قارا شاڭىراق

تانىسىپ, امان-ساۋلىق سۇراس­قاننان كەيىنگى ءبىزدىڭ ءتىلشى قاۋى­مى­نىڭ تىرلىگى بەلگىلى عوي. ول – رەداكتسيا تاپسىرماسىنا سايكەس كەيىپكەرىمىزدى اڭگىمەگە تارتۋ. سىر سۋىرتپاقتاپ, ءارتۇرلى تاقىرىپتا ءسوز قوزعاۋ. بايقايمىز, ءۇي يەسى سوزگە ونشا جوق سياقتى. قويىلعان سۇراققا قىسقا عانا جاۋاپ بەرەدى. ءسويتىپ, اڭگىمەنى كەلتە قايىرادى. ءوستىپ وتىرىپ: «سىر وڭىرىندەگى كۇرىش ەگۋ ۇدەرىسى قاشان, قالاي باستالعان؟ بۇعان بايلانىستى ىبەكەڭنىڭ نە دەپ ايتقانى ەسىڭىزدە جوق پا؟» دەگەن ساۋالدارعا دا جەتكەنبىز. مىنە, سول كەزدە بارىپ ءۇي يەسىنىڭ سوزىنە جان كىرە باستاعانداي بولدى. سەيىتبەك قاريانىڭ ايتۋىنشا, كەيىن وسى ايماقتىڭ اتىن شىعارىپ, ونىڭ ەڭبەك ادامدارىنا ولشەۋسىز اتاق-ابىروي سىيلاعان بۇل داقىل مۇنداعى ەگىن, باقشا ونىمدەرىمەن قاتار ەرتەدەن بەرى-اق ەگىلىپ كەلگەن ەكەن. بىراق وتە از مولشەردە, اركىمنىڭ شاما-شارقىنا قاراي دەگەن ءسوز عوي بۇل. ال وعان بايلانىستى بەتبۇرىس 30-جىلدارى باستالىپ, بىردەن بەل الىپتى. بۇعان سەبەپ بولعان ىبەكەڭنىڭ اكەسى جاقاي اقساقالدىڭ ءسوزى دەيدى كونەكوزدەر. قاريا سول كەزدەگى كەڭەستىك بيلىك ءتارتىبى بويىنشا ومىرگە كەلگەن قوسشى, مويىنسەرىك جانە ارتەلدىك شارۋاشىلىق تىرلىگىنە ءسات سالىپ قارايدى. بايقاسا, ولارعا بىرىككەن اۋىلداستارىنىڭ قول جەتكەن جەتىستىكتەرى ءماز ەمەس. قانشا تىربانسا دا وزدەرى ەككەن بيداي القاپتارىنان الاتىندارى ءار گەكتاردان 6-7 تسەنتنەر ءونىم عانا. ال قيىر شىعىستان جەر اۋدارىلىپ كەلىپ, كورشى ەلدى مەكەندە كۇرىش ءوسىرىپ جاتقان كورەيلەر شە؟ ولار ءدال سونداي جەر مەن تەلىمنەن 15-16 تسەنتنەر ءدان جيناۋدا. وسىنى وي ەلەگىنەن وتكىزگەن جاقاي اقساقال: ء«داننىڭ اسىلى – بيداي. ونى نە وسىرەدى؟ قارا توپىراق, – دەيدى جەرلەستەرىنە. – بىراق ول ءبىزدىڭ سىر وڭىرىندە بار ما؟ جوق دەۋگە بولماس, وكىنىشكە قاراي از. سوندىقتان بيداي مۇنداعى بوز توپىراققا تامىر جايا الماۋدا. ەندەشە, بىزگە ءتيىمدىسى كۇرىش. ولاي دەيتىنىم, گەكتارىنان 15 قاپتان كەم ەمەس ءونىم الىپ جاتقان قاراڭدار انا كورشىلەرگە. دەمەك, بوز توپىراق كۇرىشتىڭ جانى ەكەن. سوندىقتان مىنا ويپاتتارداعى شەڭگەل القاپتارىن تازارتىپ, وعان ءوزىمىزدىڭ اق مارجان – قازاقى سالى ەگىڭدەر جاراندار!»

سودان نە كەرەك, جاقاي قارت­تىڭ سوزىنە قۇلاق اسقان جۇرت سول كوكتەمدە جاڭا ءبىر ىسكە بەل شەشىپ كىرىسەدى. ودان جازعا جالعاس­قان ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىن كۇزدە كو­رىپ, مارە-سارە بولادى. ول بۇرىن ىڭىرشاعى شىعىپ جۇرگەن ەلدىڭ ءىشىم-جەمگە كەنەلىپ, تويىنۋى ەدى. جانە وزدەرىنەن ارتىلعان ونىمدە­رىن مەملەكەتكە وتكىزىپ, ءۇستى-باستا­رىن ءبىر كيەرلىك كيىممەن بۇتىن­دەۋى بولاتىن. مىنە, كەتپەن شاۋىپ, وراق ورعان وسى ەڭبەك يەلەرىنىڭ قاتارىندا ىبەكەڭ دە جۇرگەن عوي. جۇرگەندە دە قۇدايدىڭ بەرگەن ەرەن كۇش-قايراتىمەن سول كەزدىڭ وزىندە-اق وزگەلەردەن ەرەكشەلەنىپ, جەكە دارا كورىنە بىلگەن.

