قالام قۋاتى

قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ, فرانتس كافكا اتىن­داعى حالىقارالىق ادەبي سىيلىعى­نىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى, دراماتۋرگ, كينوگەر, اۋدارماشى اكىم تارازي اعامىزدىڭ بيىل 90 جاس­قا تولعان مەرەيتويىندا مەملە­كەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «اكىم تارازي – ادەبيەت الەمىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن تۇل­عا, قازاق ادەبيەتىندە ەرەكشە ورىن العان بىرەگەي جازۋشى» دەپ, كەزىندە اڭىز بولعان, بۇ­گىندە ابىزعا اينالعان جازۋشى جو­نىندە اعىنان اقتارىلىپ ەدى. اسىرەسە حالقىمىزدىڭ الماعايىپ تاعدىرىن, قىسىلىپ شىققان قيىن-قىستاۋ كەزەڭ-ناۋبەتىن, سونداي سۇرقىلتاي زاماندا وزگەرىسكە ۇشىراعان پسيحولوگيالىق بولمىسىن شەبەر سۋرەتتەگەن قالامگەر ەكەنىن باسا اتاپ وتكەن ەدى.

ابىزدىڭ بيىلعى ايتۋ­لى مەرەيتويى قارساڭىندا جا­رىق كورگەن ۇلكەن 12 تومدىق شىعار­مالار جيناعى حالىق رۋحانياتى­نا قوسىلعان مول قازىنا, زور مۇرا دەپ بىلەمىز. سونىڭ ىشىندە «تاس­جارعان», «قورقاۋ جۇلدىز», «جازا» قاتارلى تۋىندىلارى­نىڭ بوگەنايى بولەك, ورنى ەرەكشە ەكە­نى ءسوزسىز. ءتىپتى كەيىنگى سەكسەن­نىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, قالامىن مۇلدە سۋىتپاعان جازۋشىنىڭ «اندرەي» جانە «كۇلتاي جەڭە­شەم مەن الەكساندر سولجەني­تسىن» دەگەن ەسسە-حيكاياتتارىن وقىپ ەستاندى كۇي كەشكەنىمىز بار. بۇل ءبىر ەسەپتە عاسىر جاساعان ابىزدىڭ ارىلۋ-رەكۆيەمى دەپ تە تۇسىندىك. قالاي بولعاندا دا, بۇل ەكى ەسسە-حيكايات – ادەبيەت قورجىنىنا قوسىلعان جاڭا ءبىر سۇيەكتى شىعارما, سۇبەلى ولجا ەكەنى داۋسىز.

اكىم اعانىڭ «كۇلتاي جەڭە­شەم مەن الەكساندر سولجەني­تسىن» اتتى ەسسە-حيكاياتىندا: «اش­­تىق, ارامدىق ادامنىڭ ءتانىن ول­تىرەدى, بىراق اشتىق تا, ارامدىق تا ادامنىڭ رۋحىن ولتىرە المايدى» دەيدى. بۇل ءسوز – ساپتاياققا اس قۇيىپ, سابىنا قاراۋىل قويعان, قيالدى قىسىراتقان سوناۋ زۇلمات زاماننان شىققان حالقىمىز­دىڭ جىگەرىن جانىپ, رۋحىن اسقاقتا­تا تۇسەدى. مەملەكەتتىڭ ىرگەسى وسىنداي مەرەيى ۇستەم, رۋحى بيىك تەزيس­تەرمەن بەكىسە كەرەك. سوندىق­تان دا مۇنداي وپتيميستىك وي قازىر­گى قوعامنىڭ اۋاداي اڭساپ وتىر­عان رۋحاني قاجەتىلىگى ەكەنى راس.

