تالاي كەمەڭگەر, تارلان تۇلعالار سابيدەي سەنىپ, جانىن جالداپ, عۇمىرىن سارپ ەتكەن تەڭگەرمە قوعام, تاپتىق جۇيەنىڭ باسىنان بۇلب ۇلى ۇشىپ, اسپەتتەلگەن الەۋمەتتىك-ساياسي قۇندىلىقتاردىڭ پارقى وزگەرگەنىمەن, جالپى ادامزاتقا الميساقتان ورتاق مۇراتتار – ۇلت تەڭدىگى, ەل ازاتتىعى, مەملەكەت دەربەستىگى, عىلىم-بىلىمگە ۇمتىلۋ ۇعىمدارىن ارداق تۇتۋ وزگەرگەن جوق.
ەندەشە, تۋعان ەلىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, مارتەبەسىن بيىكتەتۋ جولىندا جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتكەن باقىتجان تۇرسىن ۇلىنىڭ تۇلعاسى دا بۋىرقانعان ازاماتتىق جىگەردىڭ, جانى ىزگى جاسامپازدىقتىڭ سيمۆولى ءتارىزدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
قيىندىقتان قايمىقپاي, بەل بايلاعان ىسىنە بەلسەنە كىرىسىپ, ەڭسەرەتىن تۇلابويى قايسارلىق پەن قاجىرلىققا تولى – باقىتجان تۇرسىن ۇلى جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنا كوتەرىلىپ وتىر.
ب.جۇماعۇلوۆقا سيپاتتاما بەرگەندە وتانعا, مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋ جولىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى, ويلاۋ ماشىعىنداعى دەربەستىك, شەشىم قابىلداۋ بارىسىنداعى بۇكىل فاكتورلاردى ەگجەي-تەگجەيلى تارىزىلاي ءبىلۋ قابىلەتى ءتارىزدى ساپالىق بەلگىلەردى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
باقىتجان جاستايىنان ءومىردىڭ سان سالاسىندا ءوز بولمىسىن بارىنشا تانىتا ءبىلدى. ول – اتا-اناعا قۋانىش اكەلگەن سۇيىكتى بالا, ۇستازىنىڭ ماقتانىش سەزىمىن تۋدىرعان ۇزدىك وقۋشى, تالانتتى شاكىرت اتاندى, سول كەزدە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى بولىپ, بىلگىر عالىم, كاسىبي مامان رەتىندە تانىلدى. ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن كورسەتتى. سونداي-اق ول گيدروديناميكا جانە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ پراكتيكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋدە قولدانبالى جانە ەسەپتەۋىش ماتەماتيكا, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە قولدانۋ, ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ سالاسىنداعى اسا كورنەكتى عالىم. وقۋ, ءبىلىم, تاجىريبەنى ۇشتاستىرا ءجۇرىپ, ەل باسقارۋ ءۇردىسىن دە يگەردى. وسىلايشا مەملەكەتتىك دارەجەدەگى قايراتكەر بولىپ قالىپتاستى. «جۇزدەن – جۇيرىك, مىڭنان – تۇلپار» دەگەندەي, تابيعي تاڭداۋدان ىرىكتەلىپ, سىننان ءوتتى. وسى ۇلان-عايىر شارۋانى باقىتجان تۇرسىن ۇلى ەر جىگىتتىڭ بەلى بولار 40-45 جاسقا دەيىن ەڭسەرىپ ۇلگەردى.
كوپشىلىككە بەلگىلى بولسا دا ايتا كەتەيىك, باقىتجان جۇماعۇلوۆ 1953 جىلعى 18 تامىزدا تالدىقورعان وبلىسى, قاپال كەنتىندە دۇنيەگە كەلدى. اكەسى تۇرسىن جابىقباي ۇلى – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان مايدانگەر, ال اناسى – كەنجەتاي باتىربەكقىزى ۇزاق جىلدار اۋداندىق كىتاپحانانىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتى. ەڭبەكقور اتا-اناسى ءتورت ۇل مەن ءۇش قىزىن تياناقتى ءبىلىم الۋعا, ۇقىپتىلىققا, ىزگىلىككە تاربيەلەدى. قۇدايعا شۇكىر, وسى وتباسىنان تۇلەپ ۇشقان جەتى ۇل-قىز دا جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, ءتۇرلى سالالاردا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. قاراپايىم قازاق وتباسىنان وربىگەن الگى جەتى پەرزەنتتىڭ ىشىنەن بەس عىلىم دوكتورىنىڭ شىعۋى كەرەمەت ەمەس پە؟ ەندەشە, جۇماعۇلوۆتار وتباسىن عالىمدار اۋلەتى دەسەك, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز.