– اكەي بىردە بىزگە مۇنداي جەتىستىككە ەڭبەك, ءيا, تەك قانا تىنىمسىز جۇمىس پەن تاباندى ءىس-ارەكەتكە تولى قيمىلدىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەنىن ايتقانى بار, – دەدى وسى اراعا كەلگەندە سەيىتبەك اعا. – سول كەزدە ول كىسىنىڭ جاسى قىرىققا يەك ارتىپ, ومىردەن مول تاجىريبە جيناپ ۇلگەرگەن شاعى ەكەن.

– تۇسىنىكتى. ال اتامىز, رەكوردقا قالاي قول جەتكىزگەن؟ بۇل قاشان بولعان وقيعا؟ مۇنى كەشەگىنىڭ ادامدارى بىزدەر جاقسى بىلەمىز, ارينە. بىراق بۇگىنگى ۇرپاق شە؟ ساۋال سىزگە مىنە, سول ءۇشىن قويىلىپ وتىر.

– 1940 جىلدىڭ كۇزى بولۋى كەرەك. اكەي ەڭبەك ەتەتىن قىزىلتۋ ۇجىم­شارىنا انەس التىنبەكوۆ دەگەن جاس جىگىت كەلەدى. ماماندىعى اگرونوم ول كۇرىششىلەرگە ءوز بىل­گەنىن ۇيرەتۋگە تىرىسپاي ما؟ سون­دىقتان, ماسەلەن, ەسكى ەگىستىك ال­قاپقا اينالسوقتاي بەرمەي, جاڭا جەر تەلىمىن الىپ, سونى يگەرۋگە ارە­كەت جاساۋعا ۇمتىلۋ. وكىنىشكە قاراي, كوپ ادام ونىڭ ءسوزىن جۇرە تىڭداپ, ايتقان اقىل-كەڭەستەرىنە ونشا ءمان بەرمەيدى. ءسويتىپ, وزدە­رىنىڭ بۇرىنعى: «جەر جىرتىپ, تۇ­قىم سەپتىك. ونى سۋعا باستىرىپ, ءارام­شوبىن وتادىق. ەندى قالعانىن ءبىر قۇدايدان كۇتتىك», – دەگەن قازا­قي جايباراقاتتىققا سالىنادى. ال ءبىزدىڭ اكەي انەستىڭ ءار نارسەنى جان-تانىمەن تۇسىندىرگەن سوزىنە زەر سالىپ قارايدى. ويلاپ كورسە... مۇلدە بولەك تىرلىك. وزگە جۇمىس ءتاسىلى. باسقا تاجىريبە. سودان نە كەرەك ول كىسى جاس ماماننىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسىپ كورۋگە بەل بايلايدى. سويتەدى دە: «وسىعان ءسىز يەلىك ەتىڭىز», دەگەن تۇبەككە كوز سالادى. بايقاسا, اگرونوم جىگىتتىڭ جەر تاڭداۋى دۇرىس سياقتى. سەبەبى ول ىلعال كوزى مول جينالاتىن ءارى توڭىرەككە سۋ قاشىپ, ەگىنشىنى اۋرە قىلمايتىن ويپاتتى القاپ ەكەن. وسىنى كوڭىلگە تۇيگەن كانىگى ديقان: «جارايدى», دەپ جاڭا تەلىمدى مار-مار قامىس پەن شاتىسقان شەڭگەلدەن تازارتۋعا كىرىسەدى. ارادا 15 كۇندەي ۋاقىت وتكەندە, اتالعان تۇبەكتى قايتا اينالىپ كەلىپ كورگەن انەس اكەيدىڭ تاپ-تۇيناقتاي ىسىنە ەرەكشە ءسۇيسىنىپ, كەرەمەت ريزا بولادى. سويتەدى دە كەلەسى تاپسىرمانى تۇسىندىرۋگە كىرىسەدى. ونىڭ ايتۋىنشا مىنا تەلىمدى تازارتىپ, تەگىستەگەن كەزدە جينالىپ قالعان تاۋ-تاۋ شەڭگەل بۇتالارى مەن اعاش تۇبىرلەرى جانە قوعا, قامىس ۇيىندىلەرىن ورتەپ, ك ۇلىن وسى ەگىستىككە شاشۋ كەرەك. سودان سوڭ قوڭىر كۇزدىڭ قار تۇسكەنگە دەيىنگى جەلسىز, جاۋىنسىز تىمىق كەزىن پايدالانىپ, جاقىن ماڭداعى مال قورالارىنان قي تاسۋ, ونى دا وسى تاناپقا جايمالاپ توگۋ قاجەت. ولار الداعى قىستاعى قار, كوكتەمگى جاڭبىر سۋىمەن جەرگە ءسىڭىپ, كۇرىش ەگەتىن القاپتى قورەكتەندىرەدى. توپىراققا كۇش بەرىپ, تىڭايتادى. «اپىراي, ءا؟ – دەيدى مىنا اقىل قۇلاعىنا كىرگەن اكەي. – بۇرىن قيدى ءبىز ءۇي اۋلاسىنداعى باقشاعا عانا پايدالانۋشى ەدىك. سويتسەك ول ەگىن القابىنا دا قاجەت دۇنيە ەكەن عوي. ىشتەي وسىلاي دەگەن ديقان قىرمانداعى كۇزگى جۇمىستان بوساعان قوس وگىزدى ەكى ارباعا جەكە-جەكە جەگەدى. سودان سوڭ ونىڭ بىرەۋىنىڭ بۇيداسىن بايبىشەسى بيبىجارعا ۇستاتىپ, ەكىنشىسىن ءوزى جەتەككە العان كۇيى جاقىن جەردەگى مال قورالارىنان قي تاسۋعا كىرىسەدى.

