مەن قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا ىقپال ەتۋ, ديالوگ جانە ءوزارا قۇرمەت مادەنيەتىن دارىپتەۋ باعىتتارىنا دا سەرپىن بەرەتىنى انىق. تۇجىرىمدامادا سەزد ميسسياسىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان بىرقاتار جاڭا تەتىك پەن ينستيتۋتتار قاراستىرىلعان. سەزدىڭ ىزگى نيەت ەلشىسى ينستيتۋتىن قۇرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. جاس ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ فورۋمىن جانە باسقا دا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ جوسپارلانىپ جاتىر. بۇل تۇجىرىم­داما سەزدىڭ الداعى جىلدارعا ارنالعان سەرپىندى جانە جاسامپاز دامۋ ۆەكتورىن ايقىندايدى, – دەگەن ماۋلەن اشىمباەۆ قۇجاتتا كورسەتىلگەن سەزدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىت­تارىنا دا توقتالىپ ءوتتى. «بۇل ءبىزدىڭ فورۋمنىڭ الداعى جىلدارداعى دامۋ بارىسىن جاڭارتاتىن كونتسەپتۋالدى قۇجات. فورۋمنىڭ 2003 جىلدان 2023 جىلعا دەيىنگى العاشقى كەزەڭىندە باستى ماقسات – كوپجاقتى دىنارالىق ديالوگتى نىعايتۋ مەن دامىتۋ كوزدەلگەن ەدى. بۇگىندە ءبىز سەزدىڭ بۇل باستاپقى ميس­سياسى ءساتتى ورىندالعانىن سەنىمدى تۇر­دە ايتا الامىز. الداعى جىلدارى دا سەزد دىنارالىق ديالوگتى دامىتۋ مەن نىعايتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەي بەرەدى. سونىمەن بىرگە ءبىز رۋحاني ديپ­لوماتيانىڭ وراسان زور الەۋەتىن كورىپ وتىرمىز. ەندى سەزدىڭ بۇۇ ينستيتۋتتارى­مەن جانە باسقا دا حالىق­ارالىق قۇرىلىمدارمەن ىنتى­ماقتاستىعىن تەرەڭدەتىپ, سەرىكتەستەر شەڭ­بەرى مەن فورۋمنىڭ قىزمەت ەتۋ جاعرا­پياسىن كەڭەيتۋ كوزدەلىپ وتىر. سەزدىڭ ەرىكتى ەلشىلەرى ينستيتۋتىن ەنگىزۋدى جوسپارلايمىز, ول رۋحاني ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولار ەدى», دەگەن ماۋلەن اشىمباەۆ العا قويعان جوسپارلاردىڭ ءبىرى – جاس ءدىني كوشباسشىلار فورۋمىن وتكىزۋ ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل باستاما رۋحاني كوشباسشىلار ديالوگىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرىپ, ءوزارا تاتۋلىق ءداستۇرىن ساقتاۋعا ىقپال ەتپەك.

سونىمەن قاتار كەزدەسۋ بارىسىندا حاتشىلىق وتىرىسىنا قاتىسۋشى­لار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت­تىك ناگرادالارىمەن جانە سەزدىڭ ەستە­لىك مەدالدارىمەن ماراپاتتالدى. اتاپ ايتقاندا, وسى ديالوگ الاڭىنىڭ قالىپ­تاسىپ, دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن كاۆكاز مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى شەيح-ۋل يسلام اللاشۇكىر پاشازادە «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ودان بولەك, بىرقاتار قاتىسۋشىعا «شاپاعات» مەدالى جانە سەزدىڭ قۇرمەت مەدالى تابىس ەتىلدى.

وتىرىستىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار كومميۋنيكە قابىلدادى. وندا سەزدىڭ 20 جىلداعى تابىستى قىزمەتى جانە ماڭىزدى جاسامپاز ءرولى ايرىقشا اتاپ وتىلگەن. سونداي-اق قاتىسۋ­شىلار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بەرىك جۇيەسىن قۇرۋ جانە سىن-قاتەرلەر مەن پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ ماقساتىندا بەيبىتشىلىككە شاقىراتىن جاڭا جاھاندىق قوزعالىس قۇرۋ تۋرالى يدەياسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. بۇل يدەيانى ىسكە اسىرۋ جولىندا قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ توراعاسى رەتىندە ۇسىنعان «ادىلەتتى الەم مەن كەلىسىمدى جاقتايتىن دۇنيەجۇزىلىك بىرلىك تۋرالى» باستاماسى ماڭىزدى قادام بولاتىنى دا ايتىلدى.

كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار سەزد حات­شى­لىعىنىڭ كەلەسى XXII وتىرىسىن 2024 جىلدىڭ كۇزىندە استانادا وتكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.

سونىمەن بىرگە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ 20 جىل­دىعى­نا وراي ارنايى شىعارىلعان مەرەي­تويلىق پوشتا ماركاسىن سالتاناتتى تانىستىرۋ ءراسىمى ءوتتى. 10 مىڭ تيراج­بەن شىعارىلعان ماركا الەمنىڭ فيلاتە­ليالىق كاتالوگتەرىنە قوسىلادى.

 

ءدىن ىنتىماعىن نىعايتاتىن كەڭەس

سونداي-اق ەلوردامىزدا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ ءححى وتىرىسى اياسىندا مۇسىلمان اقساقال­دار كەڭەسىنىڭ وكىلدىگى اشىلىپ, وعان پار­لامەنت سەناتىنىڭ تور­اعاسى – الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ قاتىستى.

سالتاناتتى راسىمدە ماۋلەن اشىمباەۆ ۇيىمنىڭ ورتالىق ازياداعى وكىلدىگىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىستى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ VII سەزىندە ءال-ازھاردىڭ جوعارعى يمامى, شەيح احمەد ءات-تايەب جاساعانىن ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل باستاماعا قولداۋ ءبىلدىردى.

– مۇسىلمان اقساقالدار كەڭەسى بار­لىق ءدىندىڭ ىنتىماعىن نىعايتۋدى كوز­دەيدى. وسىنداي بەدەلدى ۇيىمنىڭ ايماقتاعى وكىلدىگىنىڭ قازاقستاندا اشىلۋى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. كەڭەس دارىپتەيتىن تولەرانتتىلىق, بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ, ءوزارا قامقور بولۋ سياقتى قۇندىلىقتار قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى باسىمدىققا يە. الداعى ۋاقىتتا سەزد حاتشىلىعى كونفەسسياارالىق جانە ور­كەنيەتارالىق ديالوگتى حالىقارالىق دەڭگەيدە دامىتۋ باعىتىندا كەڭەسپەن بىرگە بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى, – دەگەن ماۋلەن اشىمباەۆ جاڭادان اشىلعان وكىلدىكتىڭ جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.

ايتا كەتەيىك, مۇسىلمان اقساقالدار كەڭەسى – بەيبىتشىلىك پەن جاھاندىق دىنارالىق ديالوگتى نىعايتۋ ماقساتىمەن قۇرىلعان تاۋەلسىز حالىقارالىق ۇيىم. كەڭەستىڭ فيليالدارى بۇعان دەيىن شۆەي­تساريا, مىسىر جانە ماروككو ەلدەرىن­دە اشىلعان.

سونىمەن قاتار بۇگىن سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ «Somaiya Vidyavihar» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كانتسلەرى, يندۋيزم دەلە­گا­تسياسىنىڭ باسشىسى سامير شانتيلال سومايامەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى.