ءابىش ادىلبەكوۆ ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ءبىتىردى. قوستاناي, اقمولا, الماتى وبلىستارىندا پروكۋراتۋرا ورگانىندا قىزمەت ىستەگەن بىلىكتى زاڭگەر, اقمولا وبلىسى ەگىندىكول, الماتى وبلىسى ۇيعىر اۋدانىندا جانە قاپشاعاي قالاسىندا پروكۋرور لاۋازىمىن اتقاردى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى قىزمەتپەن قاتار, ۇلتتىق ونەر سالاسىندا دا وزىندىك ءىزى بار ونەرپاز, بىرنەشە دۇركىن ءانشى-تەرمەشىلەر كونكۋرستارىنىڭ جۇلدەگەرى اتاندى. تاياۋدا «داستان» ستۋدياسىنان باتىرلار جىرى مەن تەرمە, تولعاۋلاردان تۇراتىن «ۇلت رۋحى» اتتى ءۇنتاسپاسى جارىق كوردى. وسى ورايدا ءبىز ءابىش ادىلبەكوۆپەن قازاق رۋحانياتى مەن ونەرى تۋراسىندا اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– اتا-تەگىڭىزدە انشىلىك, جىرشىلىق ونەر بار ما ەدى, الدە وسكەن ورتا اسەر ەتتى مە؟
– ءحانتاڭىرىنىڭ باۋرايىندا دۇنيەگە كەلىپ, ۇشقوڭىر جايلاۋىندا, سارىتاۋقۇم قويناۋىندا ءوستىم. جاس كەزىمدە ءبىزدىڭ وتباسى نارىنقولدان جامبىل اۋدانىنىڭ ك.مىڭباەۆ اۋىلىنا تۋىستارىمىزدىڭ قاسىنا قونىس اۋداردى. اكەم كوزى اشىق كوكىرەگى وياۋ, ەلگە سىيلى, جۇرگەن جەرىندە بيلىك ايتىپ جۇرەتىن بەدەلدى كىسى بولاتىن. ارينە, ونەرگە كەلۋ دە وتباسى تاربيەسىنەن باستالادى. ارعى اتالارىمدى ايتپاعاندا, ءوز اكەم دە, انام دا ونەرپاز جاندار ەدى. انام ەسكى جىر-قيسسالاردى جاتقا ايتىپ وتىراتىن. اتاقتى «سارىبيداي» ءانىنىڭ اۆتورى سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ اتالاس تۋىسى ەدى. اكەم ءانشى بولاتىن, ايتىسكەرلىگى دە بار-تىن. ومىردەگى دە, ونەردەگى دە العاشقى ۇستازىم اكەم مەن ەل ىشىندەگى ونەر يەلەرى. ولاردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ۇلتتىق رۋحتىڭ نەبىر ۇلگىلەرىن كوردىم.
– زاڭگەرلىك قىزمەتتە ءجۇرىپ ونەردەن قول ۇزبەۋىڭىزگە كىمدەر سەبەپ بولدى.
– ازامات بولىپ قالىپتاسۋدا قىزمەتتەگى ۇستازدارىم وڭالسىن جۇمابەكوۆ, ءىلياس باقتىباەۆ, تالاپ قالياكبەروۆ, ءامىرحان امانباەۆ سياقتى قازاقتىڭ اسىل ازاماتتارىنىڭ بەرگەن ءتالىم-تاربيەسىنىڭ, اعالىق قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى جەتىستىككە جەتكەنىمدى ماقتانىشپەن ايتا الامىن. «ۇستازدى اكەڭدەي سىيلا», دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىن مەن وسى كىسىلەر ارقىلى ۇقتىم. ءبىر جىلى اللا ءساتىن ءتۇسىرىپ سارىاعاش ساناتوريىنە دەمالۋعا باردىم. كەشكى استان سوڭ دەمالۋشىلار جينالىپ, ورتاسىندا ءبىر جاس جىگىت دومبىرامەن ءان سالىپ وتىر ەكەن. از-كەم تىڭداعان سوڭ دومبىراسىن سۇراپ الىپ «سارىبيداي» ءانىن اۋەلەتتىم. كوپشىلىك قولپاشتاپ تاعى ايتقىزدى, ءبىر ساعاتتاي ءان سالدىم. سول كۇننەن باستاپ قازاق ونەرىنىڭ ايتۋلى وكىلى اسقار توقپانوۆ دەمالىسىم بىتكەنگە دەيىن جانىنان شىعارمادى. اندەرىمدى, تەرمەلەرىمدى تىڭداپ باتاسىن بەرىپ: «ونەردى تاستاما!» دەپ اماناتىن دا ارتتى.
