تۋعان ەل, تۋعان جەر تۋرالى ءسوز ساپتاعاندا «اتا-بابالارىمىز اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاعان جەر» دەيمىز. ءبارىمىز ايتامىز. قازاق دالاسىنىڭ ءتورت تارابىنداعى قانداستار تۇگەل. بۇل بىزگە قازاق دالاسىنىڭ قاي قيىرىنىڭ دا قازاق بالاسىنا جات ەمەس ەكەندىگىن ۇقتىرادى. بابالار بىرگە قورعاعان جەردى, بالالار نەگە بىرگە قىزىقتاماسقا؟! قانداستار اراسىندا ءالى كەزدەسپەي قالمايتىن ءۇش جۇزگە, ءتورت تاراپقا ءبولىنۋ – بەكەرشىلىك, ءبىز قازىر «ەل, مەملەكەت, ۇلت, قازاق» دەپ سويلەيتىن كەزەڭگە كەلدىك. ۇلان-عايىر دالا توسىندەگى ءار ايماق لايىقتى دامۋمەن قاتار, وزگە وڭىرلەردەگى تۋىستارعا بارىپ, تانىسىپ, تاجىريبە الماسىپ, بىرىندە جوقتى ءبىرى تولتىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا قارىم-قاتىناس جاساسا, مۇنىڭ بەرەرى كوپ بولماق.
بۇل ۇردىسكە مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» ماقالاسىنداعى وبلىستار اراسىنداعى اقپاراتتار مەن مادەني جەتىستىكتەر الماسۋدى ارتتىرۋ, ءوزارا وبلىس اپتاسىن وتكىزۋ تۋرالى ايتۋى قوزعاۋ سالىپ وتىر. وسى ماقساتتا ماڭعىستاۋ وڭىرىنە بەلگىلەنگەن «وڭتۇستىك كۇندەرىن» وتكىزۋ ءۇشىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى دەلەگاتسياسى كەلدى.
جەرى سۋلى-نۋلى, حالقى ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى بەرىك ساقتاعان, توپىراعىنان حالقىمىزدىڭ نەبىر مىقتى مارعاسقا پەرزەنتتەرىن تۇلەتكەن, بۇگىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ ىرگەلى ايماقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە دامۋ جولىنا تۇسكەن وڭتۇستىكتىڭ, شىرايلى شىمكەنتتىڭ وكىلدەرىن ماڭعىستاۋلىقتار قۇشاق جايا قارسى الدى. دوستىق, تۋىستىق سەزىمى تەربەگەن پويىزبەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىنا ەنگەن ولاردى الدىمەن بەينەۋ ۆوكزالىندا وسى اۋدان اكىمدىگىنىڭ وكىلدەرى مەن تۇرعىندار كۇتىپ الدى. بەينەۋدەگى تانىسىم ايتقانداي, بۇرىن ءبىرىن ءبىرى مۇلدەم تانىماسا دا, الىستان كەلگەن تۋىستارىن كۇتىپ العانداي مارە-سارە تابىسىپ, جادىراي امانداسىپ, جامىراي تانىسىپ, ءدام ۇسىنىپ, ارقا-جارقا قاۋىشا كەتكەن قانداستار پويىز توقتاعان از عانا ۋاقىتتىڭ ءوزىن ماعىنالى, ءماندى-ءساندى «التىن ۋاقىتقا» اينالدىرا العان. جاعالاي ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى شەتپە كەنتىنە كەلگەندە دە وسى جاعداي. ال اقتاۋ قالاسى, كارى كاسپي 3 مىڭ شاقىرىمنان استام جولدى ارتقا تاستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن سىقاي تولتىرىپ, قورجىن-قورجىن مادەني جادىگەرلەرىن ارتا كەلگەن, ونەردەن شاشۋ شاشا كەلگەن قوناقتارعا قۇشاعىن اشتى...
