ۋاقىت زىمىران دەيدى. وتكەن ۇلى وقيعالاردىڭ ءبارى بۇگىندە بىرتىندەپ تاريحقا اينالىپ بارادى. سوناۋ 1991 جىلى تۇمشالاعان قارا پەردەنى قاق جارىپ, ارتىنشا قازاقستان اتتى ەلىمىز الەم كەڭىستىگىنە جارقىراعان جاڭا جۇلدىزداي سامعاپ شىعا كەلەدى دەپ كىم ويلاعان؟ كەڭەستىك جۇيەنىڭ قامىتى قىسىپ قيراتقان قۇلاندىدان قالعان ەل بيىكتەگى شوقجۇلدىزدار قاتارىنا قوسىلادى دەپ كىم سەنگەن؟ ال قازىر سونىڭ ءبارى وزدىگىنەن بولا قالعان سەكىلدى. بىراق, بۇل سامعاۋ استە وڭاي ەمەس ەدى. «تاۋەلسىزدىك – تاۋەكەلى جەتكەندەردىڭ عانا پەشەنەسىنە بۇيىراتىن باقىت» دەگەندەي, بۇل تاۋەكەلدى ءتاۋ ەتكەن ەلباسىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا جەتكەن جەتىستىك دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس.
ويتكەنى, قازىرگى قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن دىم بىلمەس بىرەۋ بولماسا, ساناسى باردىڭ ءبارى ءبىلىپ, سەزىپ, كورىپ وتىر. سونىڭ ءدامىن تاتىپ, قىزىعىن تاماشالاپ, راحاتىن سەزىنۋدە. قاي ەل مىقتى مەملەكەت بولۋدى ويلامايدى, قاي مەملەكەت ماڭگى ەل بولۋدى اڭسامايدى؟ ال وعان كەز كەلگەن ەل جەتە المايدى. بۇعان تەك اتا-بابالار ارمانىنا ادال, حالقىنىڭ باقىتىن عانا كوزدەيتىن كوشباستاۋشىلار جەتكىزە الماق. بۇگىندە سوعان قول جەتىپ وتىر. ساياسات, ەكونوميكا سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىمىزدى ايتپاعاننىڭ وزىندە, رۋحاني بايلىعىمىز بەن قۇندىلىعىمىز, وركەنيەتىمىزدىڭ شىڭى مەن قادىر-قاسيەتىمىزدىڭ ايناسى – مادەني قازىنامىزدىڭ ماقتانىشى قانشاما! تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ ىشىندە ەلىمىز بويىنشا 18 جاڭا تەاتر بوي كوتەردى. سوڭعى ون جىلدا كىتاپحانالار – 579-عا, مۇراجايلار – 58-گە, مادەنيەت ۇيلەرى – 1,5 مىڭعا كوبەيدى. ال سولاردىڭ اراسىندا ءبىرى دە بىرەگەيى رەتىندە بولە-جارا ايتارىمىز, استاناداعى «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى – ەۋرازيادا تەڭدەسى جوق ونەر وشاعىنا اينالدى. مۇندا ەڭ ءىرى مەملەكەتتىك شارالار وتكىزىلەدى. ماسەلەن, عيماراتتىڭ اشىلۋ ءراسىمى 2009 جىلى 15 جەلتوقساندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى. ءدال وسى ءزاۋلىم سارايدا تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان باستى مەرەكەلىك شارا ۇيىمداستىرىلىپ, ەلباسى قازاقستان حالقىنا قۇتتىقتاۋ جولدادى. وتكەن جىلى «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىندا 16 جەلتوقسان – تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي سالتاناتتى جيىن بولىپ ءوتتى. جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى. «ەلباسى جولى» كينوەپوپەياسىنىڭ تۇساۋكەسەرى دە وسىندا ءوتتى. وسىلايشا, ءىرى شارالار ورداسى اتانعان ورتالىق كونتسەرت زالى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە جاقسىلىقتىڭ شىراعىنداي, يگى ىستەردىڭ ۇيىتقىسىنداي, جاڭالىقتىڭ جارشىسىنداي حالىقتىڭ كوز قۋانىشىنا اينالىپ سالا بەردى.
ءوزىنىڭ بىرەگەي ساۋلەت جانە اكۋستيكالىق سيپاتتارىنا ساي ءۇش مىڭ بەس ءجۇز (3500) ورىنعا ارنالعان «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى استانا قالاسىنىڭ جاڭا اكىمشىلىك ورتالىعىندا ورنالاسقان. ونىڭ اۋماعى وتىز سەگىز مىڭ التى ءجۇز شارشى مەتردى (38.600 ش.م.) الىپ جاتىر. يدەيانىڭ اۆتورى ماەسترو مانفرەدي نيكولەتتي بولىپ تابىلادى. ول الەمدەگى ەڭ وزىق جوبالاۋشى عانا ەمەس, سونداي-اق, الەمگە تانىمال بولعان قازىرگى زامانعى ەڭ جوعارى سۇرانىستاعى ساۋلەتشىلەردىڭ ءبىرى. بۇگىندە «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىنا اۆستراليالىق سيدنەي وپەرا تەاترىنىڭ اتاعى دا بەرىلگەن. عيماراتتىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, كورەرمەن زالى مۋزىكالىق اسپاپ ۇلگىسىندە جاسالعاندىقتان مۇندا كەلۋشىلەر كەز كەلگەن كونتسەرتتىك شوۋ اسەرىنە بولەنىپ, ەرەكشە كۇي كەشەدى. دەمەك, بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي بىرەگەي جوبا تمد-نىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە جوق. سوندىقتان, بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءمادەني ورتالىقتارىنىڭ جانە ساۋلەت عيماراتتارىنىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
جالپى, عيماراتتا ەڭ ماڭىزدى بولىكتى 2.970 ش.م. كولەمدى پياتستسا-فويە الادى. ول ءۇش كورىنىستى ليفت, ەكى كيىم ىلەتىن جاي, تاۋارلاردىڭ ەكسكليۋزيۆتى تۇرلەرىن ۇسىناتىن سەگىز بۋتيك, تەحنيكانىڭ سوڭعى ۇلگىسىمەن جابدىقتالعان 200 جانە 400 ورىندارعا ارنالعان ەكى كونفەرەنتس-زال, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى: مەيرامحانا, ءدامحانا, تاعانداعى دوڭگەلەك بار جانە دومبىرا شاتىرلى بار سەكىلدى ورىنداردان تۇرادى. پياتستسا-فويە – قوناقتاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزىپ, كوڭىل كوتەرۋىنە نەگىزدەلگەن ىڭعايلى دا جايلى دەمالۋ ورنى بولعاندىقتان, وتە تارتىمدى جاسالعان.
«قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىنىڭ وسى نەگىزگى بولىگى ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار, تۇساۋكەسەرلەر, جينالىستار مەن كورمەلەردى وتكىزۋگە دە ارنالعان. پياتستسا-فويەنىڭ تەحنولوگيالىق جابدىقتالۋى كەز كەلگەن ماڭىزدى شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە ءوتۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وعان دالەل, الدا ايتقانىمىزداي, ساۋلەت ونەرىنىڭ جەتىستىكتەرى تۇتىنۋشىنىڭ تالعامىن قاناعاتتاندىرا الاتىن ساپالى دەڭگەيدە مادەني قىزمەت ەتەتىن كورىنەدى. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ ادامدارىنىڭ شەكارا اتتاپ, شەتەل اسىپ جاتپاي-اق, الەمدىك ۇلى ونەردىڭ تەرەڭىنەن ءوز جەرىمىزدە سۋسىنداۋعا بولاتىنىن تەڭدەسسىز شەبەرلىكپەن دالەلدەۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى.
سول سياقتى باستى نازاردى بىرارالىق ءپۋلتى ارقىلى جالعىز ادام باسقاراتىن كوپفۋنكتسيالى ساحنا (ساحنا اۋماعى 274 ش.م.) بىردەن اۋدارادى. ساحنانىڭ الدىڭعى جاعىندا وركەسترگە ارنالعان ويىق الاڭ بار, ونىڭ تومەن ءتۇسۋ جانە كورىنۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلۋ ۋاقىتى 4 مينۋتتى قۇرايدى. وركەستر الاڭىنىڭ تەرەڭدىگى 4,5 مەتر بولعاندىقتان قاجەتتى كەزدە وركەستر ءۇشىن شىعار ەسىكتەر قاراستىرىلعان. ساحنانىڭ ارتقى جاعى حورعا ارنالعان جانە 7 حور يارۋسىنان تۇرادى, ولار دا ارالىق پۋلت ارقىلى باسقارىلادى جانە تولىق كوتەرىلگەندە بيىكتىگى ءۇش مەترگە دەيىن جەتەدى. دومبىرا ءپىشىندى عيماراتتىڭ بۇل بولىگىنە اسا ءمان بەرىلگەن. ارنايى جەلكەن ءتارىزدى قۇرىلىستىق قۇرىلىمدار ارقىلى اتريۋم جاسالىپ, سىرتقى قالا شۋىلىنان وقشاۋلانعان. عيماراتتىڭ ءىشى مەن سىرتى تۇگەلدەي ۇنجاڭعىرىقتى ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا ارنايى اعاشپەن قاپتالعان. بۇل عيمارات قۇرىلىمىنىڭ ءاربىر بولشەگى تىڭعىلىقتى قاداعالانىپ, زاماناۋي تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان دەگەن ءسوز.
سونداي-اق, اتريۋمنىڭ ءتيىمدى ءبىر قاسيەتى, ونىڭ كوزگە كىشكەنە بولىپ كورىنۋىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل جەكە اسپالى پەردەلەردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلادى, ولاردى توبەگە بەكىتكەندە زالدىڭ جوعارى دەڭگەيى – گالەرەيانى الىپ تاستاۋعا, سونداي-اق زالدىڭ ءۇشىنشى دەڭگەيى بالكوندى دا الىپ, تۇگەل قىمتاپ جاۋىپ تاستاۋعا بولادى. وسى ارقىلى ءۇش جارىم مىڭ ورىنعا ارنالعان زال ءاپ-ساتتە ەكى مىڭ ورىنعا ارنالعان زالعا اينالىپ شىعا كەلەدى.
ساحنانىڭ ۇستىندە, ياعني ونىڭ ەڭ ورتالىق نۇكتەسىندە جالپى قۋاتى 25 كيلوۆاتت «Renkus-Heinz» امەريكالىق فيرماسىنىڭ دىبىستىق كلاسستەرى ورنالاسقان. سونداي-اق, زالدىڭ پەريمەترى بويىنشا 12 ماڭدايالدى كولونكالار ورناتىلعان, ولار دىبىستى بارلىق باعىت بويىنشا تاراتىپ, ءار سەكتورعا جەتە جەتۋىن قامتاماسىز ەتەدى. سيقىرلى سازدى اۋەننىڭ الپىس ەكى تامىردى قۋالاي قامتۋىن قامتاماسىز ەتكەن عاجاپ اكۋستيكالىق جۇيەنىڭ ءبىر سىرى ارنايى يتاليان تەحنولوگياسى بويىنشا جاسالۋىندا كورىنەدى, وندا مىندەتى ءارتۇرلى بۇرىش كولبەۋلەرى ۇيلەستىرىلە كەلىپ, كونتسەرتتىڭ اكۋستيكالىق دىبىستالۋىن تولىق جەتىلدىرۋگە ارنالعان 22 ۇلەستىرگىش قۇپياسىنا تىرەلەدى ەكەن.
ەگەر زالدىڭ قابىرعالارىنا دا نازار اۋداراتىن بولساق, وندا ارنايى اكۋستيكالىق تارتىلۋ مەن دىبىستى كەرى يتەرۋ اسەرى بار قابىرعالىق پەردەلەردى بىردەن بايقاۋعا بولادى. ال بۇل پەردەلەردى باسقارۋ ارنايى باعدارلاماسى بار جەكە كومپيۋتەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. دىبىستى قابىلداۋدى ۇلعايتۋ, ازايتۋعا ارنالعان اكۋستيكالىق قوندىرما ءار كورەرمەن ورىندىعىنىڭ تومەنگى جاعىندا ورنالاسقان. وعان قوسا, 14ح8 مەتر كولەمدى كەڭفورماتتى ەكران بەينەنى كەز كەلگەن قالىپتا, سونىڭ ىشىندە ەڭ الدىڭعى قاتارلى – Blue Ray فورماتىندا كورسەتۋ مۇمكىندىگىمەن ءتۇرلى كينو كورسەتىلىمدەر مەن تۇساۋكەسەرلەردى وتكىزۋگە لايىقتاندىرىلعان. ون بەس ليۋكس ساناتتى جارىق قۇرالدارى 400 ءارتۇرلى جارىق كونفيگۋراتسيالارىنا ساي ەڭ جارىق مۇمكىندىگىن جۇزەگە اسىرۋعا دارمەن بەرەدى.
