ەلىمىزدە جاس ونەرتاپقىشتار جەتەرلىك. الايدا ولاردىڭ جوقتان بار جاساپ اشقان جانكەشتى ەڭبەگى ەلدەن قولداۋ تاپپاي ەسكەرۋسىز قالىپ كەلە جاتاتىنى وكىنىشتى.
ەل قاجەتىنە جارار قانداي جاڭالىقتار اشىلدى جانە ولاردىڭ قانشاسى وندىرىسكە جىبەرىلدى؟ ونەرتاپقىشتارعا قانداي, كومەك كورسەتىلىپ جاتىر؟ وكىنىشكە قاراي, بۇل تۋرالى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. سەبەبى ءدال وسى جۇمىستارعا جاۋاپتى Qazpatent-ءتىڭ, ياعني ۇلتتىق زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتىنىڭ ەل الدىنا شىعىپ ەسەپ بەرگەنىن ەستىگەن دە, كورگەن دە ەمەسپىز. قۇددى ءبىر جۇمباق مەكەمە سەكىلدى. دەسە دە, مەن بۇل مەكەمەنىڭ جۇمىسىمەن كوپتەن تانىسپىن. 2014 جىلى كۇن ەلەكتر ستانساسىنا يننوۆاتسيالىق پاتەنت العان ەدىم. 2021 جىلى اۆتوموبيلدەردى جول اپاتىنان ساقتايتىن ماگنيتتىك قۇرىلعىعا العان پاتەنتىم جانە بار. ودان بولەك, بىلتىر كۇزدە «جاسىل ەنەرگەتيكاعا» ارنالعان ءتورت جوبامدى اتالعان مەكەمەگە ۇسىنعان ەدىم. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن تولىق جاۋاپ العام جوق. ونىڭ ۇستىنە پاتەنتتى العان كۇندە دە, سىزبالار بويىنشا جاسالاتىن ماكەتتى قايدا بارىپ ازىرلەيمىن, قايدان سىناقتان وتكىزەمىن دەگەن ەكىۇداي ۇرەي تاعى بار. ويتكەنى كۇن ەلەكتر ستانساسىنا پاتەنت الاتىن كەزدە ءدال وسىنداي قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەن ەدىم. ساراپشىلاردىڭ ماعان بەرگەنى «الدىن الا بەرىلەتىن پاتەنت» دەپ اتالادى ەكەن. ياعني ۇسىنىستىڭ يدەياسى دۇرىس, ەگەر جوبا جۇزەگە اسسا كەلەشەكتە جەمىسىن بەرۋى مۇمكىن. ال ونەرتابىسقا بەرىلەتىن پاتەنت كورسەتىلگەن سىزبا ارقىلى تولىق ماكەت جاسالىنىپ, ونى تاجريبەلىك سىناقتان وتكىزگەندە عانا بەرىلۋى قاجەت. بىراق بۇل ماسەلەمەن ۇكىمەت باس اۋىرتپايدى. ونەرتاپقىشسىڭ با, مودەلىڭدى تولىق جاساپ, سىناقتان وتكىزىپ كەلۋگە ءتيىسسىڭ. ال قۇرىلىسى كىشىگىرىم زاۋىتقا تەڭ ەنەرگەتيكالىق مودەلدىڭ ماكەتىن قالاي جاساپ, ونى قاي جەردە سىناقتان وتكىزەمىن؟ وعان ينۆەستوردى قايدان تابامىن؟ ۇكىمەت بۇل جاعىن ەسكەرمەگەن.
مەنىڭشە, Qazpatent-تەگى وسى جاعداي ونەرتابىسقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ جولىن بوگەپ وتىر. بىزدەگى ونەرتابىستىڭ دامىماي قالۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتىر. وسىدان-اق ءبىزدىڭ ەلدە ونەرتاپقىشتارعا دەگەن قامقورلىقتىڭ قانداي دارەجەدە ەكەنىن باعامداۋعا بولادى. ارينە, ونەرتاپقىشتىق – ابىرويلى ءارى جاۋاپتى ءىس. قازىرگى كۇندەلىكتى قولدانىپ جۇرگەن ەلەكتر ەنەرگياسى, گاز, مۇناي ءوندىرۋ, ۇشاقتار مەن اۆتوموبيلدەردىڭ ءبارى كەزىندە وسى ونەرتابىستىق ىزدەنۋدىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن. قازىر بۇلارسىز ءبىر كۇن دە تىرشىلىك ەتە المايمىز.
سوندىقتان بۇگىنگى بىزدەگى پاتەنتتىك قىزمەتتىڭ جۇمىسىنا قاراپ وتىرىپ ونەرتاپقىشتارعا بەرىلەتىن پاتەنت پەن قولداۋ مۇلدە سىن كوتەرمەيتىنىن ايتقىم كەلەدى. قازىرگى ونەرتاپقىشتاردىڭ جۇمىسىن باعالاپ, ولارمەن دۇرىس جۇمىس جۇرگىزۋ, ەل ونەركاسىپتەرىمەن بايلانىس مۇلدە اقساپ جاتىر. سوندىقتان بۇل جۇمىستىڭ ءبارىن جولعا قويۋ ءۇشىن ونەرتابىس ورتالىعىن قايتا قۇرىلىمداۋ قاجەت. ال ەگەر ەلدە مۇنداي جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتسا, ءوز ۇسىنىستارىمدى جەتكىزگىم كەلەدى.
