تامىز ايىندا ىلە-الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا ءۇندى جايراسىنىڭ ەكى بىردەي داراعى ۇيالى تەلەفون كامەراسىنا ءتۇسىرىلدى. اۆتورى بەلگىسىز. بۇل سۋرەتتەردى قاسكەلەڭ قالاسى تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى ورمانشىلىلىقتىڭ جەتەكشىسىنە ءتۇسىرىپ جىبەرگەن.
اتالعان اۋماقتا دالالىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا ءىنىنىڭ ماڭايىنا فوتوقاقپان ورناتىلادى. بۇعان دەيىن تەك جالعىز داراقتان كەزدەسىپ جۇرگەن ەدى. بۇل بەينە ارقىلى ءۇندى جايراسىنىڭ ءونىمىنىڭ مولايۋىن بايقاۋعا بولادى. ءۇندى جايراسى ىلە-الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنىڭ اقساي, مەدەۋ فيليالدارىنىڭ بىرنەشە شاتقالىندا, وعان ىرگەلەس الماتى وبلىسى اكىمشىلىك اۋماعىنىڭ وڭتۇستىككە قاراي جەرلەرىندە كەزدەسەدى. كۇندىز كورىنبەيتىندىكتەن, ءتۇن قاراڭعىسىنداعى اڭنىڭ ۇشىراسۋى وتە سيرەك بولادى.
ءۇندى جايراسى (لات. Hystrix indica, 1792) – كەمىرگىشتەر وتريادى (لات. Rodentia), جايراتەكتەستەر تۇقىمداسى (Hystricidae), IV ساناتتاعى سيرەك كەزدەسەتىن, از زەرتتەلگەن ءتۇر. قازاقستان فاۋناسىنداعى تۇقىمداستىڭ جالعىز ءتۇرى. مەكەندەيتىن جەرلەرى – تاۋدىڭ شاتقالدارى مەن قويناۋىنىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 مىڭ مەتر بيىكتىكتەگى جەر بەدەرى ويلى-قىرلى الاسا تاۋلار مەن تاۋ ەتەگىندە مەكەندەيدى. (قر قىزىل كىتابى, الماتى, 2010)
تىرشىلىك بەلگىسى كوبىنە تۇندە كورىنەدى. دەنە-تۇرقىنىڭ ۇزىندىعى – 80-90 سم, ورتاشا سالماعى – 13-30 كيلو تارتادى, كەيدە 25 كيلوعا دەيىن جەتەدى. جايرانىڭ ءتۇر-ءتۇسىن دەنەسىنە وزگەشە شانشىلا ورنالاسقان سوياۋداي ينەلەرىنەن اڭعارۋعا بولادى. سول ارقىلى سىتىرلاعان داۋىس شىعارىپ, جاۋىنان قورعانادى. ءبىر قىزىعى, دەنەسىندەگى مىڭداعان ينەلەردىڭ جالپى سالماعى 100 گرامداي عانا ەكەن. دەنەسى قوڭىرقاي قارا بولىپ كەلەدى. اياقتارى قىسقا, ءىن قازۋعا ارنالعان تىرناقتارى مىقتى («انا ءتىلى» گازەتى, 2014 جىلدىڭ 13 اقپانى).
جايرانىڭ قاۋىپتى جاۋلارى – شيبورىلەر مەن قاڭعىباس يتتەر. دەسە دە, شاتقالداردا ۇدايى كۇزەتۋ جولعا قويىلعان. سونداي-اق ءۇندى جايراسىن قولدا وسىرەتىن ەسىك قالاسىنىڭ تۇرعىنى جايرانى تابيعاتتا كوبەيتۋ ماقساتىندا بىرنەشە داراعىن ۇلتتىق پارك اۋماعىنا جەرسىندىرۋگە باسشىلىققا ۇسىنىس بىلدىرگەن ەدى. ازىرگە تەك ۇسىنىس رەتىندە قالىپ وتىر. ەگەر ىسكە اساتىن بولسا, زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ بيولوگيالىق نەگىزدەمەسى بويىنشا وش جانە جد كوميتەتىنىڭ ارنايى رۇقساتىمەن عانا ىسكە اسادى. قىزىل كىتاپقا كىرەتىن ءتۇردى قورعاۋ, تارالۋىنا سەپتىگىمىزدى تيگىزۋ – مىندەتىمىز.
تۇڭعىشبەك جاپارقۇلوۆ,
ىلە-الاتاۋ مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى عىلىمي قىزمەتكەرى
الماتى