«قازىنالى وڭتۇستىكتىڭ» اق ءدامى
پويىزبەن ءجۇرىپ-تۇرعان جانعا بەلگىلى, شىمكەنت شەكاراسىنا ەنگەن سوڭ-اق ساتىلىمداعى جەمىس-جيدەك, كوكونىس تۇرلەرى مولىعا تۇسەدى. باعاسى دا ارزان. شەلەك تولتىرا الدىڭا توساتىن تۇلكىباستىڭ الماسىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! ال, ماڭعىستاۋدا باسقاشا... جەرى ءشول ولكەدە ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى سىرتتان اكەلىنەدى. وسىنى جاقسى بىلەتىن وڭتۇستىكتەگى اعايىن كول-كوسىر ءونىمى مەن دارقاندىعىن اقتاۋداعى ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسىندە كورسەتتى.
مۇندا كارتوپ, سيىر, كۇركەتاۋىق ەتتەرى, قيار مەن قىزاناق, الما, مينەرالدى جانە شىرىن سۋلار, جۇمىرتقا, ءسۇت ونىمدەرى مەن بال تۇرلەرى اقتاۋداعىدان ءسال تومەن باعامەن ساتىلدى. بازار نارىعى, جول قاشىقتىعى, ونىمدەر باعاسى – ءبارى نازارعا الىنعان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ت.وسپانوۆ وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى احۋالىندا اقپار بەردى. جۋىردا عانا ەلباسى ن.نازارباەۆ وسى وبلىسقا ءىسساپارى بارىسىندا بۇل ايماققا ەلىمىزدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋدا جۇكتەلەتىن مىندەت زور ەكەندىگىن ايتقان بولاتىن. وڭتۇستىك تە ۇدەدەن كورىنۋگە تىرىسۋدا. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە ءداندى داقىلدار, ماقتا, ماقسارى داقىلى, كارتوپ, كوكونىس, باقشا ونىمدەرى ەگىلەتىن ەگىستىك كولەمى 785,7 مىڭ گەكتاردان اسقان.
– بيىل 163 مىڭ توننا استىق, 138 مىڭ توننا كارتوپ, 637 مىڭ توننا كوكونىس, 57 مىڭ توننا ماقسارى, 37 مىڭ توننا جەمىس-جيدەك, 1010 مىڭ توننا باقشا ونىمدەرى مەن 123 مىڭ توننا ءجۇزىم ءوندىرىلدى. كولەمى 720 گەكتار جىلىجايىمىز, كوكونىس تۇرلەرىن ساقتايتىن سىيىمدىلىعى 200 مىڭ توننالىق قويمامىز بار. 26,8 مىڭ گەكتار جەردە تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانامىز, – دەدى ول. 20 توننا سيىر جانە كۇركەتاۋىق ەتتەرىن, 10 توننا كوكونىس, 10 توننا جەمىس, 2 توننا باسقا ءونىم تۇرلەرىنەن قۇرالعان ونىمدەر ساتىلعاندا 40 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قاراجات قۇرايدى ەكەن. بىراق, ساپار, جارمەڭكە ماقساتى – ساۋدا جاساپ, اقشا تابۋ ەمەس, اعايىنعا امانداسۋ, كەلەشەكتەگى بارىس-كەلىسكە كەلىستى جول اشۋ. مۇنى جارمەڭكە بارىسىندا ءبىز تىلدەسە قالعان اقتاۋلىق تا, شىمكەنتتىك تە ايتتى.
ونەرمەن ورنەكتەلگەن كۇندەر
وڭتۇستىك – ونەرلى مەكەن, ونەرپازدار بەسىگى. قازىر بۇل وڭىردە مادەنيەت سالاسى دا دامۋ ۇستىندە. مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قازىرگى تاڭدا 744 مادەنيەت جانە ونەر مەكەمەلەرى حالىققا قىزمەت كورسەتەدى ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا كىتاپحانالار, كلۋبتار مەن مۇراجايلار, كينوتەاتر مەن كاسىبي تەاترلار, فيلارمونيا, «وڭتۇستىكفيلم» جانە «وڭتۇستىك تسيرك» مەكەمەلەرى, كوركەمسۋرەت گالەرەياسى, زووباق پەن كورمە ورتالىقتارى, مادەنيەت-ونەر, ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, ساياباقتار بار. وسى سان سالالى مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ ىشىنەن ماڭعىستاۋعا وپەرا جانە بالەت تەاترى, «وڭتۇستىكفيلم» مەكەمەسى, ش.قالداياقوۆ اتىنداعى فيلارمونيا ونەرپازدارى مەن ەكى وركەستر, ج.شانين اتىنداعى وبلىستىق قازاق-دراما مەن ءازىل-سىقاق جانە ساتيرا تەاترى ۇجىمدارى كەلدى.
