شەشۋى شىم-شىتىرىق چەمپيونات

برازيلياداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ باستالۋىنا

6 كۇن قالدى

بۇگىندە بۇكىل الەم كوز تىگىپ, قۇلاق قاداپ وتىرعان فۋتبولدان برازيلياداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ باستالار شاعىنا تۋرا ءبىر اپتادان از ۋاقىت قالدى. مەزگىلدىڭ تىم تاياپ قالعانىنا قاراماستان, جاھان جۇرتشىلىعى ونىڭ قالاي ءوتىپ, قانداي ناتيجە اكەلەتىنىن ءالى پايىمداي الماي وتىر. مۇنداعى ماسەلە تەك ونىڭ سپورتتىق سيپاتىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, بايراقتى باسەكەنىڭ ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىندا قالاي وتەتىنىندە دە بولىپ تۇر. بۇل جاعىنان كەلگەندە, دۇنيە دوپ دوداسى تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى ءدال وسىنداي جۇمباعى مول چەمپيونات بولىپ كورگەن ەمەس. برازيليا بيلىگى قازىردىڭ وزىندە بۇل بىرىنشىلىكتەن ۇلكەن ەكونوميكالىق ورلەۋدى كۇتۋگە بولمايتىنىن ءبىلىپ-سەزە باستادى. ول مۋنديالدى دايىنداۋ ءۇشىن جاراتىلعان 11,5 ملرد. دوللار قارا­جاتتىڭ باسىم بولىگى جەلگە ۇشىپ كەتكەنىنە كوز جەتكىزدى. مۇنىمەن دە قويماي, ەلدى جايلاعان كەڭ اۋقىمدى جەمقورلىق پەن تورەشىلدىكتىڭ سالدارىنان وسى كۇنگە دەيىن كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار سالىنىپ بىتپەي قالدى. ولاردىڭ اراسىن­دا قازىر ءتىپتى ءالى باس­تال­ماعاندارى دا بار ەكەن. بۇعان دەيىن جەر شارىنىڭ جان­كۇ­يەرلەرى ءۇشىن برا­زيليا مەن فۋتبول ەگىز ۇعىم سياقتى كورى­نەتىن. ادەتتە ولار اياقدوپتىڭ وتانىنا البيون ارالىن جاتقىزىپ كەلگەندەرىمەن, ءناتى ويىننىڭ ناعىز ونەر تۇرعىسىنداعى تۇرقىنا جەتكەن مەكەنىنە لاتىن امەريكاسىنداعى وسى ەلدى ساناۋشى ەدى. مۇنى دا از دەسەڭىز, بۇل ەلدىڭ ەڭبەكتەگەن جاسىنان ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىنگىسىنىڭ فۋتبولدان باسقا ەرمەگى, فۋتبولدان باسقا جىرى, فۋتبولدان باسقا قىزىعى جوقتاي بولىپ سەزىلەتىن. مىنە, «فۋتبولمەن ءورىپ, فۋتبولمەن جۋساپ جۇرگەن» جۇرتتىڭ ەندى كەلىپ, ءوز وتاندارىندا وسى ويىننىڭ ۇلكەن تويى وتۋىنە جاپپاي قارسى شىعۋى بىلايعى قاۋىم ءۇشىن شىنىندا جاعا ۇستايتىنداي جاڭالىق سياقتى. راس, وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ 1950 جىلىنان كەيىن ءوز شەجىرەسىندە ەكىنشى مارتە عانا الەمدىك دوپ دوداسىن وتكىزۋگە رۇقسات العاندا ەلدىڭ ۇلكەنى مەن كىشىسى بۇعان ايران-اسىر قۋانعان. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەكونوميكاسى سوڭعى جىلدارى دامۋ جولىندا كەلە جاتقان ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتقىزىلىپ جۇرگەن برازيليانىڭ وزىنە مۇنداي الاماندى وتكىزۋ وتە اۋىر سوققانعا ۇقسايدى. ونىڭ ۇستىنە, جوعارىدا ايتىلعان جەمقورلىق سالدارىنان باسىندا ويعا الىنعان كوپتەگەن ناقتىلى ماقساتتارعا قول جەتكىزىلمەي قالعان. مۇنىڭ ءبارى جۇرتتى قاتتى اشىن­دىرىپ, ولاردىڭ قايتا-قايتا نارازىلىق اكتسيالارىنا شىعۋلارىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ بولعان. قازىر فۋتبولدان الەم­نىڭ بەس ءدۇر­كىن چەم­پيونى اتانعان جال­عىز ەلدە مۋن­ديالدىڭ ءوتۋىن قولدايتىن حا­لىق­تىڭ سانى بارعان سايىن ازايىپ بارادى. ماسەلەن, 2008 جىلى وسىندا فۋتبول چەمپيوناتىنىڭ ءوتۋىن قولدايتىندار سانى 79 پايىزدى قۇراسا, قازىر 48 پايىزدان اسپاي قالىپتى. البەتتە, مۇنداعى سەبەپ سپورتتىق تۇرعىدان شى­عىپ تۇرعان جوق. كوپتەگەن برازيليالىقتار ءۇشىن ول بيلىكتىڭ بەرگەن ۋادەلەرىنىڭ باسىم بولىگىن ورىنداماعانىنان كورىنىپ تۇر. ەندى دودانىڭ سوڭى ەكونوميكالىق ءوسىم اكەلەتىنىنە دە ەشكىم سەنبەۋدە. بۇعان قوسا, چەمپيوناتتىڭ الەم تاريحىنداعى ەڭ قىم­باتقا تۇسكەلى تۇرعانى دا بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتىنا اينالدى. سالىستىرمالى تۇردە عانا ايتايىق, برازيليا تەك ستاديونداردىڭ قۇرىلىسى مەن قايتا جابدىقتاۋلارى ءۇشىن 3,6 ملرد. دوللار اقشا جاراتىپ قويسا, مۇنىڭ الدىنداعى چەمپيوناتتاردى وتكىزۋگە گەرمانيا مەن وار وسى شامالاس قانا قارجى جۇمساعان بولىپ شىقتى. بىراق برازيليادا قۇرىلىس جۇمىستارى ءالى تولىق اياقتالماعان. ولاردىڭ ماڭى وسى كۇننىڭ وزىندە قۇرىلىس الاڭدارىنا ۇقسايتىن كورىنەدى. بۇدان بولەك, مەملەكەتكە پايدا اكەلۋگە ءتيىستى اۋەجايلار, جولدار جانە باسقا دا ۇزاق مەرزىمدى جوبالار تولىق جۇزەگە اسىپ بولماعان سىڭايلى. ولاردىڭ اراسىندا جەمقورلىق دەرەكتەرى بويىنشا جانجالعا كومىلىپ جاتقاندارى دا جەتەرلىك. ايتالىق, ەلدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى فورتالەزە دەگەن كەدەي قالادا 6 ويىن وتكىزىلمەكشى. ونداعى ستاديون 230 ملن. دوللارعا سالىنىپ بىتكەن. بىراق فورتالەزە اۋەجايىنا ۇشىپ كەلگەن جانكۇيەرلەر وندا جاڭا تەرمينالدىڭ ورنىندا ۇلكەن شاتىردىڭ تۇرعانىن كورەر ەدى. ال بيلىك وكىلدەرى قازىر عيماراتتى كەڭەيتۋ ءۇشىن بولىنگەن 78 ملن. دوللاردىڭ قايدا كەتكەنىن ىزدەپ اۋرە بولىپ جاتىر. وسىنداي الاس-قاپاس تىرلىكتەرگە قاراماستان, برازيليا ۇكىمەتى مۇنداعى ينفراقۇرىلىم جوبالارىنىڭ چەمپيونات باستالاتىن كۇنگە دەيىن تولىق ىسكە قوسىلاتىنىن, ولاردىڭ ۇزاق مەرزىمدى تيىمدىلىك پەن پايدا اكەلەتىنىن ايتىپ, قايتا-قايتا ۋادە بەرۋدە. بيلىكتىڭ بولجامى بويىنشا, چەمپيونات كەزىندە 380 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, ەلگە 600 مىڭ شەتەلدىك تۋريست اياق باسادى. مۇنىڭ سىرتىندا جارناما بيزنەسى, اۆياتاسىمال, مەيمانحانالار مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى, مادەني-ساۋىقتىرۋ شارالارى 11,1 ملرد. دوللار كولەمىندە تابىس اكەلۋگە ءتيىس. دەگەنمەن, جۇمىس ورنى دەگەن ۋاقىتشا عانا تىرلىك. دەمەك, ودان ەل ەكونوميكاسىنا كەلەتىن تابىس ونشالىقتى كوپ ەمەس. تاۋەلسىز ساراپشىلار ەندى بۇلاردىڭ 2,2 ترلن. دوللار دەڭگەيىندەگى ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە قاۋقارسىز ەكەنىن اشىق ايتا باستادى. چەمپيونات الداعى قازان ايىندا پرەزيدەنت سايلاۋىنا ەكىنشى مەرزىمگە داۋىسقا تۇسكەلى تۇرعان مەملەكەت باسشىسى ديلما رۋسەفف ءۇشىن ءدال قازىر ناعىز باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىر. بۇرىن ساراپشىلار اتالمىش تۋرنير قورىتىندىسى وعان سايلاۋ ناۋقانىندا قارسىلاستارىنان باسىمدىق الۋعا جاردەمدەسەدى دەپ ەسەپتەۋشى ەدى. الايدا, پرەزيدەنت مۇنى پايدالانۋدىڭ ورنىنا بۇل كۇندەرى كولەڭكەدە قالۋدى ءجون ساناپتى. ول ءتىپتى چەمپيوناتتىڭ اشىلۋ سالتاناتى كەزىندە ءسوز سويلەۋدەن دە باس تارتقان. ال 2007 جىلى برازيليا الەم چەمپيوناتىن وتكىزۋ قۇقىعىنا يە بولعان كەزدە ەلدىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى لۋيس يناسيۋ لۋلا دا سيلۆا مۇنى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا جاڭا ءتۇسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتكە كورسەتىلگەن سىي دەپ باعالاعان ەكەن. سول جىلدارى مۇنداعى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە تۇراقتى ۆاليۋتا ىقپال ەتكەن, ورتا تاپتىڭ قاتارى ۇلعايعان, شيكىزات باعاسى ارتا تۇسكەن, سونداي-اق ريو-دە-جانەيروعا جاقىن جەردەن ءىرى مۇناي كەن ورنى تابىلعان. 2007 جىلى برازيليانىڭ قور رىنوگى 44 پايىزعا وسكەن. ارادا تاعى ەكى جىل وتكەندە, ريو-دە-جانەيرو 2016 جىلعى جازعى وليمپيالىق ويىنداردى وتكىزۋ قۇقىعىن دا الدى. بىراق وسى تۇستان باستاپ برازيليانىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى كىلت توقتاپ قالدى. ول 2010 جىلى جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ءوسۋىن 7,5 پايىزعا جەتكىزگەننەن كەيىن قايتادان قۇلدىراۋعا بەت الدى. مىنە, ەل ءتورت جىلدان بەرى سول داعدارىستىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي-اق كەلەدى. بۇعان شيكىزات باعاسىنىڭ ءتۇسىپ كەتۋىنىڭ دا ايتارلىقتاي اسەرى بولعان. ورتا تاپتىڭ وكىلدەرى ءىرى تۇتىنىم