وسىلاي دەگەن سەيىتبەك اعا تا­ماعىن ءبىر كەنەپ الىپ, اڭگىمە­سىن ءارى قاراي جالعادى. ءۇي يەسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, اۋىلداستارى ءوز تەلىمدەرىندەگى وتكەن كۇزدەن قالعان ءشوپ-شالامداردى ەندى تازارتىپ جاتقاندا, ىبەكەڭ جەر جىرتۋعا كىرىسەدى. ولار سوقا سالا باستاعاندا, بۇل كىسى تۇقىم سەۋىپ بولادى. ال جەرلەستەرى وعان جۇمىلعاندا, دي­قان وزىنە ءتيىستى كۇرىشتىك القا­بىن­داعى تەكشەلەردى سۋعا تولتىرۋمەن اينالىسادى. سودان ون شاقتى كۇن وتكەندە... ءيا, سول شامادا ىبە­كەڭ­نىڭ تەلىمىنە تورعايلار كەلىپ قاپ­تاسىن. مۇندايدى كورمەگەن اگرونوم انەس شوشىپ كەتىپ: «بۇل نە؟» – دەپ سۇراماي ما ديقاننان. «ول قۇستاردىڭ ناپاقاسى», – دەپ جاۋاپ بەرەدى كۇرىشتىك القابىنىڭ يەسى. سويتەدى دە مامانعا سەبىل­گەن تۇقىمنىڭ كەي بولىگىنىڭ سۋعا بورت­پەيىنشە تومەنگە بىردەن شوگە قوي­مايتىنىن, سونىڭ سالدارىنان جەل تەربەتكەن مايدا تولقىنمەن تا­ناپ جيەگىنە شىعىپ قالعان داندەر­دى قۇستاردىڭ تەرىپ جەپ كەتەتىنىن ايتادى. «مۇنى بولدىرماۋدىڭ قان­داي امالى بار؟ ءسىز ونى بىلەسىز بە؟» – دەپ اگرونوم ەندى ول كىسىدەن اقىل سۇرايدى. «ەرتەدە بىزدە لاي وماش دەگەن جۇمىس ءتاسىلى بار-تىن, – دەي­دى ىبەكەڭ. – بۇل ونشا جۋان ەمەس, ۇزىنشا ءتۇزۋ دوڭبەكتىڭ ەكى جاق ۇشى­نا اينالمالى تەمىر شىعىر­شىق ورناتىلعان قۇرال ەدى. ونى كۇرىش­تىك القابىنداعى سۋدىڭ ىشىمەن وگىز­گە كولدەنەڭىنەن سۇيرەتكىزە الىپ جۇرگەندە بىرىنشىدەن, تاناپ لايلانىپ, تولقىنمەن بىرگە قالقىعان تۇقىمدى تەرەڭگە تارتىپ اكەتەتىن. ەكىنشىدەن, ەگىستىك القاپتىڭ كەدىر-بۇدىر جەرلەرى تەگىستەلىپ, سودان ءبىر ايدان كەيىنگى كۇرىش كوشەتتەرىن وتىرعىزار كەزدە وعان جايلى ورىن جاسايتىن». «كۇرىش كوشەتتەرى دەيسىز بە؟ ايتىڭىزشى! ول نە؟» – دەيدى بۇرىن ەستىمەگەن بۇل سوزگە تاڭدانعان انەس. «كوكتەمدەگى سۋعا باستىرىلعان مىنا القاپتا جاز شىعا بەرە كۇرىش وسكىندەرى پايدا بولىپ, بوي كوتەرە باستايدى. بايقاپ قاراعان جانعا ولار تەلىمنىڭ ءبىر جەرىندە مول, ەكىنشى جەرىندە از بولىپ كوزگە شالىنارى انىق. ەگىستىكتەگى ونداي الا-قۇلالىقتى جويۋ ءۇشىن ديقاندار كۇرىش وسكىندەرىنىڭ تىعىز وسكەن جەرىندەگى ساباقتاردى تامىرىمەن سۋىرىپ الىپ, ول كوشەتتەردى الگى القاپتىڭ سيرەك وسكەن تۇسىنا اپارىپ وتىرعىزادى. سوندا پلان­تاتسياداعى كۇرىشتىك بىردەي بولىپ ءوسىپ, بوي كوتەرەدى. «مىنا ەكى جۇ­مىس ءادىسىڭىزدىڭ ەكەۋى دە عاجاپ ءتاسىل ەكەن, اعاسى, – دەيدى جوعارىداعى اڭگىمەنى دەن قويىپ تىڭداعان اگرونوم جىگىت. – بىلگەنىڭىزدى وسىلاي ورتاعا سالىپ ايتىپ وتىرىڭىز. مەنىڭ كىتاپتان وقىعانىم, ءسىزدىڭ ومىردەن كورگەنىڭىز بار. بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيىك».

سودان نە كەرەك, ءبىرىن-ءبىرى تىڭ­داپ, قۇپتاپ ءارى قوستاعان ديقان مەن اگرونوم كوكتەمدى وتكىزىپ, جازدى قارسى الادى. كۇز جاقىنداي بەرگەندە دالا ءشوبى قۋراپ, توڭىرەكتىڭ رەڭى سولعىنداي باستاماي ما؟! سول ۋاقىتتا قىزىلتۋ ۇجىمشارىنداعى ساركىدىر تارتقان ەگىنجاي القابىنىڭ شەت جاعىندا كەرەمەت ءبىر جاسىل ارال كوز تارتىپ, وزگە تەلىمدەردەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. بۇل بابى كەلىسىپ, ەندى ءبىر ايدان كەيىن گەكتارىنان 40 تسەنتنەر اق مارجان بەرۋگە دايىن تۇرعان ىبەكەڭنىڭ كۇرىش تانابى ەدى. ول كەزدەرى قولدارى 22 تسەنتنەرگە ارەڭ جەتىپ جۇرگەن سىر ديقاندارى ءۇشىن بۇل مۇمكىن ەمەس­تەي بولىپ كورىنگەن كورسەتكىش-ءتىن. ال كەلەسى 1942 جىلى تىنىمسىز ەڭبەك يەسى جوعارىداعى مەجەنى 62-گە, 1943 جىلى 91-گە جەتكىزەدى. 1944 جىلى رەكوردتارعا جول-باسى بولىپ تابىلاتىن كورسەتكىشتەردىڭ سالتاناتتى شەرۋى باستالادى. ىبەكەڭ­نىڭ بۇل جىلعى قول جەتكىزگەن ەڭ­بەك ناتيجەسى ءار گەكتاردان 156 تسەنتنەردەن العان ءونىم-ءتىن. ودان كەيىنگى 1946 جىلى – 160, 1947 جىلى... نا­عىز رەكوردتىڭ ءوزى ومىرگە كەلدى! 172 تسەنتنەر!!! ءيا, كەيىن ىبىراي تۇبەگى دەپ سۇيىسپەنشىلىكپەن اتا­لىپ كەتكەن ونداعى بەس گەكتار كۇرىش­تىك القابىنىڭ ءار گەكتارىنان 172 تسەنتنەر اق مارجان! مۇنىڭ ءبارى داڭعايىر ديقاننىڭ ءوزى قايتالاپ ايتا بەرەتىندەي: قاي ۋاقىتتا دا تىنباي العا ۇمتىلعان تىرلىكتىڭ, شا­رۋاشىلىق ماماندارىنىڭ زا­مان تالاپ ەتكەن جاڭالىعىن جۇ­زەگە اسىرۋعا لايىق جاۋاپ بەرۋگە تى­رىسقان ىزدەنىسىنىڭ جانە جەردى ەمىپ وسكەن اتا-بابا داستۇرىنەن قال­عان حالىقتىق تاجىريبەنى ءوز كۇ­رىش پلانتاتسياسىنا بىردەن ەمەس, بىر­تىندەپ ەنگىزگەن ومىرلىك تاجىريبەنىڭ جەمىسى ەدى.

– سودان اكەيدىڭ ءومىر جولىندا مۇلدە ءبىر جاڭا, جارقىن كەزەڭ باستالدى دەيسىز, – دەدى ءسوزىن ءارى قا­راي جالعاعان سەيىتبەك اعا. – ونىڭ باستى-باستىلارىن اتاپ ايتار بولساق, ويىمىزعا ەڭ الدى­مەن مىنا جايت ورالادى. ول 1947 جىلى شۆەتسيادا وتكەن حالىق­ارا­لىق اۋىل شارۋاشىلىعى كورمە­سىندە داڭعايىر ديقاننىڭ كۇرىش داقىلىن ءوسىرۋ بويىنشا جوعارى­دا ءسوز ەتكەن جەتىستىگىنىڭ الەمدىك رەكورد دەپ تانىلۋى ەدى. سول تابىسى ءۇشىن اكەي اينالاسى ءۇش جىل­دىڭ ىشىندە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ ­لاۋرەاتى اتاندى. قازاق كسر جوعارعى كەڭە­سىنە دەپۋتاتتىققا سايلانىپ, سو­تسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ العاش­قى التىن جۇلدىزىن كەۋدەسىنە تاق­تى. سونداي-اق حالقىمىزدىڭ اتىن الەمگە پاش ەتكەن داڭق يەسىنە سا­لەم بەرەمىز, جۇزدەسىپ, اڭگىمەلەسەمىز دەپ اتاعىنان ات ۇركەتىن نەبىر ايماڭ­داي اعالارىمىزدىڭ ءبىزدىڭ اۋىلعا توپ-توبىمەن ات باسىن بۇرعانى دا مىنە, وسى كەز.

– اتاپ ايتقاندا...

