بۇعان دەيىن قازاق كوگىندە العاش ۇشقان اۋە كولىگى رەتىندە 1924 جىلى تاشكەنت-الماتى باعىتىندا قاتىناعان ۇشاق ايتىلىپ, وتاندىق اۋە فلوتىنىڭ باستاۋى سانالىپ كەلگەن ەدى. تىڭعىلىقتى زەرتتەۋ مەن دەرەكتەردى تىرنەكتەپ جيناۋ ناتيجەسىندە قازاقستان اسپانىن تۇڭعىش بولىپ باعىندىرعان ۇشاق تۋرالى تاريح ءبىر قابات تەرەڭدەپ وتىر. بۇل تۋراسىندا بىزگە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى راحمان جاناباەۆ رەت-رەتىمەن اڭگىمەلەپ, پالەن جىلدان بەرى مۇقيات جيناپ جۇرگەن قۇجاتتارىن الدىمىزعا جايعان ەدى.
مۇراعات سورەسىنەن تابىلعان سوڭعى مالىمەتكە كوز تىكسەك, العاشقى ۇشاق قازاق جەرىنە 1923 جىلى جاز ايىندا ۇشىپ كەلگەن. سول كەزدەگى قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى ورىنبور قالاسىنا ماسكەۋدەن جەتكەن «يۋنكەرس-13» نەمىس ۇشاعى ەكەن. ەكيپاج قۇرامىنىڭ مىندەتى اۋە كولىگىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, قازاقستان ءۇشىن قۇراستىرىلاتىن العاشقى ۇشاققا قارجى جيناۋ.
وسى جەردە: «كسرو-دا نەمىس ۇشاعى قالاي پايدا بولدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراق قىلتيادى. ول بىلاي ەكەن. وننان اسا مەملەكەتتى «كورپەسىنىڭ» استىنا بۇركەپ وتىرعان كەڭەس وداعىندا ۇشاق بولماي, 1922 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەڭەستىك اۋە بايلانىسىن دامىتۋ ماقساتىندا 4 «يۋنكەرستى» نەمىس جەرىنەن ساتىپ الادى. سونىڭ نۇسقاسىندا قانات قاققان تۇڭعىش اك-1 ۇشاعى اعاشتان جاسالىپ, تەك 1924 جىلى عانا كوككە كوتەرىلەدى. بىراق كوپتەگەن كەمشىلىكتەرىنە بايلانىستى قولدانىسقا جاراماعان. اك-1 ءوزى اعاشتان جاسالعان, ءوزى شابان ءارى 2 ادامنان ارتىق ورىنى جوق ءساتسىز جوبا بولىپ تاريح قويناۋىندا قالا بەردى. ال نەمىستىڭ «يۋنكەرسى» اليۋميني ساۋىتتى, 185 اتتىڭ كۇشىنە يە, ونىڭ ۇستىنە ۇشقىشتان بولەك تاعى 3 ادام مىنە الاتىن, سول كەزدىڭ ەڭ وزىق ۇلگىدەگى اۋە تەحنيكاسى ەدى.
جوعارىدا ايتىلعان 4 ۇشاق تا «رسفسر جانە ورتا ازيا ەلدەرى تۇرعىندارى مەن قاجەتتى جۇكتەردى قازاقستان ارقىلى تاسىمالداۋمەن قامتاماسىز ەتۋ» ماقساتىندا 1923 جىلى كوكتەمدە قۇرىلعان «دوبرولەت» اكتسيونەرلىك قوعامىنا تيەسىلى بولاتىن. قازاق جەرىنە ۇشىپ كەلگەن نەمىس ۇشاعى سونىڭ الدىندا عانا ماسكەۋ-نيجني-نوۆگورود اۆياجەلىسىن اشىپ, قازاق ەلىنىڭ استاناسى ورىنبور ارقىلى ءوڭتۇستىك قازاقستان اسپانىن كوكتەي ءوتىپ, اۋە داڭعىلىن ورتالىق ازياعا سوزۋعا باعىتتالعان. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, العاشقى ۇشاق ءماسكەۋ-ورىنبور-قىزىلوردا-تاشكەنت ارقىلى ۇشىپ, كەلەشەك اۆياكەڭىستىكتىڭ ساپار باعىتىن انىقتاعان.