كەلىسىمەن اقتاۋداعى ن.ءجانتورين اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىنا كەرەگەسىن كەرىپ, كورەرمەندەردى ماڭىنا جيعان «شىرايلى وڭتۇستىكتىڭ شەجىرەسى» تاقىرىبىنداعى كەڭەيتىلگەن كورمە-ەكسپوزيتسيا بولدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ مۇراجاي قورىنداعى بىرەگەي جادىگەرلەردى, كىتاپتار مەن قولونەرشىلەر تۋىندىلارىن ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ نازارىنا ۇسىنعان كورمە قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىندە, ادەبيەتىندە الار ورنى زور شەجىرەلى ولكەنىڭ قىزعىلىقتى دا سىرلى تاريحىن الدىمىزعا تارتتى. ۇلى جىبەك جولى كەرۋەن جولى, ەجەلگى ساۋدا-ساتتىق جانە قولونەردىڭ قالىپتاسۋ-دامۋ جايى, ەسكى قالالار مادەنيەتىنىڭ دامۋى, سونداي-اق كونە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ سالىنۋى, وزگە دە كونەنىڭ كۇمبىرى كورمە جادىگەرلەرى ارقىلى قۇلاققا جەتتى.
سالتاناتتى جاعدايدا اشىلعان كورمە بارىسىندا باق وكىلدەرىمەن جۇزدەسكەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءا.بەكتاەۆ وڭتۇستىكتىڭ مادەنيەت سالاسىندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستارمەن تانىستىردى. وسى كۇنى ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇرعىندارى قوناقتاردىڭ گالا-كونتسەرتىن تاماشالادى.
اپتانىڭ ءار كۇنىنە بەلگىلەنگەن كەستەگە ساي شىمكەنتتىك ونەرپازداردىڭ ونەر دۋماندارى جالعاستى. قوناق كادەنى وڭتۇستىكتەگى وبلىستىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ 116 ادامنان تۇراتىن ۇجىمى ءساتتى جالعاستىردى. رەسپۋبليكادا ءۇشىنشى بولىپ اشىلعان, نەبارى 5 جىلدىق تاريحى ىشىندە گەرمانيا, پولشا, تۇركيا, ۆەتنام, رەسەي, يتاليا ەلدەرىندەگى ساحنالاردا تابىستى ونەر كورسەتكەن جاس ۇجىم ماڭعىستاۋ ساحناسىنا ە.راحماديەۆتىڭ «قامار سۇلۋ» وپەراسىن ۇسىندى.
قوناقتار بالالارعا بازارلىق اكەلۋدى دە ۇمىتپاپتى. «وڭتۇستىكفيلم» مەكەمەسى د.يسابەكوۆتىڭ «مۇڭلىق-زارلىق», «مومىن مەن قاراقشىلار», ب.داۋرەنبەكوۆتىڭ «ەرتەگىلەر ەلىنە ساياحات», «ساپا وليمپياداسى» انيماتسيالىق فيلمدەرىن ساحنالادى. دامۋ دەڭگەيى جاعىنان الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 30 ەلىنىڭ قاتارىنان ءوز ورنىن تابۋدى مەجەلەگەن قازاقستاننىڭ اتىنان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ونىمدەرىنىڭ قىتاي ەلىنە بارىپ وليمپياداعا قاتىسۋى تۋرالى قىزعىلىقتى انيماتسيالىق فيلم قازىر بالا عانا ەمەس, ەرەسەكتەر اراسىندا دا كەڭ تارالعان. قىزعىلىقتى, نانىمدى سۋرەتتەلگەن فيلم ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اسقاق ارماندارعا دەگەن ۇمتىلىسىن تانىتادى, پاتريوتتىق سەزىمگە جەتەلەي تۇسەدى. ج.شانين اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترى ف.بۋلياكوۆتىڭ «باق ىزدەگەن بەيباقتار» قويىلىمىن كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنسا, اشىلعانىنا كوپ بولا قويماعان وبلىستىق ءازىل-سىقاق جانە ساتيرا تەاترى ت.ءال-ءتارازيدىڭ قازاق ءتىلىنە اۋدارۋىنداعى ا.ۆامپيلوۆتىڭ «مەترانپاج دەگەن نە؟» كومەدياسىن الىپ كەلىپتى.