ول – ەڭبەك جولىن قاپال ورتا مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ باستادى. اسكەردەن كەيىن, 1974 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا جانە قولدانبالى ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلداندى. ۋنيۆەرسيتەتتە دە جالىندى جاس سان قىرلى قابىلەتىمەن جارقىراي كوزگە ءتۇستى. قانداي قيىندىققا سالسا دا قاجىمايتىن, قايسار ءارى سەرگەك جاستار جەتەكشىسىن سول كەزدەگى قازمۋ-دىڭ رەكتورى, اسا كورنەكتى مەحانيك-عالىم, اكادەميك ومىربەك جولداسبەكوۆ بىردەن بايقاپ, بۇل جىگىتتى نازارىنان تىس قالدىرعان جوق. ءدال وسى ساتتەن باستاپ جاس عالىمنىڭ الدىنان داڭعىل جول اشىلعانداي بولدى. ومىربەك ارىسلان ۇلىمەن ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان عىلىمي, ادامي, ياعني اعا مەن ءىنىنىڭ, ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ اراسىنداعى شىنايى دوستىق, ىزگى قۇرمەت وسىلاي باستالعان ەدى.
جوعارعى وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن ۋنيۆەرسيتەت كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى جانە پارتيا ۇيىمى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1978-1991 جىلدار ارالىعىندا وسى ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي جانە وقىتۋشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. اسسيستەنتتەن باستاپ, پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پرورەكتورعا دەيىنگى ەڭبەك جولىنان ءوتتى. ال, 2008 جىلى ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى.
قازىر زەر سالا قاراساق, ب.جۇماعۇلوۆ ءوزىنىڭ سامعاۋ ساپارىنا ستارتتى 1991 جىلى العان سياقتى. ءدال وسى جىلى ول بۇرىنعى كسرو ينجەنەرلىك اكادەمياسى قازاق بولىمشەسىنىڭ باس عىلىمي حاتشىسى بولىپ سايلاندى. سونداي-اق وسى جيىندا ءو.ا.جولداسبەكوۆ, ب.ت.جۇماعۇلوۆ باستاما كوتەرىپ, كسرو ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ نەگىزىندە دەربەس قازاقستان ينجەنەرلىك اكادەمياسىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزدى. سول كەزدە ءبىر توپ ەلىمىزدىڭ كورنەكتى عالىمدارى مەن ينجەنەرلەرى ت.ج.ءجۇنىسوۆ, ۋ.ب.بايمۇراتوۆ, ا.ا.ابدۋلين, س.ت.تاكەجانوۆ, ا.ا. قۇلىباەۆ, ا.ۆ.بولوتوۆ, ت.ر.بەكجانوۆ, ش.س.سماعۇلوۆ جانە باسقالار, بارلىعىمىز وسى ۇسىنىستى قولدادىق.
سونىمەن, 1991 جىلى قاراشا ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ينجەنەرلىك اكادەمياسى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە زاڭدى تىركەۋدەن ءوتتى. پرەزيدەنتى بولىپ – ءو.ا.جولداسبەكوۆ, باس عىلىمي حاتشىسى بولىپ – ب.ت.جۇماعۇلوۆ سايلاندى. وسى ورايدا, ەكەۋى ينجەنەرلىك اكادەميانى قۇرا وتىرىپ, ونىڭ قۇرىلىمىن, بولاشاقتاعى ماقساتى مەن اتقاراتىن ىستەرىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ ينجەنەرلىك عىلىمى تەحنيكالىق پروگرەسس سالاسىنداعى الەمدىك قاۋىمداستىق اياسىندا قانداي ءرول اتقاراتىندىعىن سارالاپ بەردى.