مەنىڭشە, ونەرتابىس جاڭالىقتارىن قاداعالايتىن مەكەمە نەگىزگى ءۇش بولىمنەن تۇرۋعا ءتيىس. ءبىرىنشى – تۇسكەن ۇسىنىستاردى تالداۋ ءبولىمى. مۇندا مىقتى فيزيك, حيميك جانە بيولوگتەر بولۋى شارت. مەكەمەگە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردى ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ماماندار قاراپ شىعىپ كوڭىلگە قونىمدى, ەلگە پايدالى جاقسى يدەيا بولسا ونى كەلەسى كونسترۋكتسيالىق بولىمگە تاپسىرىپ, ال جارامسىز ۇسىنىستاردىڭ كەمشىلىگىن كورسەتىپ, اراسىن ۇزاتپاي يەسىنە حات ارقىلى حابارلاۋى كەرەك. ەكىنشى – كونسترۋكتورلىق سىناق ءبولىمى. مۇنى كىشىگىرىم زاۋىت رەتىندە قاراستىرىپ, وندا توكار, دانەكەرلەۋ ستانوكتارى مەن قۇرىلعىلار, سونداي-اق تەحنيكالىق ينجەنەر, مىقتى ەلەكتريك, بىلىكتى سلەسار, دانەكەرلەۋشى جانە قۇراستىرۋشىلار بولۋى كەرەك. سونداي-اق بۇل كىشىگىرىم زاۋىت بولعاندىقتان ۇسىنىس سىزبالارىندا كورسەتىلگەن ماتەريالداردى ىزدەپ-تاۋىپ ازىرلەيتىن تاعى ەكى-ءۇش ەكسپەديتەر قاجەت بولادى. مىنە, تالداۋ بولىمىنەن «سىناپ كورۋگە بولادى» دەپ تۇسكەن سىزبالاردى وسى ءبولىم سىناق ماكەتى ۇلگىسىندە جاساپ كورۋى كەرەك. ءارى ونى وسى جەردە وزدەرى تولىق سىناقتان وتكىزىپ, الىنعان سىناق ناتيجەسىمەن بىرگە بۇل جۇمىستى ءۇشىنشى – ەل ونەركاسىبىمەن مەنەدجەرلىك بايلانىس بولىمىنە تاپسىرۋعا ءتيىس. مۇندا ونەرتابىستىق سىناقتاردا جاقسى ناتيجە كورسەتكەن جوبالار دارىپتەلىپ ءتيىستى ونەركاسىپتىك كومپانيالارعا ۇسىنىس جاسالادى. ۇسىنىستاردى ديزايندىق ۇلگىدە قايتا جاساۋ جانە ساتىپ الۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلەدى.
مەنىڭشە, بۇل ايتىلعانداردى قولعا الۋ ءۇشىن اسا كوپ قاراجات تا قاجەت ەمەس. ءتىپتى مۇنى ءار وبلىستاردا ۇيىمداستىرۋعا دا بولادى. ءبىز ءبىر ورتالىقتان باسقارىلىپ, جۇمىسى جۇيەلەنگەن وسىنداي پاتەنتتىك ورتالىق اشقاندا عانا ونەرتاپقىشتارعا ۇلكەن كومەك كورسەتە الامىز. ەڭ باستىسى, ونەرتاپقىش ءوزى ويلاستىرعان يدەياسىنىڭ سىناق ماكەتىن قولدان جاساپ جىلدارىن جوعالتپايدى. ونى ءجون دەپ تاپقان پاتەنتتىك ورتالىق ءوزى جاساپ ءارى سىناقتان وتكىزىپ, ماسەلەنى از-اق كۇندە شەشىپ بەرە الادى. سونداي-اق ونەرتاپقىش ينۆەستور ىزدەپ ساندالمايدى. قايتا ءوزى ويلاستىرعان يدەياسىنىڭ تەز ىسكە اسىپ وندىرىسكە ەنگىزىلگەنىن كورگەننەن كەيىن بۇل ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, ودان سايىن قۇلشىنىپ, جاڭا يدەيالار ىزدەي باستايدى. ونەرتاپقىش ونەرتابىسىنىڭ وندىرىسكە ەنۋى ارقىلى ولاردان دا قوماقتى سىياقى الىپ, تۇرمىسىن دا تۇزەي الادى. ەڭ باستىسى, ەل ونەرتاپقىشتارىن تىكەلەي وندىرىسپەن بايلانىستىرا الاتىن جول اشىلىپ, ەكونوميكامىز دا جىلدام ەڭسە تىكتەر ەدى. قازىرگى دامىعان ەلدەردىڭ ءبارى دە وسى جولدان وتكەن.
بەردالى رىسبەكوۆ,
وقىتۋشى
تۇركىستان وبلىسى,
كەلەس اۋدانى