مەملەكەت تاعدىرى – بارشامىزدىڭ جانە ارقايسىمىزدىڭ تاعدىرىمىز

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات ازىلحانوۆپەن اڭگىمە – جاقىندا ءدىن ىستەرى اگەنت­تىگىنىڭ قۇرىلعانىنا ءۇش جىل تولدى. اتقارىلعان ىستەر كوپشى­لىك­­تىڭ كوز الدىندا. دەسەك تە, ەڭ باس­تى ناتيجەلەر رەتىندە نەنى اتار ەدىڭىز؟ – قازىر قازاقستانداعى ءدىني احۋالدى تۇراقتى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل – وسى سالاعا جۇمسالعان وراسان زور كۇش-جىگەردىڭ ناتيجەسى. اگەنتتىك تاراپى­نان مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى سترا­تە­گيالىق باعىتىن ايقىنداعان جاڭا زاڭ ازىر­لەنىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلدى. ءدىني بىر­­­لەستىكتەردى قايتا تىركەۋ جۇمىسى جۇر­­­گىزىلىپ, قازاقستاننىڭ كونفەسسيالىق كە­­ڭىستىگى رەتكە كەلتىرىلدى. وسىعان دەيىن رەس­­­مي تىركەلگەنىمەن, جۇمىس ىستەمەگەن كوپ­­­تەگەن ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ءدىني بىر­لەس­­تىك دەڭگەيىنە جەتپەيتىن ءدىني توپ­تار جۇ­­مىسىن توقتاتتى. ناقتى قىز­مەت ات­قا­راتىندارى ءوز قىزمەتىن جاڭا زاڭ تا­لا­پ­تا­رى­نا سايكەستەندىردى. كون­فەس­سيا­لار­عا دا تالداۋ جاسالىپ, ناقتى سانى اي­قى­ن­دالدى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا ەلىمىزدە 46 كون­فەسسيانى قۇرايتىن 4551 ءدىني بىرلەستىك تىركەلگەن بولسا, قازىر­گى كورسەتكىشتەرگە سايكەس 18 كون­فەسسياعا بىرىككەن 3449 ءدىني بىر­لەستىك قىزمەت اتقارۋدا. ولار­دىڭ جار­تىسىنان استامىن, ياعني 2400-گە جۋى­عىن قازاقستان مۇسىل­ماندارى ءدىني باسقارماسىنا قاتىستى مەشىتتەر قۇرايدى. سو­­نى­مەن قاتار, ورىس پراۆوسلاۆيە شىر­­كەۋىنە قاتىستى 299, ريم-كاتو­ليك شىر­كەۋىنە قاتىستى 84 ءدىني بىرلەستىك قىزمەت اتقا­رادى. قالعان ازشىلىق وزگە دىندەرگە, نە­گىزىنەن, پروتەستانتتىق اعىمدارعا تيەسىلى. ءدىني راسىمدەر مەن جورالار­دى تەك زاڭمەن بەلگىلەنگەن ورىن­داردا عانا وت­كىزۋدى جۇيەگە كەل­تىرۋ ماقساتىندا ءدىني عيمارات­تار­دىڭ, ءمىناجاتحانالار مەن ناماز­حانالاردىڭ جۇمىسى رەتكە كەلتى­رىل­دى. قازىر قازاقستاندا 3195 عيبادات ءۇيى جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ 2382-ءسى – مۇسىل­مان مەشىتتەرى. رەسپۋبليكا بويىنشا 492 يسلامدىق, 15 پراۆوسلاۆيەلىك, بارلىعى 507 ءمىناجاتحانا قىزمەت اتقارۋدا جانە راسىمدەۋدەن وتۋدە. ياعني, ءدىني راسىمدەر مەن جورالاردى بۇرىنعىداي ءارتۇرلى مەكەمەلەردە, ورتالىقتاردا, وقۋ ورىندارىندا, ت.ب. جەرلەردە وتكىزە بەرۋگە بولمايدى, ول تەك جوعارىدا اتالعان زاڭمەن بەلگىلەنگەن ورىنداردا عانا جۇزەگە اسۋى ءتيىس. زاڭ اياسىندا عيبادات عيمارات­تا­رىن سالۋ ءتارتىبى دە بەلگىلەنىپ, تالاپتارى اي­قىن­دالدى, ولاردى بۇرىنعىداي نەگىزسىز سالا بەرۋگە توسقاۋىل قويىلدى. ەندىگى جەر­دە عيبادات عيماراتتارىن سالۋ كەز كەلگەن جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعانىڭ قالاۋىنا بايلانىستى ەمەس, زاڭمەن بەلگىلەنگەن تارتىپكە جانە ناقتى قاجەتتىلىككە سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ۇدەرىس تە مۇقيات باقىلاۋعا الىنعان. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – جاڭا زاڭ نورمالارى بويىنشا ءدىني بىرلەستىك رە­تىندە تىركەلمەگەن ەشبىر قۇرىلىم ءدىني قىزمەتپەن اينالىسا المايدى. وسى تالاپقا سايكەس قايتا تىركەۋ كەزىندە قوعام­دىق قورلار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, وقۋ ورتالىقتارى رەتىندە تىركەلىپ, ءدىني قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن بىرقاتار زاڭدى تۇلعالار قىزمەتىن توقتاتتى. ولاردىڭ قازىرگى ءىس-ارەكەتى دە ۇدايى نازاردا ۇستالۋدا. – وسى ارادا ءدىني وقۋ ورىن­دارىنىڭ قىزمەتى قانشالىقتى رەتتەلدى؟ – دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىن­دايدى. – ءدىني بىرلەستىكتەرمەن قا­تار, ەل اۋ­ماعىنداعى بارلىق ءدىني وقۋ ورىن­دارى­نىڭ قىزمەتى جۇيە­گە كەلتىرىلدى. 2011 جىلدىڭ 1 قىر­كۇيەگىندەگى ەسەپ بو­يىن­شا, ەلىمىزدە ءدىني بىرلەستىك نىسا­نىن­­داعى 29 ءدىني ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسى تىر­كەل­­گەن ەدى. دەربەس مالىمەتتەر بازاسى جا­ساق­تالماعاندىقتان, ولا­ر­دىڭ سانى تۋرالى كورسەت­كىش­تەر­دە اۋىتقۋشىلىقتار كوپ كەز­دەس­تى. سونىمەن قاتار, تىر­كەۋ­دەن وت­­كەنى­مەن, ناقتى قىز­مەت ات­قار­مايتىن ءدىني وقۋ ورىن­دارى­نىڭ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. ەندى جاڭا زاڭ تالاپتارىنا سايكەس, ءدىني ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن تەك رەسپۋبليكالىق نەمەسە وڭىرلىك ءدىني بىرلەستىكتەر عانا قۇرا الادى. سوندىقتان 2012 جىلى جۇرگىزىلگەن قايتا تىركەۋ كەزىندە بۇعان دەيىن ءدىني بىرلەستىك رەتىندە قىزمەت اتقارىپ كەلگەن ءدىني وقۋ ورىندارى تاراتىلدى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى رەسپۋبليكالىق ءدىني بىرلەستىكتەر قۇرامىنداعى وقۋ مەكەمەلەرى رەتىندە قايتا قۇرىلدى. قازىر ەلى­مىزدە يسلامدىق باعىتتاعى – 13, حريستياندىق باعىتتاعى 2 ءدىني وقۋ ورنى قىزمەت اتقارادى. ولاردىڭ بارلىعى ءداستۇرلى دىندەرگە تيەسىلى. جاڭا ءدىني قوزعالىستاردىڭ وقۋ ورىندارى تىركەلمەگەن. وسى ورايدا ءدىني ءبىلىم العىسى كەلە­تىندەر ءۇشىن ايتا كەتەتىن جايت – مۇنداي ءبىلىمدى تەك ءدىني بىرلەس­تىكتەر جانىنان قۇرىلعان ارنايى مەكەمەلەردە عانا الۋعا بولادى. جوعارىدا ايتىلعان قوعامدىق بىرلەستىكتەر, وقۋ ورتالىقتارى نەمەسە ءتىل ۇيرەتۋ كۋرستارى سەكىلدى مەكەمەلەر ءدىني ءبىلىم بەرە المايدى. مۇنداي زاڭسىز ارەكەتكە بارعاندار زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى. وسىنى حالىق ءبىلۋى ءتيىس... – ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, بۇرنا­عى جىلدارى ء«دىني ءبىلىم بەرە­تىن جاز­دىق لاگەر­لەر ۇيىم­داس­تى­رى­لادى» دەگەن حابار­لان­دى­رۋ­لار­دى كوزىمىز شالىپ قالۋ­شى ەدى. – ءدىني ءبىلىم بەرەتىن جازدىق لاگەرلەرگە قازىر شەكتەۋ قويىلدى. ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ءدىني ءبىلىم بەرە­تىن لاگەر دە, مەكتەپ تە ۇيىم­داستىرۋعا قۇقىعى جوق. مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ءدىني ءبىلىم العىسى كەلسە, اتا-اناسىنىڭ كەلى­سىمىمەن ءدىني بىرلەستىك جانىنداعى ساۋات اشۋ كۋرس­تارىنا بارا الادى. ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى زايىرلى سيپاتقا يە. سوندىقتان مەك­تەپتەردە ءدىني راسىمدەر جاسالماۋى جانە ءدىني اتريبۋتيكا قولدانىلماۋى ءتيىس. تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن نار­سە – جەكەلەگەن مەكتەپ وقۋ­شى­­لارى اتا-اناسىنىڭ ءدىني كوزقاراسىنا بايلانىس­تى كەيبىر پاندەرگە قاتىسپاۋى سيرەك تە بول­سا بايقالىپ قالىپ ءجۇر. بۇل, بىرىن­شىدەن, ءبىلىم تۋرالى زاڭدى بۇزۋ دەگەن ءسوز. ەكىنشىدەن, مەكتەپ باعدارلاماسىنا قاجەتسىز, كەز­دەيسوق پاندەر كىرگىزىلمەيدى جانە بالانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى­نا كەرى اسەر ەتەتىن بىردە-ءبىر ءپان وقى­­تىل­مايدى. اتا-انانىڭ وسىن­داي قارا­پايىم زاڭدىلىقتى تۇسىنبەي, قاتە كوزقا­راس­تاردىڭ جەتەگىندە كەتۋىن زاڭسىز ءارى زياندى ارەكەت دەپ قابىلداۋ قاجەت. – وسى ورايدا «حالال بالا­باق­شا» ماسەلەسىن ايقىنداي كەتۋ دە سۇرانىپ تۇرعان سياقتى. – بۇل – زاڭ تۇگىلى, اقىلعا سىيمايتىن نارسە. «حالال بالاباقشا» دەگەن ستاندارت ەش جەردە جوق, بۇ­عان قاتىستى ەشبىر زاڭنامالىق تەتىك تە قاراستىرىلماعان. سون­دى­ق­تان مۇنداي مەكەمەلەر ۇيىم­داستىرىلعان جاعدايدا, ولار زاڭدىق تۇرعىدان تەكسەرىلەدى. – اتا-انالاردىڭ قاتە كوز­قاراسى دە­مەك­شى, قازىر ءدىني ۇستا­نىم­دارىنا باي­لانىستى بالاسىنا ەكپە جاساتۋدان باس تارتۋ وقيعالارى دا كەزدەسىپ قالىپ ءجۇر. وسى ماسەلەگە قاتىستى نە ايتۋعا بولار ەدى؟. – بۇل ەندى شىن مانىندە بىلىم­سىزدىكتىڭ سال­دارى. ەشبىر دىندە دەن­ساۋلىقتى ساق­تاۋعا, كۇتۋگە, اۋرۋ­دىڭ الدىن الۋعا شەك­­­تەۋ قويىل­مايدى. كەرىسىنشە, ءاربىر وركە­­نيەتتى ءدىن ءوز سەنۋشىلەرىنىڭ ءتان ساۋ­لىعى­نا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى. يسلام ۇستانىمدارىنا كەلسەك, مۇحاممەد پايعامباردىڭ: «اۋرۋدان ەمدە­لىڭ­دەر. اللا تاعالا ءاربىر اۋرۋدىڭ ەمىن قوسا جارات­قان» دەگەن ءحاديسى بار. قانشاما اۋرۋ­ل­اردىڭ ەمىن مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) ءوزى كورسەتكەن. بارلىق يسلام مەملەكەتتەرىندە اۋرۋ­دىڭ الدىن الۋ قۇرالى رەتىن­دە ۆاكتسينانىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى قولدانىلادى. باسقانى بىلاي قويعاندا, ساۋد ارابياسى كو­رول­­دىگىنىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر اۋرۋ­لار­دىڭ الدىن الاتىن ەكپە-ۆاكتسينا قابىل­داماعاندارعا قاجىلىق جاساۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى. بىلە بىلسەك, نەبىر جۇقپالى جا­نە قا­تەر­لى اۋرۋلاردىڭ الدىن الىپ, ازامات­تاردىڭ ءومىرىن ساق­تاپ قالۋ ءۇشىن مەملەكەتىمىز رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتەن جىلىنا بىرنەشە ونداعان ميلليارد تەڭگە قارجى بولەدى. مۇنداي يگىلىك­كە قولى جەتپەي, ازاماتتارى, اسىرە­سە, جاس بالالارى مىڭ-مىڭداپ جۇق­پالى اۋرۋلاردىڭ قۇربانى بولىپ وتىرعان ەكونوميكاسى ناشار قانشاما مەملەكەتتەر بار. «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن دانالىقتى حالقىمىز بەكەر ايتقان جوق. ال ءاربىر سانالى ازامات ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋمەن قاتار, وزگەنىڭ دەنساۋلىعىنا قاتەر توندىرمەۋدى دە ويلاۋى ءتيىس. زاڭ تۇرعىسىنان دا, ءدىن تۇرعىسىنان دا سولاي. – الەۋمەتتىك-ءدىني تۇرعىداعى ماسە­لە­لەردى ءبىر قايىرىپ تاستاۋ ءۇشىن ەندى نەكە ماسەلەسىنىڭ دە باسىن اشىپ ال­ساق. اڭگىمەنى اركىمنىڭ كوكەيىندە جۇر­گەن ساۋالدان باستاعىم كەلەدى. وزى­ڭىزگە بەلگىلى, قازىر مەشىتتەردە نەكە­نى احاج ءبولىمى بەرگەن زاڭدى نەكە كۋالىگىن كورسەتكەننەن كەيىن عانا قيۋ قا­لىپتاسا باستادى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ – مەشىتتەردە نەكەنى احاج بولىمىندە رەسمي تىركەلىپ, زاڭدى نەكە كۋالىگىن العاننان كەيىن قيۋ ماسەلەسى ازاماتتاردىڭ تاعدىرى مەن قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا دەگەن الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىر. ويتكەنى, قازىرگى كەزدە وكىنىشكە قاراي, نەكە ءجيى بۇزىلاتىن بولدى. رەسمي تىركەلگەن نەكەلەردىڭ جىلىنا ۇشتەن ءبىرى بۇزىلادى ەكەن. ال رەسمي تىركەلمەگەن كۇيى بۇزىلىپ جاتقاندارى قانشاما! ولاردىڭ سالدارىن جالعىزباستى انا مەن جەتىم بالا قۇقىعىن ەشبىر زاڭدىق قۇجاتى بولماعاندىقتان, قورعاۋ دا قيىن. زاڭداستىرىلماعان نەكەنىڭ ەڭ سوراقى­سى – قازىر جەكەلەگەن تەرىس ءدىني توپ­تار­دىڭ اراسىندا بەلەڭ الىپ وتىرعان اتا-اناسى­نىڭ كەلىسىمىنسىز ۇيلەنۋ, ايەلىن جاراتپاي قالسا, ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىكسىز ءبىر