– بۇعان العاشقى كەزەكتە سا­بەڭ, جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتى ايتۋعا بولادى. ول كىسى مەن ومىرگە كەلگەن 1944 جىلعا دەيىن اتا-بابامىز قونىستانعان قىزىلتۋ ۇجىم­شارىنا ەكى رەت كەلىپتى. ءسويتىپ, «سىر­داريا» رومانىنا ماتەريال جيناۋ ءۇشىن اكەيدىڭ جانىندا ءۇش ايعا جۋىق ۋاقىت ءجۇرىپتى. الماتىعا قايتا ورالعان سوڭ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە «سۋ اتاسى», «ىبىرايدىڭ 18 وسيەتى» اتتى ەكى ماقالا جاريالاپ, سودان سوڭ عانا بارىپ ويعا العان شىعارماسىن جازۋعا وتىرادى. سابەڭنەن كەيىن ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلگەن ەكىنشى ءبىر ۇلكەن ادام ول – ءالىبي جانگەلدين. بۇل شاماسى 1950 جىلى-اۋ دەپ ويلايمىن قازىر. ويتكەنى كەڭەستىك قازاقستاننىڭ 30 جىلدىعى ما ەكەن, ايتەۋىر ءبىر داتالى مەرەكەگە بايلانىستى: «سىزگە ناگرادا تاپسىرۋعا كەلدىك», – دەپ سىر بويىنداعى تۇبەككە تىگىلگەن كيىز ۇيىمىزدە ەكى كۇن قوناق بولعانى ەسىمدە. جانىنا سەگىز-توعىز جاستاعى بالاسىن ەرتىپ اكەلىپتى. كيىز ءۇيدىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەن ول سىرتتاعى كەرەگەگە جارماسىپ, ودان ۋىق ۇستىنە ورمەلەگەندە الەكەڭ: «شاڭىراقتى قيراتاسىڭ», – دەپ بالاسىن جەرگە ازەر ءتۇسىرىپ العانى بار.

ءۇي يەسى وسى سوزدەردى ايتىپ وتىرعاندا, ەسىمە اتاقتى ديقاننىڭ حالقىمىز ەرەكشە قادىر تۇتقان تاعى ءبىر ءىرى تۇلعامەن كەزدەسۋى ەسىمە ءتۇستى. ول – دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قوناەۆ ەدى. بۇل جۇزدەسۋدى مەن جازۋشى ورازبەك بودىقوۆتىڭ ىبەكەڭ جونىندە 1980 جىلى جازعان ء«ومىر جولى» كىتابىنان بىلەتىنمىن. كەيىن ونى ۇلكەن كىسىنىڭ ءوز اۋزىنان دا ەستۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وعان سەبەپ: 1992 جىلى ديمەكەڭ 80 جاسقا تولاتىن بولدى. سوعان بايلانىستى «جاس الاش» گازەتى اتىنان ينتەرۆيۋ الۋعا بارعان مەن اڭگىمە بارىسىندا تومەندەگىدەي سۇراق قويعانىم بار. ول: «شوپان اتا جازىلبەك قۋانىشباەۆ, ديقان بابا ىبىراي جاقاەۆ, قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ سوڭعى تۇياعى كەنەن ازىرباەۆ... بۇل كىسىلەر جونىندە نە ايتاسىز؟» – دەگەن ساۋال ەدى. سوندا: «1954 جىل­عى جازدا – دەدى دىنمۇحاممەد اح­مەت ۇلى, – رەسپۋبليكا عىلىم اكا­­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ تۇر­عانىمدا, تىڭ يگەرۋ ناۋقانىنا باي­لانىستى جەر-جەردەگى اۋىل شا­رۋاشىلىعى وزاتتارىنىڭ باسىن قوسىپ كەڭەس وتكىزدىم. جيىن اياق­تالعاننان كەيىن وسى باسقوسۋعا قا­تىسقان ىبىراي اقساقالدى كو­رىپ قالىپ, سالەم بەردىم. ەرتە­سىندە كابينەتىمدە قابىلداپ, كوپ اڭگىمەلەستىك. ءسوز رەتى كەلىپ قال­عان­دا داڭعايىر ديقانعا: «قالاي ويلايسىز, جەتىسۋدا دا كۇرىش وسەر مە ەدى؟» – دەدىم. سوندا ول كىسى: «بۇل ءوڭىردىڭ جەرى قارا توپىراقتى جانە تاستاقتى عوي. كۇرىشكە بوز توپىراق كەرەك. وعان ءبىر جاراسا, ىلە بويى جاراپ قالار», – دەدى. وسى اڭگىمەدەن كەيىن ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, بۇل 1962 جىل, ىبەكەڭدى سىر بويىنان ارنايى شاقىرتىپ الىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى حايدار ارىستانبەكوۆ ۇشەۋمىز ىلەنىڭ ارعى بەتىنە اتتاندىق. سونداعى اقدالا القابىنا كەلگەندە اتاقتى ديقان: «وسى جەر دۇرىس-اۋ, شاماسى», – دەپ قالدى. ونى ەستە ۇستاعان ءبىز 1965 جىلى الگى ايماققا جاڭا عانا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستاعان «گلاۆريسسوۆحوزستروي» ماماندارىن جىبەردىك. زەرتتەۋ ناتيجەسى جامان بولعان جوق. «دۇرىس», – دەگەن جاۋاپ الدىق ولاردان. سول اقدالا 70-80-جىلدارى كۇمىس كۇرىشتى باق دالاعا اينالدى ەمەس پە؟!»

