الكەي الەمى

ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا عۇلاما عالىم, اكادەميك, قازاق ارحەولوگيا مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالۋشى الكەي حاقان ۇلى  مارعۇلاننىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولۋىنا ارنالعان «الكەي مارعۇلان جانە قازاق عىلىمى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. ونداعى اڭگىمە جەلىسى تومەندەگى دەرەكتەر ورايىندا ءوربىدى. الكەي حاقان ۇلى مارعۇلان – ادەبيەتتانۋشى, ونەرتانۋشى, شىعىس­تانۋشى, قازاق ارحەولوگيا مەكتەبiنiڭ نەگiزiن قالاۋشى اكادەميك, قازاق كسر-iنiڭ ەڭبەك سiڭىرگەن عىلىم قايراتكەرi. ونىڭ رەداكتسياسىمەن شوقان ءۋالي­حانوۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ 5 تومدىق تولىق اكادەميالىق جيناعى جارىق كورسە, تۇڭعىش رەت قازاق حالقىنىڭ اڭىزدارىن, ەرتەگىلەرىن, جىرلارىن تولىققاندى زەرتتەدى. الكەي مارعۇلان سەمەي پەدا­گو­گيكالىق تەحنيكۋمىنىڭ ستۋ­دەنتi كەزىندە «تاڭ» جۋرنالى مەن «قازاق تiلi» گازەتiنiڭ رەداكتسيالارىندا قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, م.اۋەزوۆپەن‚ م.جۇماباەۆپەن تانىسادى. سول جىلدارى بۇرىنعى لەنينگراد قالاسىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ تۇركiتانۋ جانە تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرiندە قاتار وقىپ, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ا.فەرسمان مەن پروفەسسور س.رۋدەنكونىڭ باسشىلىعىمەن ۇيىمداستىرىلعان قازاقستان جانە التاي ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ەكسپەديتسيالارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسادى. ەكسپەديتسيا كەزiندە ءا.بوكەي­حانوۆپەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, بiرلەسiپ قىزمەت جاساۋ بۇيىرىپ, 1928 جىلدان قازاق حالقىنا قاتىستى ادەبي, مۇراعاتتىق ماتەريالدار جيناقتاۋمەن شۇعىلدانادى. ال 1929 جىلى اباي شىعارمالارى تۋرالى ديپلومدىق جۇمىس قورعايدى. وندا ورىس گەوگرافيا قوعامى ارحيۆiندەگi اباي قولجازبالارى تۋرالى ناقتى تاريحي دەرەكتەر نەگiزiندە عىلىمي دايەكتi تۇجى­رىمدار جاسايدى. سونداي-اق, تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ عالىم-حاتشىسى, لەنينگراد قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ماتەريالدىق مادەنيەت تاريحى اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتى‚ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ وقى­­تۋ­شىسى, ماسكەۋ قالاسىنداعى ماتە­­ريالدىق مادەنيەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ iزدەنۋشiسi جانە عىلىمي قىزمەتكەرi بولا ءجۇرىپ, ول شىعىس تۇركiستان ارحەولوگياسى مەن ونەرi بويىنشا ماماندانىپ, بiرنەشە ارحەولو­گيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىسادى. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق بولiمشەسi تاريح ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرi كەزىندە ونىڭ «ءماشھۇر ءجۇسiپ مۇراسىنداعى تۇركi ەپوسى», «دەكابريستەر جانە قازاق­ستان», «الiشەر ناۋاي جانە قازاق مادەنيەتi», «مۇحاممەد حايدار – تاريحشى», «شوقان ءۋاليحانوۆ جانە ورتا ازيا تاريحى», «سۋۆوروۆ», «جامبىل جاباەۆ» اتتى ەڭبەكتەرi جارىق كوردi. 1941 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق بولiمشەسiنiڭ تاريح ءبولiمiن باسقارا ءجۇرiپ, «حاندار جارلىعىنىڭ تاريحي ماڭىزى» دەگەن تاقىرىپتا قورعاعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىندا كونە قىپشاق تاريحىنا بايلانىستى قۇندى زەرتتەۋلەر جاساسا, «قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق جىر داس­تاندارى» تاقىرىبىندا قورعاعان دوكتورلىق ديسسەر­تاتسياسى قازاق ادەبيەتi مەن تاريحى سالا­سىنداعى iرگەلi زەرتتەۋلەردiڭ ناتيجەسi سانال­دى. ءا.مارعۇلان قازاق­ستان عىلىم اكادەميا­سىندا ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ سىرداريا, شۋ, تالاس وزەندەرi بويىندا جانە وتىرار, ساۋران, سىعاناق قالالارى ورنىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگiزiپ, سونىڭ نەگiزiندە «كونە قازاق جەرiنiڭ قالالارى مەن قۇرىلىس ونەرiنiڭ تاريحى» اتالاتىن مونوگرافياسىن جاريالايدى. ك.اقىشەۆ, م.قادىرباەۆ, م.ورازباەۆتارمەن بiرگە ورتالىق قازاقستاندا جۇرگiزگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى سانالاتىن «ورتالىق قازاقستاننىڭ ەجەلگi مادەنيەتi» اتتى عىلىمي-زەرتحانالىق ەڭبەك جازىپ‚ كiتاپتىڭ رەداكتسياسىن باسقاردى. ءا.مارعۇلاندى العاشقى قورقىت­تانۋشى دەسەك بولادى. ول وعىز-قىپ­شاق تايپاسىنان شىققان داناگوي ابىز, جىراۋ, كۇي اتاسى, باتاگوي-ساۋەگەيi قورقىت مۇراسىن دا زەرتتەدi. «قازاق حالقىنىڭ كونە زامانداعى اقىندىق ونەرiنiڭ شەبەرلەرi» اتتى ەڭبەگiندە قازاق جۇرتىنىڭ ەپيكالىق جىر ءداستۇرiن دامىتقان اقىندارعا, شەبەر ورىنداۋشىلارعا, سال-سەرiلەرگە توقتالىپ, ولاردىڭ ءسوز ونەرiندەگi ورنىن ايقىندادى. ەڭبەكتەگi عىلىمي تۇجىرىمدار تانىمدىق تەرەڭ­دiگiمەن ەرەكشەلەنەدi, وندا كونە ويشىلداردان باستاپ جاناق, شوجە, ارىستانباي, ماراباي, ءسۇيiنباي, جامبىل, نۇرپەيiس, يسا سەكiلدi اقىندار شىعارماشىلىعى تالدانادى. مارعۇلاننىڭ «تامعالى تاس جازۋى» اتتى زەرتتەۋiندە ادەبي-تاريحي ءھام مادەني دەرەكتەر مولىنان كەزدەسەدi. ول سونىمەن قاتار قىرعىز حالقىنىڭ «ماناس» ەپوسى تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋلەر iسiنiڭ دامۋىنا ۇلەس قوستى. قىرعىز ەپوسىن دۇنيە جۇزiنە العاش تانىستىرعان ش.ءۋاليحانوۆ, كەڭەس زامانىندا باستاپقى زەرتتەۋلەردi جۇرگiزگەن م.اۋەزوۆ بولسا, كەيiننەن وسى ءداستۇر مارعۇلاننىڭ «شوقان جانە ماناس» اتتى مونوگرافياسىندا جالعاستى. ول ەپوستاعى ءومiر شىندىعى, جىردىڭ شىعۋ تەگi, ءداۋiرi, كەيiپكەرلەرi مەن كوركەمدiك كەستەسi جانە ماناسشىلاردىڭ جىردى جەتiلدiرۋدەگi قىزمەتi‚ ت.ب. جونiندە عىلىمي ماڭىزى جوعارى پiكiرلەر ايتتى. 1957-1967 جىلدارى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي مۇرالارىن جينايتىن توپقا باسشىلىق ەتiپ, ونىڭ تاڭدامالى جانە 5 تومدىق شىعارمالار جيناعىن جارىققا شىعاردى. ونىڭ ۇسىنىسى بويىنشا قازاق دالاسىنىڭ ەڭ شالعاي اۋداندارىنا بiرنەشە ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. ول وزiنە دەيiنگi قازاقستاندى زەرتتەۋشi ورىس عالىمدارىنىڭ قازاق دالاسى تەك كوشپەلiلەر مەكەنi بولدى دەگەن تۇجىرىمدارىنىڭ شىندىققا ساي كەلمەيتiندiگiن دالەلدەدi. عالىم 1940-جىلداردىڭ اياعىندا بiرنەشە رەت ساياسي قۋدالاۋعا ءتۇستى, كەيiن دە ۇدايى ساياسي باقىلاۋدا بولدى, عىلىمي ورتانىڭ كەيبiر قيسىنسىز سىندارىنا ۇشىرادى. مارعۇلان تاريح, ارحەولوگيا, ەتنوگرافيا, ادەبيەت, ونەر (قولدانبالى جانە ساۋلەت ونەرi) جانە مەتاللۋرگيا سالاسىنا قاتىستى 300-دەن استام عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستار, 100-دەن استام ەنتسيكلوپەديالىق ماقالالار جازدى. سونىمەن قاتار, قازاقستاندىق ەتنوگرافتاردىڭ, ارحەولوگتاردىڭ, تاريحشىلاردىڭ بiرنەشە بۋىنىن دايارلادى. 1991 جىلى قازاقستان ۇعا-نىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنداعى ارحەو­لوگيا ورتالىعىنىڭ نەگiزiندە مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى قۇرىلدى. وسىنداي ىرگەلى ءىس-شارا اتقارعان, ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان عۇلاما عالىمنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو-نىڭ شەشiمiمەن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدە اتالىپ ءوتىلىپ, بۇگىندە استانا, پاۆلودار, ەكiباستۇز, جەزقازعان قالالارى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا, باياناۋىل, ەكiباستۇز اۋداندارىندا قۇرمەت كورسەتىلۋدە. ونىڭ ەسىمىمەن بiرنەشە كوشە, مەكتەپ اتالادى. سونداي-اق, پاۆلودار قالاسىندا ءمۇسiنi ورناتىلىپ, قالانىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتiندە مارعۇلان اتىندا ستيپەنديا تاعايىندالىپ‚ مۋزەي اشىلعان. اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ 110 جىل­دىعىنا وراي ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ۇيىمداستىرىلعان شارا بارىسىندا كوپشىلىك «عۇلاماسى قازاقتىڭ – ءاز مارعۇلان» اتتى كىتاپ كورمەسىندەگى عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى, ءومىرى مەن قايراتكەرلىگىنە ارنالعان كىتاپتارمەن تانىستى. مۇندا «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا جارىق كورگەن الكەي مار­عۇلاننىڭ 14 تومدىعى جانە قازاق حالقىنىڭ ەتنوگرافيا­سى مەن مادەنيەتى, سونىڭ ىشىندە اكادەميكتىڭ ەڭبەكتەرى جارىق كورگەن «قازاق ەتنوگرافياسى كىتاپحاناسىنىڭ» 8 تومى ۇسىنىلعان ەكەن. باسقوسۋدا اكادەميك جابايحان ءابدىلدين, عالىمدار تۇرسىن جۇرتباي, زەينوللا ساماشەۆ, جامبىل ارتىقباەۆ, ماقسات الپىسبەس, تەمىرعالي ارشابەكوۆ, اقىندار بايانعالي ءالىمجانوۆ, باقىتجان توباياقوۆ, اكادەميكتىڭ قىزى دانەل مارعۇلان مەن نەمەرە ءىنىسى مىرزاكارىم اداش ۇلى, كىتاپحانا باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى عاليا يساقانوۆا, استاناداعى الكەي مارعۇلان اتىنداعى №40 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ ديرەكتورى ەربول ىرگەباي ءسوز الىپ, جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەنىپ, جارىق كورگەن كوپتومدىق شىعارمالارىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. عالىمنىڭ ءالى دە قولعا الار قولجازبا ارحيۆتەرىنىڭ كىتاپحانالار قورىندا بار ەكەنىنە توقتالىپ ءوتتى. سونداي-اق, جينالعان كوپشىلىك عۇلاما عالىم تۋرالى تۇسىرىلگەن ءفيلمدى تاماشالاپ, ەستەلىكتەر ايتىلىپ, ولەڭ-جىر وقىلدى. بەرىك سادىر, «ەگەمەن قازاقستان».