ونەرپازدار باس قوسقان ءبىر جيىندا نۇرعيسا تىلەنديەۆ اتامىز بولمەسىنە شاقىرىپ الىپ: «ونەردى تاستاما!» دەپ تاپسىرىپ, باتاسىن بەرگەنى تاعى بار. قازاقتىڭ وسىنداي ءبىرتۋار اسىل ازاماتتارىنىڭ باتاسى مەنى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قاناتتاندىرىپ, قىزمەتپەن قاتار ونەردى دە الىپ جۇرۋگە سەبەبىن تيگىزدى دەپ سانايمىن. جىر-تەرمەنىڭ, اسىرەسە, ناقتى وقيعا جەلىسىنە قۇرىلعان باتىرلار جىرىنىڭ ۇلت رۋحىن كوتەرۋدەگى, ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋداعى, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى وياتۋداعى ءرولى زور. مەنىڭ ديسكىمدى تىڭداپ, ەرتەڭ-اق جاس جەتكىنشەكتەردىڭ ماعان ۇقساپ, رايىمبەك, سۇرانشى, ساۋرىقتى جىرلاپ جۇرەتىنىنە سەنىمىم مول. ۇلتتىڭ بولاشاعى – ۇلت رۋحىندا! رايىمبەك, باتىردىڭ قالماقتىڭ 17 باتىرىمەن جەكپە-جەككە شىعىپ جەر جاستاندىرۋى مەن سۇرانشى باتىردىڭ قىرعىزدىڭ قالىڭ قولىمەن جالعىز شايقاسقان ەرلىگىن تىڭداپ وسكەن جاس ۇرپاقتىڭ رۋحى قانداي بيىك بولاتىنىن ءوزىڭىز پايىمداي بەرىڭىز. ونىڭ ءبىر ايعاعى, بىلتىر بولگاريادا وتكەن جارىستا رايىمبەك اۋدانى, قاراساز اۋىلىنىڭ تۇلەگى, 1995 جىلى تۋعان گاۋhار وسپانقىزى قازاقتا تۇڭعىش رەت بوكستان ايەلدەر اراسىندا دۇنيەجۇزىنىڭ چەمپيونى اتاندى. وسى ءبىر ەلەۋلى جاڭالىقتى ەستىپ, بوركىمدى اسپانعا اتىپ, قۋاندىم.
– CD جيناعىڭىزدىڭ «ۇلت رۋحى» اتالۋىنىڭ سىرى نە؟
– «ۇلت رۋحى» اتتى ءۇنتاسپانىڭ جارىق كورۋىن ونەرىممەن ۇلتىما ەتكەن قىزمەتىم دەپ بىلەمىن. بۇل جىر-جيناقتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى «رايىمبەك باتىر» داستانى تۇڭعىش رەت حالىققا ۇسىنىلىپ وتىر. قازاق كەڭەس ادەبيەتىندە اتالعان داستان جايلى دا, ونىڭ اۆتورى سابدالى جىراۋ جايلى ەشقانداي مالىمەت جوق. وسىدان 12 جىل بۇرىن جازۋشى دانەش احمەتوۆ اعامىز قىتاي قازاقتارىنان جازىپ الىپ, ەلگە جەتكىزگەن. بۇل داستان – ءحVىىى عاسىرداعى ناقتى بولعان وقيعا جەلىسىنە قۇرىلعان شىعارما.
سابدالى جىراۋ باتىر بابامىزدىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى دەسەدى. «رايىمبەك باتىر وسى جازدا شەشۋشى شايقاسقا شىعاتىن كورىنەدى, سوعان وراي ۇلكەن قول جيناماقشى ەكەن» – دەگەن حابار جانسىزدارى ارقىلى اعاناس حانعا جەتەدى. ءسويتىپ, ول ۇلكەن سوعىسقا كۇنى بۇرىن دايىن بولىپ, رايىمبەك باتىر جاساعىنىڭ جولىن تورۋىلدايدى. سارىتوعاي-شارىن جاقتان جالاڭاشقا قول جيناۋ ءۇشىن بەت العان رايىمبەك جاساعىن اعاناس حان كوكپەكتىڭ جازىعىندا قورشاۋعا الادى. كۇشى وزىنەن الدەقايدا باسىم جاۋمەن بىردەن اشىق ايقاسقا بارماي, رايىمبەك باتىر قۋلىققا كوشەدى. دەرەۋ جالاڭاش, سوگەتى جاققا جاۋشىلار اتتاندىرىپ, ءوزى جەكپە-جەككە دايىندالادى.
ونداعى ماقسات – قوسىمشا كۇش كەلگەنشە ۋاقىت ۇتۋ. ءسويتىپ, قالماقتىڭ باتىرلارىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جەكپە-جەككە شاقىرىپ, جەر جاستاندىرادى. دالا زاڭىنىڭ سول كەزدەگى قالىپتاسقان سوعىس ەرەجەسى بويىنشا جەڭگەن باتىر كەلەسى باتىرمەن جەكپە-جەككە شىعۋعا تولىق حاقىسى بار. 17-ءشى باتىردى جەر جاستاندىرعاندا, كومەككە قازاق قولى دا كەلىپ جەتەدى. كوكپەكتىڭ جازىعىندا بولعان وسى شايقاستا قازاق قولى شەشۋشى جەڭىسكە جەتەدى. داستان وسى وقيعانى بايانداي كەلىپ, ءارى قاراي رايىمبەك باتىردىڭ كەلەسى ءبىر جورىقتا ءوز اتىن ءوزى شاقىرىپ, وتكەل بەرمەس ىلە وزەنىنەن قالىڭ جاساعىن امان-ساۋ الىپ ءوتىپ, اعاناس حاندى سان سوقتىرىپ كەتكەن تاپقىرلىعى, قۇمداۋىت دالاعا شانشىپ كەتكەن ءبىر ءتۇپ اعاشىنىڭ ۇلكەن بايتەرەككە اينالىپ, تۇبىنەن باستاۋ شىعىپ, سىرقات جانداردىڭ دەرتىنە شيپا بولعان اياققالقان اراسانى جايلى جىرلاپ كەلىپ, باتىردىڭ قابانبايعا سەرىك بولعانى, ابىلايحاننىڭ اقورداسىن قورعاعانى, اعاناس حاننىڭ باسىن العانى, باتىرلىعى عانا ەمەس, كورەگەندىگى مەن اقىلىنىڭ ارقاسىندا ەلگە تۇلعا بولعانى, سوعىستا بىرگە جۇرەتىن اقبۋراسىنىڭ باتىر دۇنيەدەن وتكەن كەزدە (باتىردىڭ ەلىنە ايتقان اماناتىمەن بۋراعا ارتقاندا) ونىڭ دەنەسىن ءحانتاڭىرىنىڭ باۋرايىنان ەش جەرگە شوكپەي, بىرنەشە كۇن جول ءجۇرىپ, المالى قىستاعىنا, ياعني قازىرگى الماتى قالاسىنا جەتكىزگەنى جايلى باياندالادى. وسىدان ءۇش عاسىر بۇرىنعى جىردىڭ ول كەزدە قانداي بولعانىن ءبىر اللا بىلەدى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا كوشىپ ءجۇرىپ, بۇگىنگى بىزگە جەتكەن نۇسقاسىنا تاۋبە دەيسىڭ. بۇل داستاندى جىرشىلىق داستۇرمەن باتىردى تۋعان حالقىنا قايتا قاۋىشتىرۋ مەنىڭ پەشەنەمە جازىلعانىنا جاراتۋشى يەمىزگە ريزاشىلىعىم شەكسىز. «ۇلت رۋحى» اتتى جىر-جيناقتىڭ تاعى دا جالعاسىن شىعارۋ جوسپاردا تۇر. اللا قالاسا, ول كۇن دە الىس ەمەس! جىر جيناعىما «ۇلت رۋحى» دەپ ات قويۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار, قازاق ۇلتىنىڭ تەكتىلىگىن كورسەتەتىن, ءارى ۇلتتىق مۇرامىز شەشەندىك ونەر مۇلدەم دارىپتەلمەي جاتىر. ء«بىر قايعىنى ويلاساڭ, مىڭ قايعىنى قوزعايدى», – دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, وسى ءبىر قازاق ۇلتىنا ءتان قاسيەتتى ونەردىڭ ۇمىت بولىپ بارا جاتقانى جانىما قاتتى باتادى.
– بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق رۋحتى سىڭىرۋدە قانداي قادامدار جاسادىڭىز؟
– اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر, مامىر ايلارىندا رايىمبەك اۋدانىنىڭ نارىنقول, قاراساز, قاقپاق, تەكەس, قاينار, كەگەن, جالاڭاش اۋىلدارىنداعى 15 مەكتەپتىڭ 5-10 سىنىپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسىپ, جىرشىلىق-تەرمەشىلىك ءداستۇردى دارىپتەپ, رايىمبەك باتىر مەن سۇرانشى باتىر داستاندارىن جىرلاپ قايتتىم. وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋشىلىعى وتە كۇشتى, مۇعالىمدەر قاتتى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. قۇرمەت تە ەرەكشە بولدى. تۇتاستاي العاندا, بۇل ءۇنتاسپانى شىعارۋداعى ماقسات – باتىرلار جىرىن دارىپتەۋ ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ وي-ساناسىنا ۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ ءدانىن سەبۋ, ولاردىڭ بويىنداعى ەلىنە, جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى وياتۋ, بابالار داستۇرىنە ۇيرەتۋ جانە ۇلتىمىزدىڭ اسىل مۇراسىنىڭ ءبىرى – جىرشىلىقتى مەڭگەرۋگە كومەكتەسۋ. سوندىقتان «سۋدى سىڭگەن جەرىنە قۇي» دەپ بەكەر ايتىلماعان.
اڭگىمەلەسكەن نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى.