* 1 ماۋسىم – بالالاردى قورعاۋدىڭ حالىقارالىق كۇنى
ءاربىر ءساتىمىز بالانى قورعاۋعا ارنالسىن «بالا – ادامنىڭ باۋىر ەتى» دەپ جاتامىز. ءتىپتى, دۇنيە ءجۇزى بولىپ سابيلەردىڭ مەرەكەسىن اتاپ ءوتىپ, بالاقاندارعا قۋانىش سىيلاۋعا اسىعامىز. ءومىرىمىزدىڭ جالعاسى ءھام مەملەكەتىمىزدىڭ كەلەشەگى – بالالارىمىزعا نە قاجەت دەگەندە اۋەلى ويعا كەلەتىنى دەنساۋلىق. وسى رەتتە ەلىمىزدەگى پەدياتريا سالاسىنىڭ جاي-كۇيىنەن سىر تارتپاق نيەتپەن وتاندىق بالالار حيرۋرگياسىنىڭ اتاسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك كامال ورمانتاەۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – كامال اعا, بالالاردىڭ حالىقارالىق مەرەكەسىنە وراي اڭگىمەڭىزدى بالا دەنساۋلىعىنا قاتىستى ماسەلەدەن باستاساڭىز. – الەمدە بالالاردى قورعايتىن جانە بالالاردىڭ ماسەلەسىمەن تەرەڭ اينالىساتىن بۇۇ-نىڭ ارنايى باعدارلاماسىمەن جۇمىس ىستەيتىن يۋنيسەف دەيتىن ۇيىم بار. ونىڭ بەرگى جاعىندا 1996 جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قابىلدانعان «بالالار قۇقىعى تۋرالى» زاڭ دا بار. بۇكىلالەمدىك ۇيىمداردىڭ ارەكەتى ءوز الدىنا, وزىمىزدە قابىلدانعان زاڭ قانداي دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ تۇر دەگەن سۇراق ارقايسىمىزدىڭ كوكەيىمىزدە تۇر. 1959 جىلى الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ پەدياتريا فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن باستاپ بالالار دەنساۋلىعىمەن تۇراقتى اينالىسىپ كەلەمىن. ەگەمەن ەل بولدىق دەپ بۇعان دەيىن قولدانىلعان وزىق تاجىريبەلەردەن باس تارتۋ قانشالىقتى اقىلعا قونىمدى؟ كەڭەس داۋىرىندەگى مەديتسينادا جاقسى ءداستۇر مەن شيپالى تاسىلدەر دە بولدى. ەڭ باستىسى, ول كەزدىڭ ءومىر تاجىريبەسىندە مامان دايارلاۋ, شاكىرت تاربيەلەۋ دەگەن سەكىلدى مەملەكەتتىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتەتىن جاقسى جۇيە بار ەدى, قازىر سول باعىتتان اجىراپ قالدىق. وعان دالەل رەتىندە وسىدان 7-8 جىل بۇرىن ەلىمىزدىڭ مەديتسينا ماماندارىن دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا پەدياتريا فاكۋلتەتىنىڭ قىسقارىپ كەتۋىن ايتار ەدىم. پەدياتر مامان دايارلايتىن فاكۋلتەتتەر تمد كولەمىندەگى بارلىق رەسپۋبليكالاردا بار. الەمنىڭ ىرگەلى ەلدەرى دە, ءتىپتى, مەديتسيناسى شارىقتاپ دامىپ كەتكەن مەملەكەتتەر دە بۇل سالادان باس تارتقان جوق. ماسەلەن, ءسابي ءومىرگە كەلگەن سوڭ جىلايدى, مازاسىزدانادى. قاي جەرى اۋىراتىنىن ايتۋعا ءتىل جوق. ونىڭ مازاسىزدانۋ سەبەبىن انىقتايتىن سول سالانىڭ دارىگەرى كەرەك. ودان كەيىن نارەستەنىڭ حال-احۋالىن انىقتايتىن