مىنە, وسىلايشا استانا قالاسىنىڭ جاڭا اكىمشىلىك ورتالىعىندا وزىندىك ساۋلەتتىلىگىمەن جانە اكۋستيكالىق سيپاتتاماسىمەن ەرەكشەلەنگەن, ءۇش مىڭ بەس ءجۇز ورىنعا لايىقتالعان «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى بۇگىنگى تالاپ دەڭگەيىنەن جوعارى تۇرعان عاجاپ عيمارات دەسەك تە, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
كوركەمدىك كولەمىمەن جانە زاماناۋي قۇرىلىستىق ادىستەمەنىڭ ارقاسىندا «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسى, سەنات جانە ءماجىلىس عيماراتىمەن تاماشا ۇيلەسىم تاپقان. ول سىيىمدىلىعى جاعىنان, ياعني جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءۇش مىڭ بەس ءجۇز ون ەكى شارشى مەتر اۋماقتى قامتىعان كونتسەرت زالى سيمفونيكالىق جانە كامەرالىق مۋزىكا كونتسەرتتەرىن, ساۋىق كەشتەرى مەن وپەرا جانە بالەت تەاتر قويىلىمدارىن, كينو كورسەتىلىمدەرىن, سونداي-اق, ساياسي ءىس-شارالاردى تولىققاندى وتكىزۋگە لايىقتالعان الەم بويىنشا ەڭ ۇلكەن عيمارات بولىپ تابىلادى.
قاشاندا باردى بار دەپ باعالاي بىلەتىن حالىقپىز عوي. ەندى وسى اسىل استانامىزدىڭ جاۋھارلارىنا اينالعان عاجايىپ قۇرىلىستارىمىزدى ۇقساتا ءبىلۋ وزىمىزگە بايلانىستى ەكەنى انىق. ويتكەنى, «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى سەكىلدى ءبىرتۋار ونەر تۋىندىلارىن تاماشالاۋعا, ءارى ءسان-سالتاناتى جاراسقان ونداعى ءتۇرلى قويىلىمداردان مادەني ءلاززات الۋعا كەلۋشىلەر دە كوپ. دەمەك, وسىنداي ءمانى مەن ماڭىزى زور كونتسەرت زالىندا قىزمەت ەتۋ باقىتى بۇيىرعان قىزمەتكەرلەرگە اسا جاۋاپتىلىق پەن سەرگەكتىك, ءارى يناباتتىلىق تانىتۋ اسا قاجەت. بۇل مادەنيەتتىڭ ورداسىندا قىزمەت ىستەيتىن ادامدار ارقىلى اتالعان ىزگىلىكتىڭ قۇرمەتى مەن قاسيەتى ايتپاي-اق, كەلۋشىلەرگە ءبىلىنىپ تۇرۋى نۇر ۇستىنە نۇر قۇيا تۇسەتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. الايدا, بۇل سالادا كەزدەسىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ۋاقىت وتە جويىلارىنا دا سەنىم مول.
ەندەشە اتالعان بۇل جوبانىڭ قۇرىلىسى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقانىن ەسكەرسەك, مادەني ونەرىمىزدىڭ قانشالىقتى بيىككە سامعاعانىن ماڭگىلىك ماقتانىش ەتۋگە بولادى. سەبەبى, بۇگىنگى كۇنى مۇنداي بىرەگەي جوبا تمد-نىڭ بىرىندە جوق دەدىك. سوندىقتان, ول ءسوزسىز ساۋلەت ونەرىنىڭ ەڭ جوعارى مۇمكىندىگى مەن ەلىمىزدىڭ مادەني جەتىستىگى بولىپ تابىلادى. وسىنداي زاماناۋي ساۋلەتكەرلىكتىڭ, ۇلگىلى ارحيتەكتۋرانىڭ مۇمكىندىكتەرى ارقاسىندا كەڭ-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا ورتالىق كونتسەرت زالى سەكىلدى عالامات عيماراتتارى بار قايتالانباس اسەم شاھار بوي كوتەردى. ونىڭ قۇرىلىسىندا ەڭ وزىق تەحنولوگيالار مەن XXI عاسىردىڭ يننوۆاتسيالىق ادىستەرى قولدانىلدى. سونىڭ ءبىرى – ءبىز ماقتانىش ەتەتىن «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى. ءسويتىپ, استانانىڭ ساۋلەتىن اجارلاندىرعان يتالياندىق ارحيتەكتور مانفرەدي نيكولەتتيدىڭ كەرەمەت تۋىندىسى – «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالى پايدا بولدى. ونىڭ ەسىگى ۇلى مۋزىكا ونەرىن باعالاي بىلەتىندەرگە, الەم مەن ەلىمىزدىڭ ونەر مايتالماندارىنا قاشاندا ايقارا اشىق. «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىنىڭ ساحناسى – قازاقستاندىق جاس تالانتتار ءۇشىن تاپتىرماس ونەر مەكتەبى بولسا, قالىڭ كورەرمەن ءۇشىن ونەردىڭ تىلسىم ساۋمالى مەن سيقىرلى قۇپياسىنا تامسانار تابيعي تاماشا ورتالىق بولىپ قالا بەرمەك.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».