2003 جىلى وسى قوعامدىق بىرلەستىك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى دەگەن ايرىقشا ستاتۋس الدى. ءدال وسى جىلدارى باقىتجان تۇرسىن ۇلىنىڭ قايراتكەرلىگىنە, ۇيىمداستىرۋ تالانتىنىڭ بارىنشا ايشىقتالا تۇسكەنىنە كۋا بولدىق. ول از جىلدا باس عىلىمي حاتشىلىقتان, اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى دارەجەسىنە كوتەرىلدى. وسى مەزگىلدەگى ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا, عىلىمىنا, وندىرىسىنە قوسقان ۇلەسىنىڭ دەنى ب.جۇماعۇلوۆتىڭ جانقيارلىق ەڭبەگىنە بايلانىستى دەسەم, كۇپىرلىك بولمايتىن شىعار. بۇگىندە شاڭىراعىن ابدەن تىكتەگەن قر ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى ەلىمىزدەگى اسا ءىرى جانە قۇزىرەتى مول قوعامدىق عىلىمي ۇيىمعا اينالدى.
قازىرگى كەزەڭدە قر ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ الماتىنىڭ وزىندە 10 بولىمشەسى بار, ال, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا 13 فيليالى قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە, سونداي-اق, ول بۇكىل قازاقستاننىڭ عىلىمي-ينجەنەرلىك سالاسىنىڭ اقىل-ويى, زەردەسى سانالاتىن 142 اكادەميگى مەن 152 مۇشە-كوررەسپوندەنتىن بىرىكتىرىپ وتىر.
وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى باقىتجان تۇرسىن ۇلى قازاقستان عىلىمىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە باتىل ءارى ومىرشەڭ رەفورمالاردى نەگىزدەي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق سالالارىنا ۇلكەن ولجا سالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ول ماشينا جاساۋ, ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا تاراپتارىن وركەندەتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن سالاارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەستى ون جىلداي باسقاردى. بۇل كەڭەس – 1993 جىلى عىلىم جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى مەن قر ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا پرەزيدەنت ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان ەدى. سعتك-ءتىڭ سول ءبىر قيىن جىلدارى عالىمدار مەن ينجەنەرلەرگە, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن كونسترۋكتورلىق بيۋرولارعا قول ۇشىن سوزىپ, قولدانبالى عىلىمدى ساقتاپ قالۋعا كومەگى ۇشان-تەڭىز بولعانى اقيقات.
قر ينجەنەرلىك اكادەمياسى مەن سالاارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس بىرلەسە وتىرىپ, 1993-2000 جىلداردا 16 رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردى, سونداي-اق, ماشينا جاساۋ, ەنەرگەتيكا, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا, كەن ونەركاسىبى مەن مەتاللۋرگيا, گەولوگيا, ەكولوگيا, جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى, حيميا جانە مۇنايگاز تەحنولوگيالارى, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, ارحيتەكتۋرا, قۇرىلىس, قۇرىلىس ماتەريالدارى تەحنولوگياسى سالالارىنداعى 400-دەن اسا جوبالاردى ورىنداپ شىقتى.
2000 جىلى باقىتجان تۇرسىن ۇلىنىڭ باستاماسىمەن قر عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق ۇيىمدار اسسوتسياتسياسى (انيتو) قۇرىلدى. اسسوتسياتسيانىڭ قۇرامىنا بارلىق مامانداندىرىلعان اكادەميالار, 100-دەن استام ۇيىمدار مەن مەكەمەلەر كىردى, اسسوتسياتسيا پرەزيدەنتى بولىپ ءبىر اۋىزدان ب.جۇماعۇلوۆ سايلاندى.
تاعى دا ايتا كەتەتىن جايت – وسى اسسوتسياتسيانىڭ باستاماسىمەن جانە قولداۋىمەن «ەڭبەك تۋرالى», «عىلىم تۋرالى», «پاتەنتتىك جۇمىس تۋرالى», «يننوۆاتسيالىق قىزمەت تۋرالى», ء«بىلىم تۋرالى», تاعى دا باسقا سالالار پارلامەنتتە قىزۋ تالقىلانىپ, قر زاڭناماسىنا ارنايى باپ بولىپ قوسىلۋىنا قول جەتكىزدى.
ب.جۇماعۇلوۆتىڭ ءومىربايانىنا قاراپ وتىرساق, ول ەشقاشان بولدىم-تولدىم دەگەندى بىلمەيتىن, ۇنەمى تالپىنىس ۇستىندەگى تۇلعا ەكەنىن بايقايمىز.
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, قر ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى جانە وسى اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى, حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم, تەحنيكا جانە ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» «قر عىلىمىنا جانە تەحنيكاسىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر», مىنە, اتاق-داڭقىنان ات ۇركەتىن ب.جۇماعۇلوۆتىڭ عىلىمداعى جەتىستىگىنىڭ ءبىر پاراسى وسىنداي.
سونداي-اق, ول «مۇناي شيكىزاتىنىڭ تومەن تەمپەراتۋرالى ۆاكۋمدىق-تولقىندى گيدروكونۆەرسيا قۇبىلىسى» اتتى عىلىمي جاڭالىقتىڭ, 500-گە جۋىق عىلىمي ماقالالار مەن سۇحباتتاردىڭ اۆتورى. ب.ت.جۇماعۇلوۆ – سۇيىقتىقتار مەن گازدار مەحانيكاسىنىڭ ماتەماتيكالىق ادىستەرى عىلىمي مەكتەبىنىڭ جەتەكشىسى, مۇناي ءوندىرۋ جانە تاسىمالداۋ پروتسەستەرىن تالداۋ, بولجاۋ جانە وڭتايلاندىرۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول وسىنداي اتاق-داڭققا يە بولا ءجۇرىپ,17 عىلىم دوكتورى مەن كانديداتتارىن دايىنداعان تالىمگەر ۇستاز.
قالاي دەگەنمەن دە, ىرگەلى عىلىم, قولدانبالى عىلىم – ءوندىرىستىڭ ەڭ باستى تەتىگى ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. بۇلاردىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ جۇيەلىلىگى, ناتيجەلىلىگى قوعامنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. تەك ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە عانا ادامزاتتىڭ دۇنيەگە كوزقاراسى, دۇنيەتانىمى قالىپتاسادى, جوعارى تەحنولوگيا داميدى, ءوندىرىستىڭ, ەڭبەكتىڭ, تاۋاردىڭ ساپاسى ارتادى. ال, ول ونەركاسىپتىڭ وركەندەۋىنە, ونىڭ ونىمدەرىنىڭ جاقسارۋىنا, قوعامدىق سانانىڭ كەمەلدەنۋىنە اكەلەدى. وسى عىلىمي جەتىستىكتەردەن كاسىپورىنداردان تۇسەتىن سالىقتىڭ مولشەرى ارتىپ, ول مەملەكەتتىڭ كوركەيۋىنە, بيۋدجەتتىڭ مولايۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى. دەمەك, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتە مىندەتتى تۇردە ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ۇلەسى قوماقتى ەكەنى انىق.
وسى ورايدا, رەفورماتور-عالىم ب.جۇماعۇلوۆتىڭ تولاعاي ەڭبەكتەرى جوتالانا كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟
«ۇلتىنا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن», دەيدى ءاليحان بوكەيحان ۇلى. سوندىقتان دا بولار, باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ قايراتكەرلىك تۇلعاسىن ىرىلەندىرىپ تۇرعان ساپا-قاسيەتتەردىڭ ەڭ باستىسى – ونىڭ مىنەزىنىڭ قىلىشتاي قيىپ تۇسەر مارتتىگىندە جاتىر-اۋ دەپ ويلايمىن.
تەگىندە قايراتكەرلىك پەن ازاماتتىق – قۇستىڭ قوس قاناتى سەكىلدى ەگىز دە ەتەنە بولمىس-ءبىتىم ەكەندىگىندە داۋ جوق.