ال قالىڭ وقىرمان قاۋىم ءسۇ­يىپ وقىعان «تاسجارعان» روما­نىنداعى وماردىڭ وبرازى ءالى كۇن­گە سانامىزدا ساقتالىپ, جا­دى­مىزدا جاتتالىپ قالدى. جا­زۋشى «تاسجارعان» تۋىندىسى ار­قىلى تۇتاس ءبىر كەزەڭنىڭ بە­دە­رىن, «سوۆەتتىك ءومىر» دەيتىن قا­تال جۇيەنىڭ ايارلىعىن اياماي اشىپ كورسەتەدى. سول سەكىلدى «قور­قاۋ جۇلدىز» رومانىنداعى باس كە­يىپكەر ءساليمانىڭ تاعدىرى دا تال­عامى بيىك وقىرماندى بەي-جاي قالدىرعان ەمەس. تەرەڭ وي­دىڭ تۇبىنە تارتتى. جازۋشى ءسالي­مانىڭ اۋزىمەن: «ادىلدىك نە­گە ءالسىز بولۋى كەرەك؟ قيانات نەگە قۇدىرەتتى بولۋى كەرەك؟» دەگەن سۇراق قويادى. مەن كوپ جىل مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, قو­لىم قالت ەتكەن ساتتەردە قاداري-حالىمشە وقۋعا قۇمار بولدىم. ارينە, بۇل ءبىر مەن عانا دەگەن ءسوز ەمەس, ءبىز مەيىلشە كىتاپ وقىپ وسكەن ۇرپاقپىز. سودان تۇيگەنىم: كوركەم شىعارما – وقىرمانعا اقىل ايتپاي, وعان سۇراق قويا بىل­سە, ياعني ويلاندىرا السا عانا ول ومىرشەڭ تۋىندى دەگەن ويعا بەكىپ ەدىم. وسى تۇرعىدان العاندا, مەن ءساليمانىڭ ساۋالى تالايدى تولعاندىرعانىنا كۇمانىم جوق. بۇل, ارينە, اكىم تارازي پروزاسى تۋرالى ءبىر عانا مىسال.

تارازي تۋىندىلارىنىڭ تا­عى ءبىر ەرەكشە تۇسى – شىعار­ما­دا جىلتىر سوزگە ساراڭ, ويى وزىق ءتۇسىپ تۇراتىنى. اكىم اعا شىعارمالارى بىردەن باۋراپ اكەتپەيدى, كوبىنە-كوپ باسى كەدىر-بۇدىر كەلەدى. جالىنان سيپاتپايتىن اساۋ. ايتكەنمەن ءسال شىداس بەرگەن وقىرمان مول ولجاعا كەنەلەتىنى بار. ويتكەنى اكىم اعانىڭ شىعارماداعى ساف ويى – تەڭىزدىڭ تۇبىنە جاسىر­عان اسىل جاۋھار ىسپەتتى. تەرەڭدە جاتادى. ول وقىرمانعا ولجانى وڭاي بەرە سالمايتىن جازۋشى. قاي شىعارماسىن الىپ قاراساق تا, كونفليكت پەن كونتراستقا باي. شيرىققان پسيحولوگيالىق تارتىستار – قۇپيا قۇبىلىسى مەن بۇرىلىسى مول ادام جان دۇنيەسى سەكىلدى نەمەسە قوعامدىق قۇندىلىقتار قايشىلىقتارى ءتارىزدى.

اكىم ءتارازيدىڭ دراماتۋريا­لىق شەبەر­لىگى ءتىپتى دە كەسەك. ءار جىلدارى تەاتر ساحناسىنان تۇسپەگەن پەسالارى كورەر­مەن كوڭىلىنەن شىعىپ, كوزايىمىنا اينالدى. كەزىندە اكىم اعانىڭ دراما­تۋر­گيالىق الەۋەتى تۋرالى: «اساۋ بوكەي», «جاقسى كىسى», «كۇلمەيتىن كومەديا» – قازاق ادەبيەتىنە, قازاق دراماتۋرگيا سالاسىنا قوسىلعان كلاسسيكالىق ۇلگى. بۇلار – ۋاقىت وتسە دە, ءوزى­نىڭ وزەكتى ءمان-مازمۇنىن جو­عالتپايتىن شى­عارمالار» دەپ باعالاعان ەدى, بەل­گىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي.