ماڭعىستاۋدا ن.ءجانتورين اتىنداعى مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ جۇمىس جاساي باستاعانىنا ون جىلدان اسىپ بارادى. رەپەرتۋارى جىلدان-جىلعا قالىڭداپ, تاقىرىپ پەن جانر اۋقىمى كەڭەيىپ, كوركەمدىك شەبەرلىك تۇرعىسىندا جەتىلە تۇسكەن جاس تەاتردىڭ العان دا, الار دا اسۋلارى از ەمەس. جۋىردا عانا مولدوۆانىڭ كيشينەۆ قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق فەستيۆالدا ءۇش بىردەي نوميناتسيا بويىنشا جۇلدەگەر اتانعان وبلىستىق قۋىرشاق تەاترى دا بۇلدىرشىندەردىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا تالپىنۋدا. بىراق, جەتى جۇزدەن استام مادەنيەت وشاقتارى بار جانە وعان توقمەيىلسىمەي جۋىردا ۇلكەن كورمە ورتالىعى مەن وبلىستىق دەڭگەيدە ورتالىق كىتاپحانا, قولونەر شەبەرلەرىنە ارنالعان ۇلكەن ورتالىق سالعان, 56 مادەني وشاق كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن, ەندى وبلىستىق مۇراجاي مەن سالت-داستۇرلەر ورتالىعىن پايدالانۋعا بەرەمىز, 210 تومدىق كىتاپتار جيناعىن شىعارامىز دەپ وتىرعان وڭتۇستىكتىڭ بۇل سالانى جانداندىرا تۇسۋدەگى وزىقتىعى ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ءۇشىن ۇلگى الۋعا تۇرارلىق نارسە. ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ءۇش قالانىڭ بىرىنە, مەگاپوليسكە اينالۋدى مەجەلەگەن شىمقالا – شىمكەنت, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تۋرالى ءسوز قوزعالسا «حالقى كوپ قوي» دەگەن ءسوزدى ايتا سالۋ ادەتكە اينالعان, «ۇلكەن ۇيگە نە كەرەك بولسا, كىشى ۇيگە دە سول كەرەك» دەگەندەي, از حالىققا دا مادەنيەت, رۋحانيات, ونەر كەرەك ەكەندىگىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. مادەنيەت پەن رۋحاني قۇندىلىقتار ءۇشىن تۇرعىندار سانى ماڭىزدى ەمەس...
جاڭاوزەندى شامشى اندەرى تەربەدى
قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, «قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى» اتانعان ءشامشى – كۇللى ەلدىڭ ورتاق پەرزەنتى. كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق سولاي بولعان. ماڭعىستاۋ دا ءشامشىنى « ۇلىم» دەگەن وڭىرلەردىڭ ءبىرى. كيەلى ولكەگە بەلگىلى اقىن ت.ايبەرگەنوۆپەن بىرگە ساپارلاپ, جاڭا اندەردىڭ تۇساۋىن اۋىل ساحناسىندا كەسكەن ءشامشىنىڭ اندەرى مۇندا ءالى دە ساحنانىڭ ءسانى, توي-دۋماننىڭ باعى. ونىڭ اندەرىن قاشان, قايدا جۇرسە دە قۇلاعىن ايىرماي تىڭدايتىن تىڭدارماندار قاتارى سيرەگەن جوق, ىڭىلداپ ايتپايتىن قازاق كەمدە-كەم. ءشامشى اندەرىنە شولدەگەن كورەرمەندى سازگەردىڭ جەرلەستەرى – سازگەر اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق فيلارمونيا ۇجىمى ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. «شارىقتاسىن ءشامشىنىڭ اسىل ءانى» دەپ ۇرانداتقان ونەرپازدار مۇنايلى قالا جاڭاوزەنگە اتباسىن بۇردى.