قارىز­دارىنان شىعا الماعان, سالىقتىڭ جوعارىلىعىنان ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمى ەداۋىر ازايىپ كەتكەن. جاڭا مۇ­ناي كەنىشتەرى كۇتكەن تابىستارعا جەت­كىزە قويمادى. سەبەبى, جەمقورلىق پەن جوبالاردىڭ ناشارلىعى سالدارى­نان مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايعان جوق. وسىنىڭ جايىن تەكسەرۋ بارىسىندا پوليتسيا مۇناي كومپانياسىنىڭ تەحاس­تاعى قۇنى 45 ملن. دوللارعا تەڭگەرىلىپ وتىرعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن 1,2 ملرد. دوللارعا ساتىپ العانىن انىقتادى. 2007 جىلى بيلىك الەم چەمپيوناتى ءۇشىن جاڭا اۋرۋحانالار سالۋعا دا ۋادە بەر­گەن ەكەن. الايدا, ەلدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ەشبىر وزگەرمەگەن كۇيى قالدى. ماسەلەن, برازيليادا بالالار ءولىمى اقش-قا قاراعاندا, ەكى ەسەگە كوپ. ەلدە جوعارى ءبىلىمدى دارىگەرلەر جەتىسپەيدى. سوندىقتان 2013 جىلدان بەرى ولار كۋبادان اكەلىنە باستادى. باسىندا بيلىك مۇنداعى ستاديونداردى دا جەكە ادامداردىڭ ينۆەستيتسيا­سى ارقىلى سالماقشى بولىپتى. وسى­عان وراي سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشا­لارى ەكونوميكانى دامىتۋعا سەر­پىن بەرۋگە ءتيىستى ءتۇرلى جوبالاردى قول­داۋعا جۇمسالاتىن بولىپ شەشىلگەن. بۇلار­دىڭ اراسىندا كولىك جوباسى ەڭ ما­ڭىز­دىسى سانالعان. سەبەبى, كەيبىر ءىرى قالالاردا ءالى كۇنگە دەيىن مەترو جوق ەكەن. سونىڭ سالدارىنان ولارداعى تۇر­عىندار جۇمىسقا قاپىرىق اۆتوبۋس­تارمەن ساعاتتار بويى ءجۇرىپ, ازەر جەتە­تىن كورىنەدى. قورىتىندىدا ستاديون­دار­دىڭ بارلىعى تازا دەرلىك بيۋدجەت اقشاسىنا سالىنا باستاعان. ال ولار­دىڭ كەيبىر جەرلەردەگى قۇنى الدىن الا بەلگىلەنگەننەن 4 ەسەگە دەيىن ءوسىپ كەتكەن. وسىلايشا مەملەكەت استاناسى – برازيليا قالاسىنداعى ستاديون قۇ­رىلىسىنىڭ باعاسى 68 پايىزعا دەيىن ارتىپ, ول 636 ملن. دوللارعا دەيىن بارعان. ەلدەگى بانكيرلەر مەن باسقا دا جەكە كرەديتورلار ستاديونداردىڭ كەلەشەكتە تابىس اكەلەتىنىنە سەنبەي وتىر. سەبەبى, ولاردىڭ سالىنۋىنىڭ وزىنە كەتكەن اقشادا ەسەپ جوق. ماسەلەن, سان-پاۋلۋداعى چەمپيوناتتىڭ اشىلۋ ماتچى وينالاتىن 62 مىڭ ورىندىق, 550 ملن. دوللارلىق ستاديوننىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ شىعۋ ءۇشىن كەيىن تاعى 200 ملن. دوللار مولشەرىندە مەملەكەتتىك كرەديت پەن سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراس­تىرىلىپتى. وسى كەشەننىڭ باعى­نىسىنداعى «كورينتيانس» كلۋبى جەكە ينۆەستور تابا الماي, قارىزعا بەلشەسىنەن كىرىپ كەتكەن. سىنشىلار بۇل تاراپتا