مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەيگە ساپارى بارىسىندا رجەۆ قالاسىنداعى قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەرگە ارنالعان مەموريالدىق كەشەنگە تاعزىم گ ۇلىن قويدى. بۇل كەشەندەگى ءمارمار تاسقا 1942 جىلى قوستاناي وبلىسىنان سوعىسقا اتتانىپ, 79 جىل بويى حابار-وشارسىز كەتكەن قاسەن تولەگەنوۆتىڭ دە ەسىمى قاشالىپ جازىلعان. كەسكىلەسكەن شايقاستا وپات بولعان بوزداقتىڭ جاتقان جەرىن ۇرپاقتارى 2021 جىلى عانا ىزدەپ تاپتى.
قاسەن تولەگەنوۆ 1901 جىلى ۇزىنكول اۋدانىنداعى كازانكا دەگەن اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. سوعىس باستالعاندا پروكۋراتۋرادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن بىلىكتى مامان باسشىلارى ارنايى برونمەن ەلدە قالاسىڭ دەپ مايدانعا جىبەرمەپتى. بىراق 1942 جىلى قاڭتار ايىندا ءوزى سۇرانىپ سوعىسقا اتتانادى. ارتىندا شيەتتەي ءتورت بالامەن قالعان جارى كۇلدىرايحان جەتى ايدان كەيىن, ياعني تامىز ايىندا «جولداسىڭىز ءىز-ءتۇزسىز كەتتى» دەگەن سۋىق حات الادى. سودان بەرى 79 جىل بويى جاۋىنگەردەن ەشبىر حابار بولماعان. «مەموريال», «پويسك» دەگەن سايتتار شىققاندا مايدانگەردىڭ نەمەرەسى تالعات قاسەنوۆ اتاسىنىڭ اتى-ءجونىن جازىپ ىزدەپ كورىپتى, بىراق ودان ەشبىر ناتيجە شىقپاعان.
– سونىمەن مەن توقتاپ قالدىم. مەنەن كەيىن 2013 جىلى شوبەرەسى – اعامنىڭ ۆەنەرا ەسىمدى قىزى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى سوعىستا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەندەردى ىزدەۋمەن اينالىساتىن ەرىكتىلەرگە شىعىپ, اتام تۋرالى بار مالىمەتتى بەرىپ, تابۋعا كومەكتەسۋىن ءوتىنىپتى. وسىلايشا, 2021 جىلى «اتاڭىز رجەۆ قالاسىنان 8 شاقىرىم جەردەگى گلەبوۆو دەرەۆنياسىنداعى قارۋلاستار قابىرىندە جاتىر» دەگەن جاۋاپ الادى. بۇل قابىردە 3500 ادام جاتىر ەكەن. جالپى, مۇنداي قارۋلاستار قابىرى رجەۆتىڭ ماڭايىنداعى 42 ەلدى مەكەندە بار. جاڭاعى جاۋاپتى العان سوڭ, دەرەۋ رجەۆ قالاسىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىنا قوڭىراۋ شالىپ, «رجەۆ ءۇشىن بولعان شايقاستا قازا تاپقانداردىڭ تىزىمىندە قاسەن تولەگەنوۆ دەگەن جاۋىنگەردىڭ بار ەكەنى راس پا؟» دەپ سۇرادىق. كوميسساريات وكىلىنەن: ء«يا, بار. بىزدەگى دەرەك بويىنشا, قوستاناي وبلىسىنىڭ پرەسنوگوركوۆسك اۋداندانىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىنان سوعىسقا اتتانعان قاسەن تولەگەنوۆ 220-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا شايقاسقان. جۇبايىنىڭ ەسىمى – كۇلدىرايحان. 1942 جىلدىڭ 10 تامىزىندا قازا تاپقان» دەگەن جاۋاپ الدىق. اتامىز جاتقان جەرگە بىلتىر 9 مامىردا باردىق. ءبىزدى رجەۆ قالاسىنىڭ باسشىسى ءوزى كۇتىپ الىپ, بۇكىل قالانى ارالاتىپ, ەڭ جاقسى قوناق ۇيىنە ورنالاستىرىپ, مەيماندوستىق پەيىلىن كورسەتتى. جەرگىلىكتى جۇرت قارۋلاستار قابىرىن جىل سايىن بوياپ, جان-جاعىن سىپىرىپ-تازالاپ, جاقسى كۇتىم جاساپ وتىرادى ەكەن. مۋزىكا داۋسى ساڭقىلداپ تۇر. سودان مەرەكەنى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بىرىنە «كەشىرىڭىز, مۋزىكانى وشىرە تۇرۋعا بولا ما؟ ءبىز قۇران وقىپ الايىق» دەپ ەدىك, «ارينە, قازىر-قازىر» دەپ بۇكىل مۋزىكانى ءوشىرىپ تاستادى. ءبىز قۇران وقىپ بولىپ, قابىردىڭ ءبىر شەتىنە ءوزىمىز ارنايى جاساتىپ اكەلگەن اتامىزدىڭ پورترەتىن ىلدىك. قابىردىڭ باسىنا تۋعان جەردەن وزىمىزبەن بىرگە الا بارعان ءبىر ۋىس توپىراق تاستادىق, – دەيدى تالعات قاسەنوۆ.
مايدانگەردىڭ ۇرپاقتارى گلەبوۆو دەرەۆنياسىنداعى بوزداقتار قابىرىنەن دە ءبىر ۋىس توپىراق الا كەلىپ, رۋدنىي مەن قوستانايدىڭ ورتاسىنداعى سەميلەتكا اۋىلىنىڭ جانىنداعى زيراتقا ەسكەرتكىش ورناتتى. رجەۆتەن اكەلىنگەن ءبىر ۋىس توپىراق سول ەسكەرتكىشتىڭ باسىندا جەر قوينىنا تابىس ەتىلدى.
– قايتىپ كەلگەننەن كەيىن مەن ۇزىنكول اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتىنىڭ ارحيۆىنەن اتامنىڭ قازا تاپقانى تۋرالى قارا قاعازدى تاۋىپ الدىم. قارا قاعاز كەلگەن ەكەن. «تولەگەنوۆ حاسەن 1942 جىلدىڭ 10 تامىزىندا بەلكوۆو دەرەۆنياسىندا قازا تاپتى. حابارلاما جاۋىنگەردىڭ وتباسىنا جاردەماقى رەسىمدەۋ جانە تاعايىنداۋ ءۇشىن بەرىلدى» دەپ جازىلىپتى. اجەمىز ءتورت بالامەن قالىپ وتىر عوي. ول كەزدە حابار-وشارسىز كەتكەندەرگە جاردەماقى بەرىلمەيدى ەكەن. جوقشىلىق كەزەڭ, قارا قاعازدى سول جاردەماقىنى بەرمەۋ ءۇشىن جاسىرىپ قالدى ما, كىم ءبىلسىن؟ – دەيدى مايدانگەردىڭ نەمەرەسى.
قوستاناي وبلىسى