قوناقجايلىعىمەن تانىمال جەرگىلىكتى تۇرعىندار قوناقتارىن قالاعا كىرەبەرىستە جاڭادان ورناتىلعان ستەللا ماڭىنا داستارقان جايىپ, شاشۋمەن قارسى الدى. اۆتوبۋستارعا ءبولىنىپ ورنالاسقان ونەرپازدارعا قالانى ارالاتىپ, تانىستىرىپ «مۇنايشى» مادەنيەت ۇيىنە اكەلدى. مۇندا اجەلەر ءانسامبلىنىڭ قوشەمەتىمەن ىشكە ەنگەن وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ ونەرپازدارى 450 كورەرمەنگە ءشامشىنىڭ اندەرىن 2 ساعات بويى شىرقادى. تەك ءان مەن ءانشىنىڭ قۇرمەتىنە شاپالاقتاۋ ءۇشىن قولدارى عانا قيمىلداپ, تاپجىلماي وتىرىپ تىڭداعان جاڭاوزەندىكتەر انشىلەرگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ تاراستى.
ىسكەرلىك. يگىلىك. ىزگىلىك
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى كۇندەرى اياسىندا ءوڭتۇستىك وبلىستان كەلگەن دەلەگاتسيانى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ا.ايدارباەۆ قابىلدادى. ايماقتا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار جايلى قىسقاشا تانىستىرعان وبلىس باسشىسى ەكى وبلىس اراسىنداعى بايلانىستىڭ بۇدان ءارى دە تەرەڭ جالعاسىن تاباتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءا.بەكتاەۆ, وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ت.وسپانوۆ ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ دارقان پەيىلىنە العىسىن ايتىپ, ەكىجاقتى بايلانىستاردى جالعاستىرا ءتۇسۋ تەتىكتەرىن ورتاعا سالدى.
«وڭتۇستىك كۇندەرى» اياسىنداعى شارالار بارىسىندا ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا ەكى وبلىستىڭ وسى سالا ماماندارى, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورلارى ينستيتۋتتارى وكىلدەرى باسقوستى. جيىندا جايىلىمدىق جەرلەردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ, وڭتۇستىكتەگى ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ وكىلدەرى ءوز ونىمدەرىن تانىستىردى. بۇل زاۋىت ەلىمىزدەگى قۇدىق قازاتىن قوندىرعىلاردى دايىندايتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن. 80 جىلدان استام تاريحى بار ءوندىرىس ورنىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ازىرلەۋدە تاجىريبەسى مول. تانىستىرىلىمدا باستى نازار ماڭعىستاۋداعى وتە وزەكتى ماسەلە – «اگروبيزنەس-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جايىلىمدى سۋلاندىرۋعا ۇسىنىلاتىن جاڭا تەحنولوگيالار مەن تەحنيكالارعا, ونىڭ شارۋالارعا قولجەتىمدىلىگىنە, قولدانۋعا ىڭعايلىلىعى مەن قاراپايىمدىلىعىنا اۋدارىلدى.
... مامىراجاي مامىردىڭ سوڭعى كۇندەرىندە ماڭعىستاۋدا قوناقتا بولىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, مادەنيەت جانە ونەر باعىتىنداعى ەكىجاقتى تىعىز بايلانىسقا جول سالا كەلگەن وڭتۇستىكقازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ ساپارىن ەندى «جەتى قايقى» مەن «بەس جۇيرىك» ەلىنىڭ بەرەندەرى جالعايتىن بولادى. ولار كۇزدىڭ قوڭىر سالقىنىندا شىرايلى شىمكەنت شاھارىنا بارىپ, «ماڭعىستاۋ كۇندەرىن» وتكىزەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
«ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋ» تەك تاريحىمىز تاپ قىلعان جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ قاجەتتىلىگى ەمەس, بۇل تاتۋلىق, بۇل بەرەكە-بىرلىك قازاق ءۇشىن قاشاندا كەرەك. بايىرعى «ءبىر بولۋ» ءبىزدى ەل مەن جەردى قورعاۋعا, ساقتاۋعا ۇيىستىرسا, بەيبىت كۇندەگى «ءبىر بولۋ» ءبىزدى دامۋعا باستايدى...
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن
سەرىك مايەمەروۆ.