قارا شاڭىراقتاعى داستارقان باسىندا وتىرعاندارعا وسى جايتتى ايتقانىمدا: ء«يا, سولاي. ۇلكەن كىسى كەيىن قىزىلوردا وبلىسىن ارالا­عان ساپارلارىنىڭ بىرىندە مۇندا اكەي­گە امانداسۋعا ارنايى كەلگەن. سون­دا الماتى وبلىسىنداعى اقدا­لا القابىن ءسوز ەتە وتىرىپ, ديقان اتالارىڭىزعا راحمەت ايتقانى بار», دەپ ريزا كەيىپپەن ەسكە ال­دى ديمەكەڭدى سەيىتبەك اعا. وسى كو­ڭىلدى ءساتتى پايدالانعان مەن ەندى ءۇي يەسىنەن تاعى ءبىر جايتتى سۇراۋ­عا بەكىندىم. ول جەرگىلىكتى بيلىك­تىڭ سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە ىبەكەڭ­دى قوياردا قويماي ۇجىمشار باستىعى ەتىپ قويعانى جونىندەگى اڭگىمە­نىڭ انىق-قانىعىن ءبىلۋ ەدى. سويتسەم, راس ەكەن. 1952 جى­لى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قاراكوزوۆ دەگەن كىسى ديقاندى وزى­نە شاقىرتىپ الادى. سويتەدى دە بۇل قادىرمەندى ادامنىڭ سوڭعى جىلدارداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن اتاق-­داڭقىن سانامالاي كەلىپ: ء«سىز سياقتى قۇرمەت يەسىنىڭ ەگىس­تىك ال­قاپتا قارا جۇمىس ىستەپ جۇر­گەنى جا­راسپايدى. سوندىقتان كەتپەن شاۋىپ, سۋ كەشكەندى قويىڭىز. ۇجىم­شار باستىعى بولىڭىز», – دەيدى. بۇل ۇسىنىسقا ديقان شورشىپ ءتۇسىپ: «اينالايىن, مەنىڭ جۇمىسىم دا, تىنىسىم دا دالا. مەنى ودان ايىرا كورمە», – دەپ اۋپارتكوم حاتشىسىنىڭ ۇسىنىسىنان ات تونىن الا قاشادى. «بولمايدى, ىبەكە. ءسىزدىڭ اۋىلعا باسشى تۇراقتاماي-اق قويدى. ول ەلگە اقساقالدىق ەتەتىن بەلدى ادام كەرەك, – دەيدى اڭگىمە يەسى. – وعان وزىڭىزدەن باسقا ىڭعايلى ادام بولماي تۇر. «اقساقالدىقتىڭ زامانى ادىرا قالعان جوق پا؟..» اۋزىنا كەلىپ قالعان وسى ءسوزدى ايتۋعا بەكىنگەن اكەي تاماعىن كەنەي بەرەدى دە: «قوي, قالاي بولعاندا بۇل ۇكىمەت ادامى عوي. جانە اۋدان باسشىسى دەگەن دارداي اتى بار. ولاي دەمەيىن», دەيدى ىشتەي. سويتەدى دە: «قازىر مەن 20 گەكتار جەرگە كۇرىش ەگىپ, ەل داۋلەتىن ەسەلەۋگە ۇلەس قو­سىپ ءجۇرمىن, قاراعىم, – دەيدى قارا­كوزوۆكە. – سول ەگىستىك القابىما تا­عى 20 گەكتار قوسىپ بەرشى. كور دە تۇر, ايدى اسپانعا شىعارماسام دا كوپ جىلعى تاجىريبەمنىڭ ارقاسىندا ول تەلىمنەن دە مول ءونىم الارىم انىق. ماعان ۇجىمشار باسقارتقاننان گورى اۋدان مەن وبلىسقا سول ءتيىمدى. وسىلاي ەتشى, ءىنىم». «جوق, ىبەكە. بولمايدى. بيۋرو سولاي ۇيعاردى».