كەڭەس بيلىگى ول كەزدە ورىنبوردى اۋە كەڭىستىگىنە اشىلعان تەرەزە رەتىندە تەكتەن-تەككە تاڭداماپتى. جاعراپيالىق ورنالاسقان ورنى ەۋروپا مەن ازيانىڭ ۇشتاسقان جەرىندە ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ءتيىمدى, ونىڭ ۇستىنە وڭتۇستىك ورالداعى ونەركاسىپ وشاعى جانە حالقى تىعىز شوعىرلانعان قازاقستاننىڭ ساياسي استاناسى رەتىندە دە بارشا يگىلىككە ءتيىمدى بولعانىن ءدوپ باسقان. 1925 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا وڭتۇستىك ورالدا 123 مىڭ ادام تىركەلىپتى. ياعني, بۇل كەز كەلگەن كوممەرتسيالىق ءھام ساياسي تاۋەكەلدى تولىقتاي اقتاۋعا ءتيىمدى. ونى دا از دەسەڭىز, ءدال سول ۋاقىتتا ورىنبوردا 1913 جىلى قۇرىلعان, اۆيامامان ي.كولونيتسكي باسقارعان جەرگىلىكتى اەروكلۋب جۇمىس ىستەگەن. تەحنيكاعا اۋەس جاستار قولدان جاسالعان ۇشۋ اپپاراتتارىن, قىسقا قاشىقتىققا ۇشاتىن ءبىر ادامدىق اەروپلانداردى سىناقتان وتكىزەتىن ۇشۋ الاڭى بولعان. بۇل الاڭ كەيىن كەلە 1925 جىلعى تالاپ بويىنشا ەكىنشى جانە ورتا دارەجەلى ۇشۋ الاڭى رەتىندە جاقسى باعالانعان.
ارينە, ول كەزدە ۇشاقتى تاماشالاۋعا جۇرت قارا ءنوپىر بوپ جيىلعانى, ۇشقىشتارعا گۇل ۇسىنىپ, وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن اۋەلەتە مارش وينالعانى بەلگىلى. سونداي-اق, سول كەزدە قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىن باسقارعان, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ جيىلعان كوپشىلىككە تۇڭعىش ۇشاقتى تانىستىرىپ, اۋە سايىپقىراندارىنىڭ قادامىنا ساتتىلىك تىلەگەن ەكەن. ول كىسى 1923 جىلدىڭ كوكتەمىندە العاشقى ۇشاققا قارجى جيناۋ ماقساتىندا ارنايى قۇرىلعان اۋە فلوتى دوستارىنىڭ قوعامى قازاق ايماقتىق ۇيىمىنا باسشىلىق ەتىپتى. ورتالىقتىڭ ارنايى تاپسىرماسى بويىنشا جەرگىلىكتى باسشىلار ۇشاق قۇراستىرۋ قاراجاتىنىڭ جينالۋىنا جانە وعان حالىقتىڭ تىعىز ارالاسۋىنا جاۋاپتى بولعان.
قازاق ەلىنىڭ استاناسى ورىنبوردا ۇشاق ەكى اپتا بولىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلگەن. ءتۇرلى جارنامالىق پلاكاتتار, سول كەزدەگى ەڭ بەدەلدى اقىندار ۆ.ماياكوۆسكي مەن ا.رودچەنكولاردىڭ ولەڭدەرى, اۋە بايلانىسىن باعىندىرۋ ءۇشىن تاستالعان دەستە-دەستە ۇراندار جەتكىلىكتى بولىپتى. ءتىپتى, كەي ۇندەۋلەر مەن ۇگىتتەر شەكتەن شىعىپ كەتكەنى دە تاريحي دەرەكتەرمەن دايەكتەلىپ وتىر. ماسەلەن, حالىققا قاراتا ايتىلعان ءبىر ۇگىت-پلاكاتتا «بىزگە قوسىلماعان بىزبەن ەمەس» دەگەن اۋاندا, تۇپنۇسقاسىن بۇزباي بەرسەك: «توت نە گراجدانين سسسر, كتو نە «دوبرولەتا» اكتسيونەر!» دەپ ءبىر-اق سوققان.
ورىنبورداعى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن وزگە, ءتۇرلى تەحنيكالىق كەشكى مەكتەپتەر, رابفاك, اسكەري ۇشقىشتار مەكتەبى مەن زاۋىت قىزمەتكەرلەرى ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىنا جەگىلىپ, اينالاسى 2 اپتانىڭ ىشىندە حالىقتان 18 مىڭ سوم قارجى جينالعان. بۇل سول كەزەڭدەگى باعاممەن ەسەپتەگەندە ۇشاقتىڭ جارتى قۇنى, كوپ قازىنا. سالىستىرا كەتسەك نەمىستىڭ ءبىر «يۋنكەرس-13» ۇشاعى ول كەزدە 33 مىڭ سوم تۇرعان. مىڭداعان ادام اۋە فلوتى دوستارىنىڭ قوعامى ايماقتىق ۇيىمىنا مۇشە بولىپ, قازاق استاناسىنىڭ ءاربىر التىنشى تۇرعىنى العاشقى ۇشاققا ۇلەس قوسقان.
