ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ ساۋدا ءمينيسترى اندرەي سلەپنەۆپەن سۇحبات
– اندرەي الەكساندروۆيچ, بۇگىن ومىرگە كەلىپ وتىرعان ەۋرازيالىق وداقتى قۇرۋ يدەياسىنىڭ اۆتورى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەندىگى بەلگىلى. ەندى بۇل وداق قالاي جۇمىس ىستەيتىن بولادى؟
– ءيا, ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى جارقىن يدەيانى وسىدان جيىرما جىل بۇرىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كوتەرگەن بولاتىن. ايتپاقشى, جۋىقتا عانا يدەيا العاش ايتىلعان ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وسى جاعدايدى تاعى دا ەسكە ءتۇسىرۋ شاراسى بولىپ ءوتتى.
وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ ماسەلەسى ناقتى ومىردە كەدەن وداعىن قۇرىپ, جۇزەگە اسىرۋدان باستاۋ الدى. بۇل قۇرىلىم ءوز تيىمدىلىگىن بەردى. سوندىقتان بۇگىنگى كۇنى ەۋرازيالىق وداقتى قۇرۋ ناقتى رەسىمدەلىپ وتىر. بۇل وداق ەندى حالىقارالىق سۋبەكت رەتىندە ءوز قۇرىلىمدارى, ءوز ينستيتۋتتارىمەن ناقتى ارەكەت ەتۋگە كىرىسەدى. الەمدىك ارەناداعى ورنىن ايقىندايتىن بولادى. وسى جاعدايلاردىڭ ءوزى-اق ونىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تۇراقتىلىق سيپاتىن بەرەدى.
ونىڭ ۇستىنە وداقتى ماڭىزدى رەسىمدەۋ ماسەلەسىمەن قاتار ءبىز ەندى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى زور جولىنا تۇسكەندىگىمىزدى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بۇدان بىلايعى ۋاقىتتاردا تاۋارلاردى وداق اياسىندا جىلجىتۋدا كەدەرگىلەر بەلسەندى تۇردە ەڭسەرىلەتىن بولادى.
ءبىزدىڭ الدىمىزدا كاپيتالداردىڭ ءبىرتۇتاس قىزمەت رىنوگىن قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. شىنىن ايتقاندا, بۇل ماسەلەگە ءبىز ەندى كىرىسكەلى وتىرمىز. ويتكەنى, قول قويىلعان شارتتا وسىنداي رىنوكتى قۇرۋ جونىندەگى مىندەتتەر بەلگىلەنگەن. بۇل دەگەنىڭىز, بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا ءاربىر كاسىپورىن ءوز قىزمەتىن ەندى وداق كولەمىندە ۇسىنا الادى دەگەن ءسوز. بۇرىنعىداي وعان ەندى قوسىمشا رۇقساتتار مەن ليتسەنزيالار قاجەت بولمايتىن بولادى. وسىنىڭ ءبارى كاسىپورىن الدىنداعى جۇمىستى جەڭىلدەتىپ, ونىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ, جۇمىس كولەمىن كوبەيتۋ ءۇشىن جاڭا كەڭىستىكتەردى يگەرۋىنە جول اشادى.
ارينە, ەكونوميكالىق سالالاردىڭ بارلىعىندا بىردەي مۇنداي جۇمىستى جولعا قويۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن, بانك سەكتورىندا وسى ءىستى بىردەن جۇزەگە اسىرا المايمىز. ويتكەنى بۇل ءۇشىن رەتتەۋ شارالارىن جۇرگىزۋ, زاڭدار قابىلداۋ قاجەت بولادى. دەگەنمەن, ۋاقىت تەز وتەدى عوي. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتاعى ەڭ باستىسى ءبىزدىڭ وسى باعىت بويىنشا العا جىلجىپ كەلە جاتقاندىعىمىز. قىسقاسىن ايتقاندا, ءبىرتۇتاس رىنوكتىڭ پايدا بولۋى ءبىزدىڭ كاسىپورىندارىمىز بەن ازاماتتارىمىزعا جاڭا مۇمكىندىكتەر بەرەتىندىگى, كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن ەسەلەۋىنە جول اشاتىندىعى انىق.
– رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستاننىڭ ينتەگراتسيالانۋ جولىندا جۇيەلى تۇردە العا باسىپ كەلە جاتقاندىعىن, بۇل جاعدايدىڭ ءوزى قازىردىڭ وزىندە ناقتى ناتيجەلەر بەرە باستاعاندىعىن ايتقان بولاتىن. ءسىز بۇل رەتتە قانداي ناتيجەلەردى اتاپ كورسەتكەن بولار ەدىڭىز؟
– وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ءبىزدىڭ ءوزارا ساۋدامىزدىڭ كولەمى 70 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. شىنىن ايتقاندا, كەدەن وداعى قۇرىلعانعا دەيىن مۇنداي كولەمدى تسيفردى بولجاۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى. كەدەن وداعى قۇرىلعاننان بەرى ساۋدا كولەمىمىز, الەمدە ورىن العان داعدارىستارعا قاراماستان, ءار جىل سايىن 19 پايىزعا ءوسىپ وتىردى. ارينە, مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋدە بيزنەستىڭ الدىنان كەزدەسەتىن اكىمشىلىك جانە ءتۇرلى تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى ەڭسەرە ءبىلۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن بولعاندىعى تۇسىنىكتى.
سول سياقتى, ورتاق ساۋدانىڭ دامۋى ءاربىر ەلگە ءوز پايداسىن بەرگەندىگى انىق. ءارى بۇل ۇدەرىستىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ودان ءارى جاقىنداسۋىمىزعا جاقسى نەگىز قالادى. ەندى ەۋرازيالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى مەن جۇيەلى تۇردە تيىمدىلىك الۋ ۇدەرىسى باستاۋ الاتىن بولادى. سەبەبى, ەندىگى كەزەكتە قۇرىلىپ وتىرعان ورتاق رىنوكتا جۇزەگە اساتىن جوبالاردىڭ تارتىمدىلىعى بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا ارتا تۇسەتىن بولادى. ماسەلەن, قازاقستاندا تارتىمدى ءبىر جوبا نەمەسە يدەيا پايدا بولدى دەيىك. ەندى بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا بۇرىنعىداي تەك قازاقستان بيزنەسمەندەرى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار رەسەي مەن بەلارۋس ىسكەرلەرى دە ىقىلاس تانىتاتىن بولادى. مىنە, وسى جاعدايدان جوبانىڭ تارتىمدىلىق قاسيەتى ەلەۋلى تۇردە ارتا باستايدى.
جالپى, قازاقستان جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, مۇنداي تارتىمدىلىق پەن تيىمدىلىك قازىردىڭ وزىندە ايقىن كورىنىپ وتىر دەپ ايتا الامىز. ماسەلەن, سوڭعى كەزدەرى قازاقستاندا بۇل ەلدە بۇرىن بولماعان جاڭا ءوندىرىس تۇرلەرى اشىلۋدا. اتاپ ايتاتىن بولساق, تەمىرجولدىڭ جىلجىمالى قۇرامدارىن, ءارتۇرلى كوتەرگىش قۇرالداردى, جۇك كولىكتەرىن, ەلەكتروندى تەحنيكالاردى شىعارۋ قارقىندى تۇردە قولعا الىندى. قازاقستان جاعدايىندا مۇنداي كۇردەلى سيپاتتاعى تەحنيكالارمەن ساۋدا جاساۋ, ولاردى سىرتقا شىعارۋ مۇلدەم بولماعان ەدى. ءتىپتى بولعان جاعدايدىڭ وزىندە كوزگە كورىنبەيتىندەي تىپتەن ەلەۋسىز سيپاتتا ەدى. ەندى وسى ۇدەرىس ايقىن بايقالىپ قانا قويماي, بۇل ءىستىڭ اۋقىمى ءار جىل سايىن ەسەلەپ ءوسىپ كەلەدى. ارينە, مۇنىڭ ءوزى ءبىرىنشى كەزەكتە ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىنىڭ جەمىسى ەكەندىگى انىق. ەندى ورتاق رىنوكتىڭ قۇرىلۋى وسىنداي جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە نەعۇرلىم بەلسەندى سيپات بەرەتىن بولادى.