«جارايدى, – دەيدى ايتىسۋعا ءسوز تابا الماعان ەڭبەك ادامى. – مەنى ماسقارا قىلاتىن بولدىڭ­دار. امال نە؟». ديقاننىڭ بۇلاي دەۋىن­دە ۇلكەن ءمان بار ەدى. بىرىنشى­دەن, ول كىسى ساۋاتسىز-تىن. سودان قات­تى جاسقاناتىن. ەكىنشىدەن, ءوزى جەتەك­شىلىك ەتۋگە كەلگەن قىزىلتۋ ۇجىمشارىنىڭ تىرلىگى وڭىپ تۇرعان جوق ەدى. مۇنداي كەزدە كوسەمسىپ, بىل­گىشسىنىپ كەتەتىن ارىزقويلار مەن قىزىل­كوزدەر ەشكىمگە داۋىس كو­تەرمەيتىن مومىن, ءيى جۇمساق بۇل كى­سىنى قالاي تىڭداسىن. ۇشىن­شىدەن, باسشىلىق تۋرالى اڭگىمە باس­تالعاندا دا, ودان ۇجىمشاردى باس­قارۋعا كەلگەندە دە ىبەكەڭدە ەش­قانداي ىنتا بولمادى. كەرىسىنشە كەڭ دالانى ساعىنىپ, كۇرىشتىك القاپتى اڭسادى دا تۇردى. كەتپەن ۇستاۋدى قويعالى بەرى ارقاسى قۇرىسىپ, ىڭقىل-سىڭقىلى دا جيىلەپ كەتتى. باسقا ديقانداردىڭ بۇعان تانىس جۇمىستارىنا ەش الاڭسىز بارىپ, قايتىپ جۇرگەنىن كورگەندە, ىشقۇسا كۇي كەشەتىن بولدى. سونداي كوڭىلسىز كۇندەردىڭ بىرىندە, بۇل ىبەكەڭنىڭ ۇجىمشار توراعاسى بولعانىنا جارتى جىلعا جۋىقتاپ قالعان كەز, الماتىدا وتەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جيىنىنا قاتىسۋعا شاقىرىلادى. باسقوسۋ اياقتالعان سوڭ ول كىسى قى­زىل­وردادان وزىمەن بىرگە كەلگەن وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسىنا قاراپ: «ساعان ءوتىنىشىم بار, ءىنىم», – دەيدى. «ايتىڭىز», – دەپ جاۋاپ بەرەدى سەرىگى. «ورتالىق كوميتەتكە بارايىق. مەنى جۇمە­كەڭە جولىقتىر قاراعىم». حاتشى جى­ميىپ كۇلگەندەي بولادى. باي­قايدى, ءىشى بىردەڭەنى سەزگەندەي مە, قالاي؟.. بىراق ءتىلىن الىپ, جۇما­باي شاياحمەتوۆكە ەرتىپ اپارادى. اتاقتى كۇرىششىنىڭ ءوتىنىشىن اسىقپاي تىڭداعان رەسپۋبليكا باسشىسى ىبەكەڭنىڭ سوزىنە سەنەدى. سويتەدى دە: «ديقاننىڭ 10 كۇن باستىق بولعانىنان ءبىر كۇن ەگىن ەككەنى ءتيىمدى ەمەس پە؟» دەپ اشۋلانادى. قىزىلورداعا تەلەفون سوعىپ, جاعدايدى رەتتەيدى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, ۇجىمشار باسشىسى قىزمەتىنەن وسىلاي قۇتىلىپ, اۋى­لىنا كەلگەن ديقان ەگىستىك القا­بىنا بارعاندا: «جارىقتىق اق توپى­راعىم-اي!» دەپ ءبىر ۋىس ونى كەۋ­دەسىنە باسىپ, كۇرىش پلانتاتسياسىمەن جىلاپ كورىسكەندەي بولادى.

– تاعى قانداي سۇراعىڭ بار ىنى­شەك, – دەدى جوعارىداعى اڭگىمە اياق­تالا بەرگەندە ماعان بارلاي قاراعان ءۇي يەسى. – قىسىلما. ايت. ءبارىن بول­ماسا دا بىلگەنىمدى ايتۋعا تىرىسايىن.

– 2006 جىلى, – دەدىم مى­نا سوزگە ىلە جاۋاپ قاتقان مەن. – «ار­گۋ­مەن­تى ي فاكتى» اپتالى­عى­نىڭ قازاقستان­عا ارنالعان قو­سىم­شاسىنان: «اتاقتى كۇرىششى ىبى­راي جاقاەۆ ماس­كەۋدەگى  بۇكىلوداقتىق حالىق شا­رۋا­­شىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسى­­نىڭ 1955 جىلعى اشىلۋ سال­­تاناتىن­دا لەنتا قيۋ قۇرمەتىنە يە بولعان ساناۋلى ادامداردىڭ ءبىرى», – دەگەن دەرەكتى كوزىم شالىپ قالىپ ەدى. ول نىسان 1939 جىلى-اق ەلگە ەسىگىن ايقارا اشىپ, سودان باستاپ جۇ­مىس ىستەپ كەلە جاتقان جوق پا؟! ال «ايف»-تاعى 1955 جىلى ايتىلعان قاي كورمە؟

– ول بىلاي, – دەپ سوزگە ارالاس­تى داستارقان باسىندا وتىرعان «سىر بويى» وبلىستىق گازەتىنىڭ باس رەداكتورى سەرىك ءپىرنازار. – ءيا, بۇكىلوداقتىق حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسى سوعىستىڭ الدىندا ومىرگە كەلگەنى راس. بىراق كسرو ۇكىمەتى ونى ۋاقىت تالابىنا ساي ەتىپ قايتا جاساقتاۋ ءۇشىن 1949 جىلى جاڭا شەشىم قابىلداعان. سويتكەن دە 1954 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ونداعى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن تولىق اياقتاپ بىتىرگەن. 1955 جىلى ونىڭ اشىلۋ سالتاناتى وتكەن. بۇ­عان مەملەكەت باسشىلارى كەلىپ, ارنايى تۇردە قاتىسادى. سودان كەيىن­گى كەزەك وسى الىپ نىساننىڭ نەگىز­گى جاڭالىعى بولىپ تابىلاتىن 15 وداقتاس رەسپۋبليكالار كەشەنى­نىڭ تۇساۋكەسەرىنە كەلمەي مە؟ مىنە, سوندا قازاق كسر-ءى پاۆيلونى­نىڭ اشىلۋ ءراسىمى لەنتاسىن قيۋ قۇر­مەتى كۇرىش وسىرۋدەن الەمدىك رەكورد يەسى, ەڭبەك ەرى, مەملەكەتتىك سىيلىق­تىڭ لاۋرەاتى ىبىراي جاقاەۆ اتا­مىزعا بۇيىرعان.