سارعايعان پاراق بەتتەرىندە كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ مۇددەلى تۇردە جۇرگىزىلگەن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى ءوزىنىڭ زور ناتيجەسىن بەرگەنىن بايقاۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ وزگە ايماقتارىنىڭ تۇرعىندارى كوللەكتيۆتىك حات جولداپ, اۋە فلوتى دوستارىنىڭ قوعامى ايماقتىق ۇيىمىنا مۇشە بولۋدى سۇراپ قانا قويماي, تەزىرەك وزدەرىنە دە ۇشقىشتاردىڭ قوناققا كەلۋىنە ءوتىنىش ءبىلدىرىپتى. ول ول ما, اداي ۋەزىنىڭ تۇرعىندارى ماسەلەنى توتەسىنەن قويىپ: «بىزگە ءبىر ۇشاق بەرىڭدەر, ءبىز سەندەرگە ون مىڭ باس قوي بەرەمىز» دەۋگە دەيىن بارعان.
حالىقتىڭ سۇرانىسى ەل باسقارۋشى ازاماتتاردىڭ سول كەزدەگى ورتالىققا – ماسكەۋگە رەسمي تۇردە جەدەلحات جولداۋىنا ءماجبۇر ەتەدى. «اۋە فلوتى دوستارىنىڭ قوعامى ايماقتىق ۇيىمىنا كومەك كورسەتكىسى كەلەتىندەر قاتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن كەڭىرەك جۇرگىزۋ ءۇشىن بىزگە قوسىمشا ۇشاق بولۋلەرىڭىزدى سۇرانامىز» دەلىنگەن ماسكەۋگە جونەلتىلگەن ءۇشبۋ حاتتا.
ۇشاق قۇراستىرۋعا قاراجات تاپپاي وتىرعان ماسكەۋ قاراپ قالا ما, دەرەۋ قازاقستانعا فرانتسۋزدىق «سوپۆيچ» ماركالى ەكى كىسىلىك اەروپلاندى جونەلتەدى (دەرەۋ بولعاندا, تاريحقا قيانات جاسامايىق, 1925 جىلدىڭ اقپان ايىندا). «سوپۆيچ» ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا پايدالانىلعان بارلاۋ اپپاراتى رەتىندە وتە ءابجىل قيمىلدايتىن, ءتۇرلى اۋە قوزعالىستارىن جاساي الاتىن اەروپلان. 120 اتتىڭ كۇشى بار «سوپۆيچ» اەروپلانى وزگە دە شەتەلدىك «فارمان», «نيۋپور» اەروپلاندارى سەكىلدى رەسەيدىڭ اەروزاۋىتىندا 1920 جىلعا دەيىن-اق قۇراستىرىلۋشى ەدى. اتى اتالعان ۇشۋ قۇرىلعىلارى اۋە تاسىمالىنا بولماسا دا, اۋىلشارۋاشىلىعى مەن اۋە بارلاۋى ءۇشىن كەڭىنەن پايدالانىلا باستاعان كەز. مىنە, قازاقستان حالقىنان العاشقى ۇشاق جاساۋعا قارجى جيناۋ ءۇشىن وسى اەروپلاندار ەلىمىزگە كوپتەپ كەلە باستادى.
جوعارىدا اتالعان فرانتسۋز اەروپلانى 1925 جىلدان باستاپ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا, پوشتا بايلانىسى, جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ىستەرىنە كەڭىنەن پايدالانىلا باستادى. ەلىمىزدىڭ پايدالى قازبالار كارتاسىن جاساۋدا دا بۇل ۇشۋ اپپاراتىنىڭ كومەگى زور بولدى. وسىلاردىڭ ءبارىن جىپكە تىزە بەرسە ارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر تاريح, ءوز الدىنا قىزىقتى وقيعالار.
ماقالامىزدى تۇيىندەي كەلسەك, 1923 جىلدىڭ جازىندا قازاق ەلىنىڭ سول كەزدەگى استاناسى ورىنبورعا ۇشىپ كەلگەن نەمىس ۇشاعى قازاق دالاسىنا تۇڭعىش قونعان اۋە كەمەسى عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ ورتالىعى ورىنبوردى بارلىق ايماقتارمەن جەدەل بايلانىستىراتىن اۋە داڭعىلىنىڭ نەگىزىن قالاپ جانە جاڭا استانامىز قىزىلوردا قالاسىن وزگە رەسپۋبليكالارمەن قارىم-قاتىناس جۇرگىزۋگە جەتەلەگەن قوزعالىس تەتىگى قىزمەتىن دە اتقارعان. جانە دە وتانداستارىمىزدىڭ جاڭا تەحنولوگيا, ياعني, اۋە قاتىناسىنا قىزىعۋشىلىعى مەن جاڭاشىلدىققا دەگەن ۇمتىلىسىنا سەرپىن بەرگەن.
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.