اۋىز سوزبەن تالاق ەتىپ تاستاپ كەتۋ, كوپ ۇزا­ماي ەكىنشى بىرەۋگە, وپ-وڭاي ۇيلەنە سالۋ, كوڭىلى قالاماي قالسا, تاستاپ جۇرە بەرۋ سەكىلدى ويسىز ءارى ارسىز قۇبىلىستار. بۇل – ناعىز ءدىني ناداندىق پەن شەكتەن شىعۋشىلىقتىڭ كورىنىسى. يسلام اتىن جامىلعان تەرىس ءدىني اعىمدار وكىلدەرى اراسىندا كوپتەپ كەزدەسەتىن بۇل قۇبىلىس – يسلام تۇرعىسىنان قاتاڭ ايىپتالاتىن ءىس-ارەكەت. يسلامدا وتباسى ينستيتۋتىنا ەرەكشە ءمان بەرىلەتىنى, نەكە بۇزىلعان جاعدايداعى انا مەن بالا كۇنكورىسىنىڭ اكە تاراپىنا تولىق جۇكتەلەتىنى ءاربىر مۇسىلمان ازاماتقا ءمالىم جايت. ايەل-انا تاعدىرىن تالكەككە سالىپ, ونى ناپسىقۇمارلىقتىڭ نىساناسى ەتۋگە يسلام تۇبەگەيلى قارسى. ازاماتتارىنىڭ قۇقىعى مەن بوستان­دى­عىنا نۇقسان كەلتىرەتىن مۇنداي ارەكەت­تەردى مەملەكەت تە قولدامايدى. مەملەكەت – زاڭدىق ينستيتۋت, كەز كەلگەن ازاماتتى قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ءۇشىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ زاڭداس­تىرىلۋى قاجەت. سول سەبەپتەن مەشىتتەردە نەكەنى احاج بولى­مىن­دە رەسمي تىركەلىپ, زاڭ­دى نەكە كۋالىگىن العاننان كەيىن قيۋ قاجەت­تىلىگى كۇن تارتىبىنە قو­يى­­لىپ وتىر. بۇعان قازاقستان مۇسىل­ماندارى ءدىني باسقار­ماسى دا بەلسەندى قولداۋ بىلدىرۋدە. نەكە­نىڭ احاج بولىمىندە رەسمي تىركەلىپ با­رىپ, مەشىتتەردە شاريعات جولىمەن قيىلۋى – زايىرلى قۇقىق پەن ءدىني قۇقىق ۇيلەسۋىنىڭ كورىنىسى. – ورتا مەكتەپتەرگە ء«دىنتانۋ نەگىز­دەرى» ءپانى ەنگىزىلگەلى بەرى ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. قانداي وزگەرىستەر كۇتىلۋدە؟ – ەل ازاماتتارىنىڭ ءدىن تۋرالى ءبىلىمى­نىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى مەكتەپ قابىر­عاسىنان باستالۋى ءتيىس. سوندىقتان قازىر وسى باعىتقا دا كۇش سالىنۋدا. ورتا مەكتەپتەردىڭ 9-سىنىبىندا وقىتىلاتىن ء«دىنتانۋ نەگىزدەرى» پانىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر, جاڭا ءدىني قوزعالىستار, تە­رىس پيعىلدى جانە راديكالدى ءدىني اعىمدار جونىندە نەگىزگى تۇسى­نىكتەر بەرىلەتىنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى مەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپى­نان اتالعان ءپاندى زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرۋ ماقساتىندا كە­شەندى شارالار اتقارىلۋدا. ءپان­نىڭ قوعامتانۋلىق مازمۇنىن كۇشەيتە وتىرىپ, ءبىلىم الۋشىلارعا زايىرلى مەملەكەت قاعيداتتارى مەن قازاقستاندىق قوعامنىڭ ءداس­تۇر­لى قۇندىلىقتارىن تانىتۋ ماق­­ساتىندا ء«دىنتانۋ نەگىزدەرى» ءپانىنىڭ اتىن «زايىرلىلىق جانە ءدىنتانۋ نەگىزدەرى» دەپ وزگەرتۋگە شەشىم قابىلداندى. ءپاننىڭ جاڭا باعدارلاماسى جاساقتالىپ, ماز­مۇ­نىنا وزەكتى تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. تاياۋ مەرزىمدە اتالمىش ءپان­نىڭ وقۋلىق, حرەستوماتيا, وقۋشى داپتەرى جانە مۇعالىمگە ارنالعان قۇرالدان تۇراتىن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنىن جاساۋ قولعا الىنباق. «زايىرلىلىق جانە ءدىنتانۋ نەگىز­دەرى» پانىنەن ساباق بەرەتىن مۇعا­لىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 1 ايلىق مەرزىمدى قام­تيتىن ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرسى­نىڭ جۇيەلى, تولىققاندى باعدارلاماسىن جاساۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپىعا بىردەي ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەردى بىلىكتى مامانمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا «تاريحشى, قوسىمشا ماماندىعى بويىنشا ءدىنتانۋشى» پەداگوگ كادرلارىن دايارلاۋ مۇم­كىن­دىكتەرى قاراستىرىلىپ جاتىر. – ءدىندى جالپى حالىق تۇتى­ناتىن بولعاندىقتان, ءدىني ادە­بيەتتەر ماسەلەسىنە دە كەز كەلگەن ازامات بەيتاراپ قاراماسى انىق. وسى ورايدا ءبىر بايقالاتىنى – بۇرىنعىداي كوشە بويلاپ, ەسىك قا­عىپ, ءدىني ادەبيەتتەردى كەز كەل­­گەن جەردە كەدەرگىسىز تاراتۋ ۇدە­رىس­تەرى سايابىرلاعان سياقتى كورىنەدى. – ءيا, بۇل دا جاڭا زاڭنىڭ جا­عىم­دى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى. ءدىني ادە­بيەتتەر ماسەلەسى تولىعىمەن دەر­لىك جولعا قويىلدى دەۋگە نەگىز بار. ەڭ ماڭىزدىسى – ءتيىستى زاڭ­نا­مالىق اكتىلەرگە سايكەس ءدىنتانۋ ساراپتاماسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋدە. اگەنتتىك قىزمەت ات­قار­عان 3 جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى ءدىني كىتاپتار اينالىمى تولىق باقىلاۋدان ءوتىپ, 25 000-عا جۋىق ادەبيەتكە ساراپتاما جاسالدى. 300-گە جۋىق ادەبيەتكە تەرىس قورىتىندى بەرىلىپ, ولاردىڭ ەل اۋماعىندا تاراتىلۋىنا توسقاۋىل قويىلدى. تۇزەۋ مەكەمەلەرىندەگى ءدىني كى­­تاپ­تار تولىق ساراپتامادان وت­­كىزىلدى. مادەنيەت جانە ءبى­لىم مەكەمەلەرىندەگى, ءدىني وقۋ ورىن­دارىنداعى كىتاپتار دا تەك­سەرى­لىپ, رەتكە كەلتىرىلدى. اگەنت­تىك­تىڭ ۇسىنۋىمەن راديكالدى جانە تەرىس پيعىلدى اعىمدار يدەو­­لو­گياسىنىڭ الدىن الۋعا با­عىت­تالعان اعارتۋشىلىق ماز­مۇنداعى ادە­بيەتتەر مۇددەلى مەم­لە­كەت­تىك مەكەمەلەر ارقىلى كوپتەپ شىعارىلۋدا. ساراپتاما جۇرگىزۋمەن قاتار, ءدىني ادەبيەتتەردىڭ تاراتىلۋىنا دا باقىلاۋ ور­ناتىلدى. قازىر ولار رەسپۋبليكا بويىن­شا ارنايى ستاتسيونارلىق ءۇي-جايلار رە­تىن­دە بەكىتىلگەن 235 كىتاپ دۇكەنىندە جانە زاڭمەن بەلگىلەنگەن ورىنداردا تاراتىلۋدا. دەگەنمەن, ازاماتتار تاراپىنان زاڭ نور­مالارىن بىلمەگەندىكتەن نەمەسە زاڭعا مويىنۇسىنباۋشىلىقتان تۋىنداعان زاڭ­سىز ءدىني ادەبيەتتەر تاراتۋ فاكتىلەرى دە جوق ەمەس. مۇن­­دايدا ءتيىستى ورگاندار تارا­پى­نان ناقتى اكىمشىلىك شارالار قول­دانىلادى. وتكەن جىلى وسىنداي 78 فاكتى انىقتالىپ, ايىپتى تۇلعالار اكىمشىلىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلدى. – ءدىن تاراتۋ دەگەندە ميسسيو­نەرلىك تۋرا­لى سۇراق ويعا ورالا كەتەدى. باي­قاۋىمىزشا, ەلىمىزدە ميسسيو­نەرلەردىڭ قارا­سى از ەمەس. ولار جايلى زاڭناما نە دەيدى؟ – زاڭناما بويىنشا قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ, شەتەل­­دىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادام­­داردىڭ ميسسيونەرلiك قىز­­مەت­پەن اينالىسۋىنا تىيىم سا­لىنباعان. مۇنداي تاجىريبە الەم­دىك قوعامداستىقتاعى ءدىني سەنىم بوس­تاندىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مەم­لەكەتتەردىڭ بارلىعىنا دەرلىك ءتان. بىراق, بۇل ميسسيونەرلىك قىزمەت­كە شەكتەۋسىز قۇقىق بەرىلگەن دەگەن ءسوز ەمەس. بىرىنشىدەن, ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋشى تۇلعا مىن­­دەتتى تۇردە تىركەلۋگە جانە جىل سا­يىن قايتا تiركەۋدەن وتۋگە ءتيىس. ول ميسسيونەرلىك قىزمەتپەن ءتيىس­تى قۇ­جاتى بولعان جاعدايدا عانا اي­نالىسا الادى. ەكىنشىدەن, ميس­سيو­نەرلىك قىزمەتتىڭ زاڭ ايا­سىن­دا­عى وزىندىك تالاپتارى بار, ول تا­لاپ­تارعا سايكەس كەلمەگەن تۇل­عا­­نى ميسسيونەر رەتىندە تىر­كەۋ­دەن باس تارتىلاتىنى دا زاڭنا­ما­دا كورسەتىلگەن. ۇشىنشىدەن, ميس­سيو­نەر­دىڭ ەل اۋماعىنداعى قىز­مەتى دە ناق­تى وڭىرلەرمەن شەك­تەلەدى. ول تەك ءوزى تىركەلگەن وڭىردە, ءوز ءدىني بىر­لەستىگىنە مۇشە ازاماتتار ارا­سىن­دا عانا ءدىني قىزمەت اتقارا الادى. وسىنداي باقىلاۋ شارالارىنىڭ ناتي­جەسىندە سوڭعى جىلدارى ەلى­مىز­دەگى ميسسيونەرلەر سانى 300-400 ارا­لىعىن­داعى تۇراقتى كور­سەتكىشتەن ارتىپ وتىرعان جوق. ميسسيونەرلەردىڭ باسىم بولى­گى ەلىمىزدەگى كاتوليكتىك جانە پراۆو­سلاۆيەلىك ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ وكىل­دەرى بولىپ كەلەدى. زاڭسىز ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە زاڭمەن قاداعالانادى. وت­كەن جىلى وسىنداي نيەتتەگى 70 ادامعا ايىپپۇل سالىنىپ, ءتيىستى اكىمشىلىك شارا قولدانىلدى. – عالامتور كەڭىستىگى دە نازار­دان تىس قالىپ وتىرماعان بولار؟ – ءيا, ءدىني-ەكسترەميستىك جانە لاڭكەستىك توپتاردىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىنە شەكتەۋ قويۋ باعىتىندا دا ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اگەنتتىك تاراپىنان 5000-عا جۋىق عا­لامتور رەسۋرسىنا مونيتو­رينگ جۇرگىزىلدى, 176 ماتەريالعا ءدىن­­تانۋ ساراپتاماسىنىڭ تەرىس قورى­تىن­دىسى بەرىلدى. ونىڭ 45-ءىنىڭ قازاقستان اۋما­عىندا تاراتىلۋىنا توسقاۋىل قويۋ جونىندەگى سوت شەشىمدەرى شىقتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا اعارتۋشىلىق باعىتتاعى «E-islam» پورتالى جاساق­تالىپ, ىسكە قوسىلدى. سونى­مەن قاتار, تانىمال الەۋ­مەتتىك جەلى­لەردە اگەنتتىكتىڭ رەسمي پا­راق­­­تارى اشىلدى. اگەنتتىكتىڭ رەس­مي ساي­تى ۇزدىكسىز ءارى ساپالى تۇردە جۇ­مىس جۇر­گىزۋدە. ءدىن سالاسىنداعى باس­تى وقي­عالار, قابىلدانعان نورماتيۆتىك-قۇ­قىق­تىق اكتىلەر, جاڭا قۇرىلىمدار مەن حا­لىق­ارالىق شارالار سايتتا جەدەل كورىنىس تا­بادى. اگەنتتىك سايتىن پايدالانۋشىلار قاتارىندا ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, رەسەي مەن اقش-تىڭ, باسقا دا الىس-جاقىن شەت­ەل­دەردىڭ وكىلدەرى كوپتەپ سانالادى. پايدالانۋشىلاردى قىزىقتىراتىن بار­لىق ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلەتىن ارنايى بلوگتار دا سايتتى تارتىمدى ەتە تۇسۋدە. – اگەنتتىك قۇرىلعان كەزەڭنەن باس­تاپ قولعا العان شارالاردىڭ ءبىرى اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىس­تارى بولعانىنان كوزى قاراقتى وقىرمان حاباردار. بۇل سالاداعى جۇمىستار دا جالعاسىن تاپقان بولار؟ – ارينە, جالعاسۋدا. وراسان زور كۇش-جىگەر ءدىن سالاسىنداعى اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق جۇ­مىس­تارعا جۇمسالىپ كەلەدى. اقپا­رات­تىق-ناسيحات توپتارى مەن بۇ­قا­رالىق اقپارات قۇرالدارى ار­قى­لى تۇرعىن حالىققا ۇزدىكسىز ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جاسوس­پىرىمدەر, جاستار جانە ايەلدەر اۋديتورياسىنا ارنالعان ماقساتتى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى باعىتتا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردىڭ ەلەۋلى بولىگى راديكالدى جانە تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمدار يدەو­لوگيا­سىنىڭ الدىن الۋ شارالارىنا ارنالسا, ەندىگى ءبىر بولىگى وسىنداي اعىمدار ىقپالىنا تۇسكەن تۇلعالارعا تىكەلەي باعىتتالعان. اقپاراتتىق-ناسيحات توپتارىنا قاجەتتى جۇزدەگەن اقپاراتتىق-ادىستەمەلىك ماتەريالدار دايىندالىپ, جارىق كوردى, تۇرعىن حالىققا جانە ماقساتتى اۋديتوريالارعا تاراتىلدى. ايتىلعانداردان باسقا, اگەنت­تىك­تىڭ ۇيلەستىرۋىمەن ءدىني بىر­لەس­­تىكتەرمەن بايلانىستار جو­نىن­دەگى كەڭەس, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دارمەن جۇمىس جونىندەگى كەڭەس, كونسۋلتاتيۆتىك-ساراپ­تا­ما­لىق كەڭەس, باق-تاردا ءدىني تاقىرىپتاردى جاريالاۋ جونىن­دەگى ادىستەمەلىك كەڭەس سەكىلدى قۇ­رى­لىمدار ءدىن سالاسىنداعى سايا­ساتتى ساۋاتتى دا بايسالدى تۇردە جۇرگىزۋ ماقساتىنا