...اڭگىمە اياقتالىپ, ءبارىمىز سىرت­قا شىقتىق. ويىمىز – ىبىراي جا­قاەۆ اتىنداعى مۋزەيگە كىرىپ, ونداعى ەكسپوناتتارمەن تانىسۋ. بۇل ءۇي 1979 جىلى سالىنىپتى. ول ديقان بابانىڭ بۇرىنعى ءوزى تۇرعان مەكەنجايى ەكەن. بەرتىنىرەكتە مۋزەيگە اينالعان ودان كوپ نارسەنى كورىپ, ءبىراز نارسەگە قانىقتىق دەۋىمىزگە بولادى. ماسەلەن, ءوزىمىز ارا-تۇرا بولسا دا گازەت-جۋرنال بەتتەرىنەن كورىپ قالاتىن شوپان اتا جازىلبەك قۋانىشباەۆ پەن ديقان بابا ىبىراي جاقاەۆتىڭ سۋرەتىن الىپ قارايىق. دالانىڭ قوس بايتەرەگىنىڭ ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەسىپ وتىرعان وسى ءبىر جاراسىمدى كورىنىسىن فوتووبەكتيۆكە كىم ىلىكتىردى ەكەن دەپ ويلاپ قوياتىنبىز. سويتسەك, ونى ەشقانداي دا اتاقتى فوتوگرافتار ەمەس, شيەلى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, مۇنداعى اۋداندىق گازەتتە 40 جىل­عا جۋىق جۇمىس ىستەگەن سايدحا­سان حۋتاەۆ دەگەن اعا ارىپتەسىمىز ءتۇسىرىپتى. سودان كەيىن مۋزەيدەگى ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اۋدارعان ەكسپونات ول ىبەكەڭنىڭ كەتپەنى بولدى. ديقاننىڭ ەڭبەك قۇرالى رەتىندەگى ومىرلىك سەرىگىنە اينالعان ونى اسقان ءبىر تولقىنىسقا تولى سەزىممەن قولعا ۇستاعانىمىزدا, سالماقتى دۇنيە ەكەنىن بايقادىق. بولات دەپ اسىرەلەپ ايتپاي-اق قويالىق, تازا تەمىردەن جاسالعان ونى ساۋساقتارىمىز­دى كەرە ولشەگەنىمىزدە كولدەنەڭى ەكى, تىگى ءۇش قارىس بولدى. (كەيىن رەداكتسياعا ورالىپ, جوعارىداعى ولشەمدەردى سىزعىشتاعى تسيفر­لارمەن سالىستىرمايمىز با؟! سويت­سەك, كەتپەن كولەمىنىڭ ەنى 42, ۇزىندىعى 63 سانتيمەتر ەكەن). ءجا, مۇراجايدا وسى قاسيەتتى جادى­گەردى ۇستاپ تۇرىپ ەكسكۋرسوۆودتان: «ىبەكەڭنىڭ بۇل كەتپەنىن كىم جاساعان؟ سونى بىلەسىزدەر مە؟» – دەپ سۇراۋدى دا ۇمىتقانىمىز جوق. بۇعان: «سەيتىمحان ۇستا. ءيا, سەيتىمحان ساقوۆ. ءبىزدىڭ وڭىردە ەرتەرەكتە سونداي ءبىر كەرەمەت ادام بولىپتى. مۇنى جاساعان سول ۇستا», – دەپ جاۋاپ بەردى ول.

...مۋزەيدەن ءتۇس اۋا شىقتىق. سودان سوڭ دا سەيىتبەك اعامەن ءبىراز اڭگىمەلەستىك. ونداعى ءسوز ارقاۋى قا­ريانىڭ ءوزى مەن بالا-شاعاسى تۋرالى بولدى. قارا شاڭىراق يەسى­نىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ىبەكەڭ ءبيبى­جار اپامىزدان اقىلبەك, قاليا, سەيىتبەك اتتى ءۇش پەرزەنت كورىپتى, اقىلبەك سوعىسقا اتتانىپ, سودان ەلگە قايتپاعان. 1944 جىلى ومىر­گە كەلگەن سەيىتبەك ورتا مەكتەپتى بى­تىر­گەن سوڭ الماتىداعى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇ­سەدى. ديپلوم العان سوڭ اگرونوم ما­ماندىعى بويىنشا تۋعان اۋىلىندا تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتەدى. كوپ جىل شارۋا قوجالىعىن باسقارعان دا جايى بار. زايىبى جالعاس جەڭگەي ەكەۋى جەتى پەرزەنتتىڭ اتا-انا­سى اتانىپ, ءبارىن ءوسىرىپ جەتكىزەدى. ۇل­كەنى سەيىلبەك كەزىندە اۋداننىڭ اۋماقتىق باسقارماسىندا قىزمەت ىستەگەن. اۋعان سوعىسىنىڭ اردا­گە­رى. قىزدارى – فاتيما كاسىپكەر, بوتاگوز مەديتسينا مامانى. باقىت – ەسەپشى. اياگوز – مۋزەيدە ەكسكۋرسوۆود. مەرۋەرت – ءۇي شارۋاسىندا. ورتانشى ۇلى مەيىربەك پەن ونىڭ زايىبى گۇلنار دا تىندىرىمدى ەڭبەك يەلەرى رەتىندە ءوز شارۋالارىن دوڭگەلەتىپ وتىر.

P.S: تاياۋدا شيەلىدەگى ارىپتەسىم نۇرماحان ەلتايعا تەلەفون سوقتىم. «قاريا تىڭ, باقۋاتتى. بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا قارا شاڭىراقتىڭ قۇتى بولىپ وتىر», دەدى.

جانبولات اۋپباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

قىزىلوردا وبلىسى,

شيەلى كەنتى