ءبىر قاراعاندا, باقىتجان تۇرسىن ۇلى دا ءوز ءداۋىرىنىڭ پەرزەنتى. بىراق, ونىڭ باسقا باسشىلاردان ايىرماشىلىعى – جاڭالىقتى جان سالا ىزدەيتىن بولمىسى ارقىلى جەتكەن جان-جاقتى ءبىلىمى مەن ەنتسيكلوپەديالىق ەرۋديتسياسى ناتيجەسىندە قاساڭدىق شەڭبەرىنەن شىعىپ, ۇلتتىق مۇراتتاردى مەملەكەتتىك مۇددەمەن ۇشتاستىرا ويلايتىن اقىل-پاراسات بيىگىنە كوتەرىلۋىندە ەدى. عىلىم, مەملەكەتشىلدىك, اقيقات جولىن تابۋعا دەگەن قۇلشىنىسى ونى اعارتۋشىلىق ءھام گۋمانيستىك داستۇرمەن باۋىرلاستىرىپ جىبەردى. ءبىزدىڭ قازەكەڭ «قىزمەت قولدىڭ كىرى» دەيدى عوي. ال, باقىتجان تۇرسىن ۇلى سياقتى ازاماتتاردىڭ موينىندا ول قاشان دا ار-ۇياتتىڭ ءىسى بولعانىنا كوزىمىز جەتە تۇسەدى.
ول كوپ ۋاقىت بويى كەۋدەسىن دۇبىرلەتىپ, مازا بەرمەگەن جوبا-جوسپارلارىن ءوزى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيەتىنىڭ رەكتورى بولعان كەزىندە جۇزەگە اسىرعانى انىق. ب.جۇماعۇلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋ جۇيەسىنىڭ, قىزمەتتەردىڭ بارلىق سالالارى جاڭعىرتىلدى. ەلىمىزدە العاش رەت حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا وقۋ پروتسەسىن تۇبەگەيلى سونى باعىتقا بەيىمدەۋ, الەمدىك عىلىمي ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە ينتەگراتسيالاۋ جانە الەمدىك رەيتينگتەرگە كىرۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ جۇيەلى كەشەنى جۇرگىزىلىپ, ساندىق ۇلگىسىنە اينالعان بىرەگەي ەلەكتروندىق ۋنيۆەرسيتەت جۇيەسى قۇرىلدى. قازۇۋ قالاشىعىنىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. بىلايشا ايتقاندا, ەلىمىزدە جاڭا جوعارى ءبىلىم جۇيەسى قۇرىلىپ جاتقان كەزدە, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانە ونىڭ رەكتورى ب.جۇماعۇلوۆ جاڭا يدەيالاردىڭ باستاۋىندا تۇردى. سونشاما ۋاقىت بويى تۇيگەن ويلارىن, باعدارلامالارىن, تۇجىرىمدارىن جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ءجۇرىپ جۇزەگە اسىرعان باسشى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق.
باقىتجان تۇرسىن ۇلى 2010 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالدى.
وسى عۇمىرىنىڭ ەلۋ جىلىن ءىلىم-بىلىمگە, عىلىمعا ارناعان, ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ۇلتتىق مودەلىن قۇرۋعا اتسالىسقان اكادەميكتىڭ بۇل قىزمەتتە دە جۇلدىزى جارقىراي كورىندى. ويتكەنى, ول عىلىم ارقاشان قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەي وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ لوكوموتيۆىنە اينالۋى قاجەت ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. سول سەبەپتى, اكادەميك ب.جۇماعۇلوۆ عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلار جاساپ, فورسايتتىق زەرتتەۋلەرمەن قاتار, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن عىلىمي كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى ناقتى شارالاردى ىسكە اسىردى. اتاپ ايتقاندا, ول حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جوعارى ينجەنەرلىك-تەحنولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ جانە وندىرىسپەن ۇشتاستىرىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جولعا قويا بىلگەن بىلىكتى دە ىسكەر باسشى. وسى ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە باقىتجان تۇرسىن ۇلى رەسپۋبليكا كولەمىندە عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە جوعارى مەكتەپتىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كەڭىنەن تانىمال.