اكىم ءتارازيدىڭ دراما­تۋر­گيالىق قۋاتى تەك تەاتردا ەمەس, جالپى, شىعار­مالارىندا بىر­دەن كوزگە تۇسەتىن فەنومەن. وسى ورايدا مەن ونى بەرنارد شوۋ مەن البەر كاميۋگە كوبىرەك ۇقساتامىن. ول شەكسپيردەن كە­يىنگى ۇلى دراماتۋرگتەر سياق­تى قاراپايىم قۇن­دىلىقتار مەن قاعيدالارعا سۇيەنە وتىرىپ شيەلەنىسكەن كور­كەم شە­شىمدەرىمەن تاڭعالدىرا بىلگەن دراماتۋرگ.

اكىم اعانىڭ 1960-1980 جىلدار ارا­لىعىندا قازاق كينوسى سالاسىندا باس رەداكتورلىقتان باستاپ, كسرو كينەماتوگرافيا وداعىنىڭ حاتشىسى قاتارلى كوپتەگەن باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ, قازاق كينوسىن دامىتۋعا وزگەشە ۇلەس قوسقانى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمىزدا. كينو سالاسىندا دا قالدىرعان قولتاڭباسى دا بولەك. «تۇلپاردىڭ ءىزى», «ارمان – اتامان», «قاراش-قاراش وقيعا­سى», «قىزجىلاعان», «مۇستافا شوقاي» سىندى تۋىندىلارى قا­زاق كينو­درامتۋرگياسىنىڭ التىن ساندىعىنا تۇسكەن ولشەۋسىز قازىنا.

قازاق تاريحى تۋراسىندا اي­تىل­عاندا دا, اكىم اعانىڭ اتى قا­لىس قالمايدى. ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ورىستىڭ اتاقتى تا­ريحشى-عالىمى نيكيتا ءبيچۋ­ريننىڭ «ورتا ازيانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ كونە زامانعى تاريحى» جانە «مىڭقولدىڭ ءتورت حانى» دەگەن ەكى ۇلكەن تاريحي ەڭ­بەگىن اۋدارعانى وسىنىڭ دالەلى. تەك وسى ەكى كىتاپپەن دە قازاق مادەنيەتى تاريحىنا ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا بولىپ قالا بەرەدى.

«كوك اسپاندا قىراعى كوز بار». ۇلى ءسوز. بۇل اكىم اعانىڭ ءسوزى. سول «قىراعى كوز» اكىم اعاعا ۇنەمى كوز قىرىن سالا جۇرگەندەي سەزىلەدى. وسى كۇنگە دەيىن تالاي بەلەستەن ءبىر سۇرىندىرمەي, امان الىپ شىققان «قىراعى كوز» تەك وڭ كوزىمەن قارادى دەسەك, اسىلىق ايتقاندىق بولماس. ارينە, اكىم اعا تۋرالى ايتىلار اڭگىمە كوپ. اسىرەسە بىزگە ۇلگى بولعان – كەسەك تۇلعالىق تۇرپاتى, ادامي بولمىسى. ونىڭ الدە بىرەۋدى اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ ورىنسىز ماقتاعانىن, وڭدىرماي داتتاعانىن كورمەدىك. ال قوعامداعى كەيبىر تيپتەردى كەيىپكەر سومداۋ ارقىلى قاتاڭ سىنعا الۋ – ول سۋرەتكەردىڭ مىن­دەتى دە شىعار. ايتپەسە تالاي ءمۇ­يىزى قاراعايداي قالامگەردىڭ مۇيىزدەسىپ قالعانىن كورسەك تە, تارازي تۋرالى ونداي تىرس ەتكەن بوتەن-باستاق ءسوز بولعان ەمەس. بايىپتى, بايسالدى قالپىنان ءبىر تانعان جوق. بۇل – اكىم اعانىڭ كىسىلىك كەلبەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى. تالاي ۇرپاققا جەتەتىن تارازي قالامىنىڭ قۋاتى, مىنە, وسى.

قىرىمبەك كوشەرباەۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى