ەلىمىزدە الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سالاداعى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ازايعان. ماسەلەن, بىلتىرعى 11 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 850-گە جۋىق فاكت تىركەلسە دە, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل 6,9 پايىزعا از.
دەسەك تە, ەلىمىزدە ورتا ەسەپپەن جىلىنا شاڭىراق كوتەرگەن 140 مىڭ وتباسىنىڭ 34,4 پايىزى اجىراسىپ تىنادى. وتباسىلاردىڭ قيۋى قاشۋىنىڭ سەبەبى كوپ. سونىڭ ءبىرى ءارى باستىسى – تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق. ياعني اشۋدىڭ سوڭى الىمجەتتىككە ۇلاسىپ, دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زيان كەلتىرۋدىڭ كەسىرى كوپ. بىلتىر وسىنداي فاكتى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا كوپ تىركەلگەن بولسا, قارا ءتىزىمدى الماتى, قاراعاندى, پاۆلودار, قوستاناي ءوڭىرى جالعايدى.
جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدە جۇرتتىڭ جاعاسىن ۇستاتقان وقيعا دا الماتى وبلىسىندا بولعان. جاڭا جىل كەشىندە كۇيەۋى 5 بالاسىنىڭ كوزىنشە ايەلىن اياۋسىز سوققىعا جىققان. ەكى كۇن بويى تاياق جەگەن كەلىنشەك حات جازىپ, ءوز-وزىنە قول سالماق بولادى. ابىروي بولعاندا, جابىرلەنۋشى امان قالىپتى.
بۇل جىل باستالعالى تىركەلگەن ءبىر عانا فاكتى ەمەس. سوڭعى ءبىر اپتادا «قورعاۋ-استانا» داعدارىس ورتالىعىنان 15-كە جۋىق كەلىنشەك كومەك سۇراعان. «بىلەتىنىم – ءبىر توعىز, بىلمەيتىنىم – توقسان توعىز» دەمەكشى, ءار شاڭىراقتىڭ ەسىگىنىڭ ارتىندا قالىپ جاتقان قانشاما تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق دەرەگى بار. بۇعان تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ جاي-كۇيىن تالداۋ جۇمىستارىنان-اق كوز جەتكىزۋگە بولادى.
مۇنى ەلىمىزدەگى ءاربىر ەكىنشى قىلمىستى ەركەكتەر ماس كۇيىندە جاسايتىنىن, زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ 70-75%-ى تۇرعىن ۇيدە تىركەلەتىنىنەن-اق ءتۇسىنۋ كەرەك. وتباسىلىق-تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ 80 پايىزى ەرلى-زايىپتى نەمەسە ازاماتتىق نەكەدەگى ازاماتتار اراسىندا جاسالادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» جولداۋىندا كوتەرىپ, «وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. وتباسىندا ويران سالاتىندار جازاعا تارتىلماسا, ولار ودان بەتەر باسىنىپ كەتەدى. ال جاپا شەككەندەر مۇلدەم قورعاۋسىز قالادى. مۇنداي ارەكەتتەر ءۇشىن جازانى كۇشەيتەتىن كەز كەلدى دەپ سانايمىن. زارداپ شەككەن جاندار ەلدىڭ سوزىنەن نەمەسە بىرەۋدىڭ قىسىم جاساۋىنان قورىقپاۋى قاجەت. سوندىقتان, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ولارمەن وتە مۇقيات جۇمىس جۇرگىزىپ, ءتيىستى شارالاردى قولدانۋى كەرەك», دەگەن ەدى.
جاقىندا وتباسى ينستيتۋتىن زەرتتەۋ ورتالىعى شاڭىراقتاعى نەگىزگى پروبلەمالاردى انىقتاۋ جانە وتباسى ساياساتىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا «قازاقستاندىق وتباسىلار-2022» ۇلتتىق بايانداماسىن كوپشىلىككە تانىستىردى. قۇجاتتا مەملەكەتتىك-الەۋمەتتىك قولداۋ, وتباسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس جانە اتا-انا بولۋ مارتەبەسى جان-جاقتى ساراپتالعان. بۇعان قوسا وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتى سارالانادى.
«باياندامادا وتباسى ساياساتىن ىسكە اسىرۋداعى اعىمداعى جاعدايدىڭ تالداۋى مەن زاڭناماداعى پروبلەمالار, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ, سونداي-اق وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتى زەردەلەندى. سونداي-اق از قامتىلعان وتباسىلاردى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرى قارالىپ, اتا-انا بولۋ مارتەبەسىن قالىپتاستىرۋ جانە بالالاردى تاربيەلەۋ ەرەكشەلىكتەرىنە تالداۋ جاسالدى. سونىمەن قاتار وتباسى ينستيتۋتىنىڭ وزگەرۋى, وتباسى ساياساتىن ىسكە اسىرۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى, بالا تاربيەسىندەگى اكەنىڭ ءرولى, ايەلدەر مەن وتباسى ينستيتۋتىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋعا جانە وعان قارسى ءىس-قيمىلعا ىقپالى زەرتتەلدى», دەدى وتباسى ينستيتۋتىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى جۇلدىز باتتالوۆا.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جىل سايىن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى بويىنشا 100 مىڭنان استام ءوتىنىش تۇسەدى. بىراق جابىرلەنۋشىلەردىڭ 60 پايىزى قۇقىق بۇزۋشىلارعا قاتىستى شارالار قابىلداۋدان باس تارتادى ەكەن. ال ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, كوبىنە ايەلدەر مۇنداي شەشىمدى كۇيەۋىنىڭ قارجىلاي قولداۋىنان ايىرىلىپ قالامىن دەپ قابىلدايدى. وسىعان بايلانىستى قۇقىق قورعاۋشىلار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭ قاتاڭداتىلماسا, ەلدەگى الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق سالاداعى بۇل كورسەتكىشتەر وزگەرمەيدى دەپ وتىر.
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»