برازيليادا «شاش ال دەسە, باس الاتىنداي» جاعدايلاردىڭ دا جاسالىپ كەتكەنىن ايتىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرىن ولار چەمپيوناتتى 12 بىردەي قالادا وتكىزۋ جونىندەگى ۇيعارىمنان كورەدى. ال فيفا-نىڭ تالابى بويىنشا 8 قالانىڭ ءوزى جەتكىلىكتى ەكەن. ءبىر تاڭعالارلىعى, جوعارىداعى 12 قالانىڭ 4-ەۋىندە ءتىپتى, دۇرىس فۋتبول كومانداسى دا جوق بولىپ شىقتى. دەمەك, چەمپيونات بىتكەننەن كەيىن بۇل سپورت الاڭدارى قاڭىراپ بوس تۇراتىن بولادى. مىسالى, 39 مىڭ ورىندىق ستاديون بوي كوتەرگەن امازوناس شتاتىنىڭ ماناۋس قالاسىنداعى جەرگىلىكتى جاساقتىڭ ەڭ نەگىزگى دەگەن ماتچتارىنىڭ وزىنە بۇعان دەيىن 1,5 مىڭنان ارتىق ادام كەلىپ كورمەپتى. قازىر برازيليادا جاھان­دىق الامان باستال­عان بويدا كوپتەگەن كاسىپورىندار مەن مەكتەپتەر جابىلىپ, بۇكىل ەلدىڭ ءوز قۇراماسىن قولداۋعا كوشەتىنى ايتىلىپ جاتىر. بىراق بۇل جولى جۇرتتىڭ ەسەپسىز جاراتىلىپ كەتكەن قىرۋار ارتىق اقشاعا قات­تى نارازى بولىپ وتىر­عانى سونداي, ولار دودا ءجۇرىپ جات­قان كۇندەرى قار­سىلىق اك­تسياسىنا شىعىپ كەتە مە, دەگەن دە قاۋىپ بار. برازيليا جۇرتشىلىعى مۇنىڭ العاشقى ۇشقىنىن 2013 جىلى ەلدە كونفەدەراتسيا كۋبوگى ءۇشىن تۋرنير ءوتىپ جاتقان كەزدە ءبىر كورسەتىپ قويعان. ولار سوندا اقشانى ستاديوندار ءۇشىن ەمەس, قوعامدىق كولىكتەر جۇيەسىن جاقسارتىپ, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار قۇرىلىستارىن جۇرگىزۋگە جۇمساۋدى تالاپ ەتكەن. ال مامىر ايىنىڭ سوڭىنا قاراي «ءبىز فيفا ستاندارتى بويىنشا مەكتەپ سالىنۋىن قالايمىز» دەگەن ۇران الىپ شىققان تۇرعىندارعا قارسى پوليتسيا كوزدەن جاس اعىزاتىن گاز قولدانۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇگىندە برازيليا بيلىگىن سىناۋشىلار قاتارى كۇن ساناپ دەرلىك ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا رونالدو جانە روماريو سىندى بۇرىنعى فۋتبول جۇلدىزدارى دا بار. وسىنىڭ الدىندا عانا «فۋتبول كورولى» پەلە دە ستاديونداردىڭ ءالى دايىن بولماي جاتقانىن سىنعا الىپ, وسىدان بولجامدى تۋريستەردىڭ كەمىندە 25 پايىزى كەلمەي قالاتىنىن ايتقان ەدى. سونىمەن, برازيليا ەلى ۇلكەن سىننىڭ قارساڭىندا تۇر. الدا تەڭدەۋى ءبىر بولعانىمەن, جۇمباعى كوپ, شەشۋى شىم-شىتىرىق تاريحتاعى تۇڭعىش دوپ دوداسى كەلە جاتىر. ەندى اپتاعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا باستالىپ كەتكەلى تۇرعان الەم چەمپيوناتى وسى كەزگە دەيىن تۋىنداپ ۇلگەرگەن كوپتەگەن سۇراقتارعا بىرتىندەپ جاۋاپ بەرە باستايتىن شىعار. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».