جۇمىل­دىرىلۋدا. تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىم­داردان زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتەتىن 25 ۇيىم ەلىمىزدىڭ بار­لىق ايماق­تارىندا قىزمەت اتقارۋدا. – مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى – قا­لىپ­تاسقان مەملەكەت­تىڭ جاڭا سايا­­سي باعىتى» اتتى قازاق­ستان حال­قىنا جولداۋىندا قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ءدىني ساناسىن ەلدىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن ما­دەني نورمالارىنا سايكەس قا­لىپتاستىرۋ مىندەتىن اتاپ كور­سەتكەن بولاتىن. بۇل باعىتتا اگەنتتىك قانداي جۇمىستار جۇرگىزۋدە؟ – ءبىزدىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ جاع­دايىندا قازىر ءدىن جانە ءداستۇرلى قۇن­دى­لىقتار ۇنقاتىسۋى ماڭىزدى ورىن الا­دى. تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمدار يدەو­ل­وگياسىنىڭ ەڭ جا­عىمسىز ىقپالى ءداس­تۇرلى رۋحاني-ءدىني قۇندىلىقتاردى ىدى­راتۋ ارقىلى ءدىني سانانى وزگەرتۋ ۇدە­­رىسى بولىپ وتىر. ويتكەنى, كەز كەلگەن جات اعىم قوعامدا قالىپ­تاسقان قۇن­دى­لىقتاردى كۇيرەتۋ ارقىلى ءوزىن ور­نىق­تىرۋعا جول اشادى. ال بۇل ءوز كەزە­گىندە ءداس­­تۇرلى قۇندىلىقتارمەن بىر­گە, ىشكى تۇراقتىلىقتىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلەدى. سوندىقتان ۇلتتى قا­لىپ­تاس­تىر­عان قۇندىلىقتاردى قور­عاۋ ەلدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن مەملەكەت ىرگەسىنىڭ بۇ­تىن­دىگىن قور­عاۋ بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز. – ءداستۇرلى قۇندىلىقتار دەمەكشى, قازىر قازاقتىڭ مۇسىل­ماندىعىنا كۇمانمەن ءارى سىنمەن قارايتىندار سانى كوبەيگەن سەكىلدى. ءبىر بايقالاتىنى, وندايلار قازاقتىڭ ءوز اراسىنان شىعىپ وتىر... ءسىز نە دەيسىز؟ – قازاق – مىڭ جىلدان بەرى مۇسىلمان حالىق. ونىڭ ءداستۇرى مەن دۇنيەتانىمى يسلاممەن بالتالاسا بۇزىلماستاي بولىپ تامىرلاسقان. ءبىز كىمنىڭ الداعانىنا اربالىپ, وتكەنىمىزدى ونەگەسىز, تاريحىمىزدى تۇلدىر دەمەكپىز؟ ءبىزدىڭ ءدىنىمىز – ءبىزدىڭ رۋحىمىز. ول – ءبىزدىڭ وتكەنىمىز, بۇگىنىمىز, بولاشاعىمىز. ونى زەرتتەپ-زەردەلەۋگە اركىمنىڭ قۇقىعى بار. بىراق تەر­گەپ-تەكسەرۋگە, ايىپتاپ, قا­­را­­لاۋ­عا, كۇزەۋ مەن بۇزۋعا ەشكىمنىڭ قۇقىعى جوق. قازاق يسلامعا بۇگىن كەلگەن جوق. مىڭ جىل بويى مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) سالعان جولمەن جۇرگەن ۇلت­تىڭ ۇلى عۇلامالارى قالدىرعان اتا ءدىنىمىز – يسلام. سوندىقتان بۇگىنگى ءدىن اتىن جامىلىپ, ساياساتقا سۋارىلعان جاتجۇرتتىق ىلىمدەردىڭ ماقساتىن ۇيرەتۋ ەمەس, كۇيرەتۋ دەپ باعالاعان ءجون... – ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, ەلىمىزدەگى مەشىت جاماعاتتارىنىڭ ارا­سىنان جىك شىعىپ, ەكىگە جارىلۋ كورىنىس بەرۋدە. يسلام­نىڭ ءبولىنۋدى ەمەس, بىرىگۋدى ناسي­حاتتايتىندىعىنا قارا­ماس­تان, ونىڭ ىشىندە الاۋىز اعىمدار پايدا بولدى. ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ بۇل ماسەلەدەگى ۇستانىمى قانداي؟ – ەلىمىزدىڭ تاريحىمەن, مادەنيەتىمەن, رۋحاني قۇندى­لىق­تارىمەن قابىسپايتىن جات ءدىني كوزقاراستاردى ناسيحات­تاپ جۇرگەن كەز كەلگەن اعىم قازاقستاندىق قوعام­نىڭ ءداس­تۇر­لى ۇستانىمدارىنا, ىشكى تۇ­راق­تىلىعىنا نۇقسان كەلتىرەدى. مۇن­داي شەتىن قۇبىلىستارمەن كۇرەسۋ – اگەنت­تىكتىڭ دە, باسقا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءتيىستى قۇرىلىمداردىڭ دا باستى مىندەتى. يسلام اتىمەن ارەكەت ەتىپ جۇر­گەن جات كوزقاراستاعى اعىم­دارعا كەلسەك, ەل اۋماعىندا ءوز ۇستانىمدارىن ناسيحاتتايتىن مۇنداي توپتاردىڭ بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. رۋحاني تامىرىنان, ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىنان قول ءۇزىپ قالعان بۇگىنگى بۋىننىڭ بىرقاتار وكىلدەرى وسىنداي شەتىن يدەولوگياعا الدانىپ, ءوز ۇلتى­نىڭ سالت-ساناسىنا, ءداستۇرلى قۇندى­لىقتارىنا قارسى شىعۋدا. اگەنتتىك جۇرگىزەتىن اقپاراتتىق-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ پارمەندى بولىگى وسىنداي اداسقان ازاماتتارىمىزعا ءتۇسىندىرۋ جانە قايتا بەيىمدەۋگە باعىتتالۋدا. وسى تۇستا اتاپ وتۋگە ءتيىس ءبىر جايت بار. باس ءمۇفتي ەرجان مال­عا­جى ۇلى باس­تا­عان يمامدار تاراپىنان مەشىتكە كەلە­تىن حالىققا بولىنبەي, ءبىر جاماعات بو­لىپ بىرىگىپ, ىنتىماق قۇرىپ, ءبىر-بىرى­نە تۇسىنىستىكپەن قاراپ, تۋىنداعان ماسە­لەلەردى ۇنقاتىسۋ جانە ءتۇسىندىرۋ ارقىلى شەشۋ با­عىتىندا جاسالىپ جاتقان جۇ­مىس­ت­ار زور. قولعا الىنعان يگى ىستەردىڭ نا­تي­جەسىندە ەلىمىزدىڭ مەشىتتەرىندە مۇن­داي كەلەڭسىز جاعدايلار ازايىپ كەلە جاتىر. – حالىقتىڭ ساناسىن سان تاراپقا تارتقىلاپ جۇرگەن تەرىس پيعىلدى سەكتالاردىڭ ارەكەتىنە قاتىستى نە ايتار ەدىڭىز؟ – تەرىس پيعىلدى سەكتالاردىڭ ءىس-ارەكەتى دە اگەنتتىك نازارىنان تىس قالىپ وتىرعان جوق. رەسمي تۇردە تىركەلگەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ناقتى باقىلاۋدا بولاتىنى بەلگىلى. ال سەكتالىق سيپاتتاعى ءدىني ۇيىم­دار كوبىنە يدەولوگيا تۇرىندە قىز­مەت ەتەدى. سوندىقتان ولارعا قار­سى كۇرەس تە يدەولوگيالىق-اعار­تۋ­شىلىق سي­پاتتا جۇرگىزىلەدى. جوعارىدا سانا­ما­­لانعان اگەنتتىك جۇمىستارىنىڭ ار­بى­رىندە دەرلىك سەكتالىق سيپاتتاعى ءدىني ۇيىمدارعا قاتىستى ءىس-قيمىلدار قام­تىلعان. ال ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە, يماندىلىعىنا نۇق­سان كەلتىرەتىن, وتباسىنىڭ بۇزىلۋىنا, ت.ب. بۇلدىرگىش ارە­كەت­­تەرگە سەبەپ بولعان ناق­تى جاع­داي­لار ايقىندالعاندا بۇعان ءوز قۇ­زىرەتتەرى شەگىندە قۇقىقتىق ورگاندار دا ارالاسىپ, ءتيىستى شارالار قولدانىپ كەلەدى. وسى ورايدا مەن قازاقستان ازا­مات­­تارىن قىراعىلىق پەن بەلسەن­دىلىك تانى­تۋعا شاقىرار ەدىم. سەك­تا­لىق سيپاتتاعى اعىمداردىڭ قوعامعا تيگىزگەن زاردابى تۋرالى اۋىزەكى اڭگىمەدە كوپ ايتىلادى, ال ازاماتتار ناقتى جاعدايلار بويىنشا قۇقىقتىق ورگاندارعا شاعىم جاساۋعا كەلگەندە ەنجارلىق تانىتادى. جەكەلەگەن ءدىني اعىمداردىڭ ناسيحاتى سالدارىنان وتباسىنان ايىرىلعان, زايىرلى ءبىلىم الۋدان, اقى تولەنەتىن ەڭبەكتەن, مەديتسينالىق كومەكتەن باس تارتقان جانە سونىڭ كەسىرىنەن زارداپ شەككەن جاندار تۋرالى ولاردىڭ اتا-اناسى, اعايىن-تۋىستارى, دوستارى دەر كەزىندە ءتيىستى ورىندارعا حابارلاپ وتىرۋى قاجەت. وسى ورايدا ءدىن سالاسىنا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا ازاماتتاردان اقپارات قابىلداۋعا, تەرىس پيعىلدى اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە كەڭەسشىلىك-پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋگە ارنالعان «قاۋىرت جەلى – 114» قىزمەتىن پايدالانۋ قاجەتتىگىن كوپشىلىك نازارىنا سالعىم كەلەدى. ءبىر عانا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ مۇم­كىن­دىگى بارىنە بىردەي جەتە بەرمەيدى. كوپ بولىپ كوتەرگەن جۇك قاشاندا جەڭىل بولادى. ونىڭ ۇستىنە ادام تاعدىرى, ازامات تاعدىرى ەشبىرىمىزدى بەيجاي قالدىرماۋى ءتيىس. جەكە ادام تاعدىرىنان مەملەكەت تاعدىرى قۇرالادى. ال مەملەكەت تاعدىرى – بارشامىزدىڭ جانە ءاربىرىمىزدىڭ تاعدىرىمىز. ءبىز وسىنى ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سامات مۇسا, «ەگەمەن قازاقستان».