ب.جۇماعۇلوۆ 2005 جىلى ورتالىق پارتيا توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, 2007 جىلى «نۇر وتان» حدپ توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. جانە ءدال وسى جىلى دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كىرىستى. 2017 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, سونداي-اق سەناتتىڭ الەۋمەتتىك- مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ تاعايىندالدى. سول كەزەڭدە وتاندىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە قازاقستاننىڭ شەتەلدەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق بايلانىسىنىڭ نىعايا تۇسۋىنە ايرىقشا ەڭبەك ءسىڭىردى. ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە حالىقارالىق ديپلوماتيا سالاسىندا جيناعان تاجىريبەسىنىڭ ارقاسىندا ءتۇرلى ماسەلەلەر توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاستاردا باسقا وركەنيەتتى ەلدەردە بار زاڭداردىڭ باپتارىن, سونىمەن قاتار تاجىريبەلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ءوز پايدامىزعا تيەسىلى شەشىمدەردى بۇلتارتپاستان قابىلداتۋعا يگى ىقپالىن تيگىزدى.
مەن بۇل جەردە ب.جۇماعۇلوۆتىڭ قانشاما شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى جانە شەتەلدىك عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى ەكەنىن, سونداي-اق ەلىمىزدەگى قانشاما ۇيىم, قوعام, كەڭەس, كوميتەتتەردىڭ پرەزيدەنتى ءھام مۇشەسى ەكەنىن ءتىزىپ جازۋدى ارتىق كوردىم.
ەڭ باستىسى, قىزمەت ەتكەن جىلدار ىشىندە كىسىلىك قادىر-قاسيەتى, كاسىبي شەبەرلىگى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, عىلىمي تالانتى, باسشىعا ءتان بىلىكتىلىگى ادەبيەتتىڭ كلاسسيكالىق كەيىپكەرىندەي كەمەلدەنە بەردى.
ءبىر كەزدەگى اۋىلدىڭ جالاڭاياق بالاسى وسە كەلە مەملەكەت قايراتكەرىنە اينالدى. ەندەشە, وقىرمانعا ۇنايتىن كەيىپكەر وسىنداي-اق بولماي ما؟ باقىتجان تۇرسىن ۇلىنىڭ ناق وسى جىگەرى مەن تاباندىلىعىنا, ءوز حالقىنا ايانباي قىزمەت ەتكەن ادالدىعىنا ەرىكسىز سۇيسىنەسىڭ.
مىنە, ەڭبەك مايتالمانى باقىتجان تۇرسىن ۇلى قيىنشىلىقتارعا تولى رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىن, عىلىمي پوتەنتسيالىن ارتتىرۋدا سول جاسامپاز ەڭبەكتىڭ باسى-قاسىندا بولۋدى ءوزىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى پارىزى سانادى.
ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان جەمىستى ەڭبەكتەرىنىڭ وتەۋىندەي بولىپ, بۇگىندە ونىڭ كەۋدەسىندە «پاراسات», «دوستىق» وردەندەرى, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى, عىلىم, تەحنولوگيا جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردى دامىتۋ باعىتىنداعى بەلسەندى جۇمىسى ءۇشىن حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ ء(ىىم) جانە يۋنەسكو-نىڭ ۇلكەن التىن مەدالى, يسلام ەلدەرى ينجەنەرلىك اكادەميالارى فەدەراتسياسىنىڭ (FEIIC) «عىلىمي بايلانىستاردى دامىتۋداعى ەرەكشە ەڭبەگى ءۇشىن» اتتى حالىقارالىق جوعارعى ناگرادا – «ينجەنەرلىك داڭق» وردەنى, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ التىن مەدالى, تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلياسى تاعايىنداعان «پارلامەنتتىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتقانى ءۇشىن» وردەنى, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ التىن مەدالى جارقىرايدى.
دۇنيەدە ۇلتىنا دەگەن قىزمەتى مەن وتان الدىنداعى بورىشىن اتقارا ءجۇرىپ, جاساعان جاقسىلىعىن بۇلداپ, ەلگە سالماق سالۋدان وتكەن جامان ادەت جوق. ايتپەسە, اتقامىنەرلىگى اتاق-مانساپ, شەن-شەكپەن الىپ قالۋدان ارتىلماي جاتسا دا, اق تاۋدى ايىرىپ, قارا تاۋدى قايىرىپ تاستاعانداي-اق, ءوز جۇرتىنا مىندەتسىنەتىندەر قازاق اراسىندا قاي كەزدە دە از كەزدەسپەگەن عوي.
الايدا, كىسىلىك مەكتەبىن قارشادايىنان وقىپ وسكەن, اتا-انادان, كوپ بالالى باۋىرمال وتباسى تاربيەسىنەن كوپ نارسە توقىپ ۇيرەنگەن باقىتجان تۇرسىن ۇلى الگىندەي جات قىلىقتاردىڭ بارشاسىنان اينالىپ ءوتتى. جاساندىلىقسىز, بوياماسىز, جاتىرقاۋسىز عۇمىر كەشتى. تىرشىلىكتىڭ قىم-قۋىت بۇرىلىستارىندا, اعىستارىندا, تار جول تايعاقتى قالتارىستارىندا جۇمىر باستى پەندە شىركىندە ءار ءتۇرلى جاعدايلار بولاتىن دا شىعار. بىراق, قانداي جاعدايدا دا, قانداي ساتتە دە ول – ءوز تانىمىنا, ءوز مۇرات-ماقساتىنا, اينالاسىنا ادال بولدى. كەڭەس داۋىرىندە دە, قايتا قۇرۋ تۇسىندا دا, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتاي-ءتاي باسقان ىلكى ساتتەرىندە دە ەل ەكونوميكاسىنىڭ, عىلىمىنىڭ, ونەركاسىبىنىڭ جاي-كۇيىن قامداپ, سوعان ءبىر كومەگىمدى تيگىزسەم دەگەن ازاماتتىق قاعيداسىنان اينىمادى, باسقاعا الاڭدامادى. سەرگەك تە سەزىمتال, قاجىرلى دا قايسار, ءوزىن دە, وزگەنى دە ايامايتىن ايرىقشا تالاپشىل, ەڭبەكقور جان بارىنە ۇلگەرۋگە, ءبارىن تىندىرىپ ىستەۋگە اسىعاتىن. ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە, باستىققا دا, باعىنىشتىعا دا بىردەي قاراپ, جالتاقسىز جاراسىپ, ىسكە كەلگەندە بىلىكتىلىكپەن كىرىسىپ كەتەتىن قاسيەتى ونى قاشان دا وزگەلەردەن دارالاپ تۇراتىن. «شالقايعانعا شالقاي, ول – قۇدايدىڭ ۇلى ەمەس, ەڭكەيگەنگە ەڭكەي, ول – اكەڭنىڭ ق ۇلى ەمەس» دەيتىن ۇلتىمىز قالىپتاستىرعان ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتىپ, جاقسىلىعىن كورگەنگە جاماندىق ويلاماي, ارزانعا بولا ابىروي توكپەۋگە تىرىسۋشىلىق – باقىتجان تۇرسىن ۇلىنىڭ كىسىلىك بولمىسىنىڭ التىن ارقاۋى ەدى.
«اسىل اعاش تىك تۇرىپ بوي تۇزەيدى», دەگەندەي باقىتجان تۇرسىن ۇلى بۇگىندە جەتپىس جاستىڭ جوتاسىنا كوتەرىلىپ, اسا زور ابىروي يەلەنىپ, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ, ءالى دە سان الۋان مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءدال ورتاسىندا قۇلجاداي قاسقايىپ تۇر!
دوڭگەلەنگەن داۋلەتتى, دۇبىرلەگەن اۋلەتى بار, زايىبى ۆالەنتينا يۆانوۆنا ەكەۋى الاڭسىز عۇمىر كەشۋدە. قۇداي قوسقان قوساعى دا وسال ەمەس – بەلگىلى عالىم-لينگۆيست, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, جوعارعى مەكتەپ حالىقارالىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قر ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر. ۇلى – رۋسلان ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قىزى الينا – زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
مىنە, ءوز كەلەشەگىنە ءوز قولىمەن جول سالعان, تۋعان حالقىن وركەنيەت بيىگىنە سۇيرەگەن قايراتكەر – تۇلعا, قاراپايىم قازاق ۇلى باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ ءومىر جولى, ونەگەلى ىستەرى بۇگىنگى جاستارعا ميراس بولعاي دەپ تىلەيمىن.
ەڭبەگىڭ جانا بەرسىن, جايساڭ ازامات!
اسقار ق ۇلىباەۆ