ارنايى اپپاراتۋرا كەرەك. مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ كەلە جاتقانىمەن, مەديتسينا ماماندارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى ءالى تومەن دەگەن ويدامىن. – قازىر تەلەديدارداعى جاڭالىقتار اراسىندا نارەستەنىڭ شەتىنەگەنىن دە كورسەتىپ جاتادى. دارىگەر ءبىلىمسىز بە, اتا-انا دىمكاس پە الدە جۋرناليست داۋكەس پە دەگەن ساۋالدان بۇرىن وسىنداي جاڭالىقتارعا كوزقاراسىڭىز قانداي؟ – تەلەارنالاردان «ءبىر ءسابي شەتىنەدى» دەپ حابار تاراتادى. الگى بالانىڭ اتا-اناسى جىلايدى, سوتتاسادى. ءسابي ءولىمىنىڭ سەبەبى قانداي؟ بىرىنشىدەن, نارەستەگە دياگنوستيكا دۇرىس جاسالماعان. ەكىنشىدەن, قاتە قويىلعان دياگنوزدىڭ كەسىرىنەن ەمدەۋى دە دۇرىس جۇرگىزىلمەيدى. ۇشىنشىدەن, ەمدەۋ اپپاراتتارى جوق نەمەسە ونداي قۇرىلعىنى پايدالانا المايتىن ماماندار بار. تۇپتەپ كەلگەندە, كوپ جاعدايدا جۋرناليستەر بىردەن دابىل قاعا جونەلمەي, ءسابي ءولىمىنىڭ سەبەبىن زەرتتەپ, وقيعانىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋى كەرەك قوي. ماسەلەن, قازىر ىشتەن ءتۋابىتتى ناۋقاستار كوپ, ەكولوگيانىڭ, اتا-انالارداعى اۋرۋلاردىڭ تۇقىمقۋالاۋشىلىعى سەكىلدى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ومىرگە دەنساۋلىعى ناشار بولىپ كەلەتىن نارەستەلەر كەزدەسەدى. ونداي سابيلەردىڭ كوبىنە ءتىپتى ەم قونبايدى دا. قازاقشالاپ ايتقاندا, ءومىر سۇرەتىن بالا – سۇرەدى, شەتىنەيتىن ءسابي – شەتىنەيدى. امال بار ما؟! قۇدايدىڭ باسقا سالعان شاراسىنا توزىمدىلىك تانىتىپ, سابىر قىلعاننان باسقا امال جوق. راس, كەيبىر ءسابيدىڭ ءولىمى دارىگەرلەردىڭ قاتەلىگىنەن بولادى. مىنە, سونى انىقتاپ الىپ بارىپ كوپكە جاريا ەتۋ كەرەك. مەنىڭشە, نارەستە تاعدىرىنا قاتىستى اقپاراتتى تاراتپاس بۇرىن ونى ابدەن زەرتتەپ, سەبەبى مەن سالدارىن سارالاپ بارىپ ماعلۇمات بەرگەن ءجون. ارزان سەنساتسيا ءۇشىن داۋ قۋىپ, وزگەلەردى دە اۋرەگە سالىپ, ەل ءىشىن دۇرلىكتىرۋگە ۇمتىلماعان ابزال. – ەلىمىزدە بالالار دارىگەرى جەتكىلىكتى مە, جەتىسپەسە وعان نە سەبەپ؟ – قازىر بالالار دارىگەرىن دايىنداۋ ءۇشىن مەديتسينالىق وقۋ ورىندارىندا نەبارى 2 جىل ءبولىنگەن. بۇل دۇرىس ەمەس. جالپى ادام بالاسىندا 14 مىڭ اۋرۋ ءتۇرى كەزدەسەدى دەيتىن زەرتتەلگەن ءمالىمەت بار. سونىڭ بارىنە دياگنوزدى دۇرىس قويۋ ءۇشىن تەرەڭ ءبىلىم مەن ناقتى تاجىريبە كەرەك. ال جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, ءتىلى جوق ءسابيدىڭ دەرتىن انىقتاۋ ءۇشىن قانداي تالاپ, نەندەي بىلىكتىڭ كەرەك ەكەنىن تۇسىنە بەرىڭىز. سوندىقتان دا 2 جىلدىق ينتەرناتۋرادا دۇرىس مامان دايارلاۋ مۇمكىن ەمەس. بالالار دارىگەرىنىڭ ءوزى سالالىق ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا 21 ءتۇرلى بولادى. ينتەرناتۋرانى تامامداعاننان كەيىن ۇزاق جىلعى ىزدەنىستەردىڭ اياعى, ياعني وقۋدىڭ 7-8-ءشى جىلدارى رەزيدەنتۋرامەن جالعاسادى. بۇل كەزدە كوپتەگەن قىز بالالار تۇرمىس قۇرىپ, وزدەرى بالا ءسۇيىپ, ونى جالعاستىرا دا الماي قالادى. سودان مەديتسينا ماماندارىنىڭ ساپاسى تومەندەپ, ەلىمىزدە دارىگەر جەتىسپەۋشىلىگى بايقالىپ وتىر. دارىگەر نەگە جەتىسپەيدى؟ ويتكەنى, ءدارىگەردىڭ الاتىن جالاقىسى تومەن. پالەن جىل وقىپ, جۇمىس ىستەگەندە الاتىن ايلىعى ماردىمسىز. ءبىردى-ەكىلى بالاسى بار جاس وتباسى ءۇشىن بولىمسىز اقشامەن كۇن كورۋگە بولا ما. امال جوق, ەل مەديتسيناسىنا كەرەكتى جاس ماماندار ديپلومدارىن العان سوڭ فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالارعا, جەكەمەنشىك كلينيكالارعا, دارىحانالارعا نەمەسە جەكە بيزنەسكە كەتەدى. ال دامىعان ەلدەردە ولاي ەمەس. شەتەلدەردە زاڭگەرلەر مەن ءدارىگەرلەردىڭ جاعدايى جاقسى, ولار تەك ءوز سالاسىن زەرتتەپ, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ۇشتاي تۇسەدى. – قايتسەك وتاندىق مەديتسينانى دامىتامىز؟ – وتاندىق مەديتسينانى دامىتۋ ءۇشىن مەديتسينا عىلىمىمەن اينالىسۋ كەرەك. دارىگەرلەردىڭ وزدەرى. شەتەلدىك عىلىمي كەڭەستەرگە, كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمدارعا قاتىسۋى كەرەك. عىلىمي جۇمىستارىن الەمدىك ورتادا تالقىعا سالىپ, ۇنەمى باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولۋى قاجەت. ماسەلەن, مەن سۇحبات بەرگەندە رەسەيدىڭ تاجىريبەسىن, مەديتسينالىق امالدارى مەن ءدارى-دارمەكتى قولدانۋ ۇلگىسىن ايتسام اركىم ءار ساققا جۇگىرتە جونەلەدى. رەسەي الىپ مەملەكەت قوي. ولاردا حالىق تا كوپ, حالىق ىشىندە ءبىلىمدى عالىمدارى دا جەتەرلىك. مىنا ينتەگراتسيا دەگەندى پايدالانىپ نەگە ءبىز سولاردىڭ وزىق تاجىريبەسى مەن ايتۋلى ۇلگىسىن وزىمىزگە سىڭىرمەيمىز؟! ءبىر عانا مىسال, 2011 جىلى رەسەيدە وتكەن ءى حالىقارالىق مەديتسينا كونفەرەنتسياسىنا بىردە ءبىر قازاقستاندىق دارىگەر مامان قاتىسپاعان. كورشىلەس رەسپۋبليكالاردان, مىناۋ تۇرعان وزبەكستاننان 32, ارمەنيادان 38, ۆەتنامنان 19, قىرعىزستاننان 26 ادام, ال موڭعوليادان 23, سوناۋ نيكاراگۋادان 26 ادام كەلىپ قاتىسادى, ال قازاقستان تىزىمدە جوق. 2012 جىلى ءىى حالىقارالىق مەديتسينا كونفەرەنتسياسى تاعى وتەدى دە, ارمەنيا, وزبەكستان, قىرعىزستاندار قاتىسىپ, بىزدەن جان بالاسى بارماعان. بۇدان كەيىن وتاندىق مەديتسينا قالاي وركەندەمەك؟! مىنە, وسى ورايدا ينتەگراتسيانى نەگە مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانباسقا؟ شەتەلدەرمەن مادەني قارىم-قاتىناسىمىز جاقسى ەكەن, سونى ەل مۇددەسىنە ورايلى قولدانا بىلسەك تە جارار ەدى. – ۇرپاق ازباسىن, ءزاۋزاتىمىز مىقتى بولسىن دەسەك نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ – ۇرپاعىمىز ازباسىن دەسەك, بولاشاق اتا-انانىڭ دەنساۋلىعىن دۇرىستاۋىمىز كەرەك. سابيلەرگە قۇنارلى, تازا, ساپالى اس بەرىپ, بالا جاستان سپورتپەن اينالىسۋىنا, ءجۇزۋ, جۇگىرۋ سەكىلدى دەنە قيمىلدارىن كوبىرەك جاساۋعا كوڭىل بولگەن ابزال. ارينە, بالالارىمىز امان-ساۋ ءوسسىن دەسەك – بالا دارىگەرىنىڭ ءبىلىمدى بولۋىنا, قاپتاپ كەتكەن ءدارى-ءدارمەكتى قولدانبايتىن امالىن قاراستىرۋعا كۇش سالۋىمىز قاجەت. جانە بالالاردى قورعاۋدى بۇكىل الەم بولىپ ءبىر-اق كۇندە اتاپ وتپەي, ءاربىر كۇنىمىز سولاردى ساقتاۋعا, قورعاۋعا ارنالۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. اڭگىمەلەسكەن قانات ەسكەندىر, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.تالانتىمەن تانىلعان ەدىل
بالادان اسقان باقىت بار ما؟! دۇنيەنى جاڭارتقان الىپتار دا, عۇلامالار دا, مەملەكەت قايراتكەرلەرى دە سول بالالىق ءداۋىردى باستان كەشىرگەن. بالانى باقىتتى ەتىپ وسىرگەن ەلدىڭ كەلەشەگى كەمەل, ءورىسى كەڭ, باقىتى باياندى بولادى. اتام قازاق: «جەتىم جىلاسا جەر جىلايدى» دەگەن. بۇل اقيقات ءسوز. ءومىر ەسىگىن شىر ەتىپ اشقان بەيكۇنا ءسابيدىڭ ءبارى بىردەي. وسە كەلە وزگەرەدى. ولار جاقسى قامقورلىقتى, ۇلگىلى ءسوزدى, ونەگەلى ءىستى, ادامداردىڭ اراسىنداعى رياسىز سىيلاستىقتى, مەيىرىم مەن شاپاعاتتى, ازاماتتىق پەن ادامدىقتى, كىسىلىك پەن كىشىلىكتى كورىپ وسسە جاڭىلمايدى, جامان بولىپ وسپەيدى. كەيدە ءبىز ءوز بويىمىزداعى جۇعا قالاتىن جات قىلىقتارىمىزدى ەسكەرمەي, بالالاردىڭ بويىنداعى ۇيلەسىمسىز قاسيەتتەر كورىنىپ قالسا, سوعان رەنجىپ, تاربيەسىز دەيتىنىمىز بار. شىندىعىنا كەلگەندە سول تاربيەنىڭ دە, ءتالىمنىڭ دە الدىڭعى تولقىننىڭ موينىندا ەكەنىن ۇمىتاتىنىمىز وكىنىشتى-اق. وسى كۇندەرى قامقورلىقسىز قالعان جەتىمگە, قاراۋسىز قالعان بالالارعا قامقورلىق جاساۋ جونىندە ەلدە الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر بار. بۇل قيىن ءتۇيىن ماسەلەگە وڭ كوزقاراس تانىتىپ, يگىلىكتى ىستەرگە ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن ءبىر مەكەمەنىڭ جاناشىرلىق جۇمىسىنا توقتالىپ, وزگەگە ۇلگى ەتۋدى ءجون كوردىك. ول – «اسكەريلەندىرىلگەن تەمىر جول كۇزەتى» (اتجك) اكتسيونەرلىك قوعامى ەدى. قوعام سوڭعى كەزدەرى تاعدىر تالكەگىمەن بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جاتقان بەيكۇنا ۇل-قىزدى قامقورلىقتارىنا الىپ, بارلىق جاعدايدى جاساۋ ۇستىندە. بۇل تۋرالى ءبىز باسىلىمنىڭ بۇرىنعى نومىرلەرىندە دە ايتقان ەدىك. وسى جولى «اتجك» اق دوستىق ستانساسىنداعى فيليالى «اينالايىن بالالار ءۇيى» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ تاربيەلەنۋشىسى ەدىل تۇرسىن ۇلى ۇسەنوۆتى پاتروناتتىق قامقورلىققا العان. ەدىل 2004 جىلى مامىردا الماتى وبلىسى ءۇشارال قالاسىندا تۋعان. اناسى 2012 جىلدىڭ ساۋىرىندە قايتىس بولعاننان كەيىن, ونى تالدىقورعان قالاسىنداعى «اينالايىن» بالالار ءۇيى ءوز قامقورلىعىنا العان. اكەسى زاڭدى تۇردە جوق. ەدىلگە تاربيەلى, اشىق, تالانتتى, كوپشىل, جۇرەگى جۇمساق بالا دەپ مىنەزدەمە بەرۋگە بولادى. ول فۋتبول ويىنىن وتە جاقسى كورەدى. ءوزىن جاقسى ويىنشى رەتىندە كورسەتىپ ءجۇر. فۋتبول ۇيىرمەسىنە قاتىسادى. بۇگىنگى تاڭدا دوپ ويناۋ تەحنيكاسىن جاقسى مەڭگەرگەن. ونىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋى وزگە پاندەردى, ناقتىلاي تۇسسەك: ماتەماتيكا, ەڭبەك, سۋرەت سەكىلدى ساباقتاردى جاقسى وقۋىنا, جوعارى باعا الۋىنا ەشقانداي دا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. ەدىل سۋرەت ساباعىنان كىلەڭ بەس الاتىن ۇلگىلى وقۋشىلار قاتارىندا ەكەن. تالانتتى بالا ءوزىنىڭ سۋرەتىنە ارقاۋ ەتىپ, قازاق جازۋشىلارىنىڭ اڭگىمەلەرى مەن حالىق ەرتەگىلەرىنىڭ كەيىپكەرلەرىن الۋدى جاقسى ادەتكە اينالدىرعان. مەكتەپتە ءارتۇرلى تاقىرىپتا وتەتىن سۋرەت سالۋ كونكۋرستارىنا قاتىسىپ, جۇلدەگەر اتانعان. ەدىل سالعان سۋرەتتەردىڭ كوبى مەكتەپتىڭ قابىرعا گازەتىندە جارىق كورىپ كەلەدى. ول مەكتەپتە وتەتىن بارلىق شارالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ, ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن دە تانىلۋدا. اسىرەسە, ونىڭ شىعارماشىلىق تالانتىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. سپورتتى سەرىك ەتىپ, سۋرەتشىلىك ونەردى ءومىر جولىنا بالاعان جاستىڭ دەنساۋلىعى وتە جاقسى ەكەن. مۇنى بالالار ءۇيىنىڭ دارىگەرى گ.اۋكەنوۆا دا راستايدى. «اتجك» اق-تىڭ ءاربىر قىزمەتكەرى جىلىنا ەدىلگە ءبىر رەت 500 تەڭگەدەن الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدى وزدەرىنىڭ ازاماتتىق پارىزى سانايدى. جينالعان قاراجات ەدىلدىڭ ءبىلىم الۋى ءۇشىن ونىڭ ەسەپ شوتىنا اعىمداعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اۋدارىلادى. جالپى العاندا, بۇگىنگى تاڭدا اتالمىش قوعام ۇجىمى 16 بالانى پاتروناتتىق قامقورلىقتارىنا العانىن دا ايتا كەتۋدى پارىز سانايمىز. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان». استانا.