مەنىڭ ويىمشا, بۇدان بىلايعى ۋاقىتتاردا وداق اياسىنداعى رەتتەۋ شارالارىنىڭ ساپاسى دا ارتا بەرەتىن بولادى. اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ ازايۋىنىڭ ءوزى وسىنداي ناتيجەگە اكەلىپ تىرەيتىن بولادى. بۇل جاعداي اقىر اياعىندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە بيزنەس ءجۇرگىزۋ قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. جاڭا رەيتينگتىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– الەمدە ينتەگراتسيالانۋدىڭ كوپتەگەن فورمالارى بار. ەۋرازيالىق وداقتىڭ ولاردان قانداي ايىرماشىلىقتارى بولۋى مۇمكىن؟
– ارينە, ءوز جۇمىسىمىزدا بىزگە حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ قىرلارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ وتىرۋ قاجەت بولادى. جالپى, ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسى قازىرگى كۇنى بۇكىل الەم بويىنشا بەلسەندى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا ءبىر بايقالىپ وتىرعان جاعداي شاعىن ەكونوميكانىڭ ءىرى ەكونوميكاعا ينتەگراتسيالانۋى نەعۇرلىم قولايلى بولعان سايىن بيزنەستىڭ وسى ۇدەرىسكە قاراي ۇمتىلا تۇسەتىندىگى ايقىندالىپ وتىر. حالىقارالىق دەڭگەيدە قازىر مۇنىڭ ءوزى ستاندارتقا اينالدى. بىزگە دە ەندى ەۋرازيالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىمەن وسىنداي ءوز ستاندارتىمىزدى قالىپتاستىرۋىمىز جانە ونىڭ حالىقارالىق ۇلگىدەن كەم بولماۋىن ويلاستىرۋىمىز قاجەت بولاتىندىعى انىق.
ءبىز ەۋرازيالىق وداق اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقپەن عانا شەكتەلىپ قالماي, باسقا دا ەكونوميكالارمەن جۇمىس ىستەيتىندىگىمىز انىق. ماسەلەن, رەسەي تىنىق مۇحيتى وڭىرىندەگى ەلدەرمەن جۇمىس ىستەسىپ كەلەدى. باسقا دا ينتەگراتسيالىق ۇيىمدار بارشىلىق. مىنە, وسىلاردىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرىن قولدانا ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور. بىراق ءبىز قالاي الىپ قاراعاندا دا, باسقا تاجىريبەلەردىڭ بارلىعىن ءوز تاۋار وندىرۋشىلەرىمىزدىڭ مۇددەسىنە بەيىمدەي قولداناتىنىمىز تۇسىنىكتى. مىنە, سول كەزدە بارىپ ەۋرازيالىق وداقتىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى پايدا بولاتىن بولادى.
ال قازىرگى جاعدايعا كەلەتىن بولساق, وداق قۇرىپ وتىرعان ۇشتىكتىڭ ورتاسىندا قازىردىڭ وزىندە جاقسى ۇنقاتىسۋ قالىپتاسقان. سونداي-اق بىزدەر ەكىجاقتى قاتىناستار ارقىلى دا جۇمىس ىستەۋدەمىز. وسى جاعدايلاردىڭ بارلىعى بىزگە ەندى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كووپەراتسيالانۋىمىزعا جاڭا جول سىلتەپ وتىرعانداي. ارينە, بۇل كووپەراتسيالانۋ تەك شيكىزاتتىق باعىتتا عانا ەمەس, كۇردەلى تەحنولوگيالار باعىتىندا العا باساتىندىعى انىق. جۋىقتاعى سانكت-پەتەربۋرگتە وتكەن حالىقارالىق ەكونوميكالىق فورۋمدا بۇل جايىندا كوپ ايتىلدى. كەڭ فيۋزەلياجدى ۇشاق جاساۋ, ستانوك جاساۋ, اۋىر ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ باسقا دا تۇرلەرىن دامىتۋ جونىندە اڭگىمە بولدى.
وسى رەتتە بىزگە ەۋرازيالىق وداق اياسىندا مۇناي-گاز, ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرىلىمداردىڭ بىرىڭعاي رىنوگىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور بولاتىندىعى تۇسىنىكتى. مىنە, ناق وسى ماسەلەلەر جونىندە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا كوپتەگەن پىكىرتالاستار بولىپ, اتالعان ماسەلەدە العا جىلجۋ كەزىندە كەلىسىمگە كەلدىك. دەمەك, كەلىسىلگەن ونەركاسىپتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىندىعىمىز انىق. مىنە, وسى ماسەلەلەر ۋاقىت وتە تەرەڭدەي كەلە ءبىزدىڭ ورتاق رىنوگىمىزدىڭ جان-جاقتىلىق قىرلارىن دا كورسەتەتىن بولادى.
– ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قۇرۋ ارقىلى كاسىپكەرلەر مەن بيزنەسمەندەر الدىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى دەپ وتىرمىز. وسى رەتتە كەيبىر سالالاردا وزىندىك ەرەكشەلىكتەردىڭ دە بولاتىندىعى انىق. وسى ماسەلەلەردى كەلىسىمدى, يكەمدى ەتۋدىڭ, ولاردى رەتتەۋدىڭ قانداي جولدارى بولماق؟
– ارينە, ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ دەگەنىمىز ول وداققا بىرىگىپ وتىرعان بارلىق ەلدەردىڭ بارلىق سالالارىن بىردەن-ءبىر سۇرەگە سالۋ دەگەن ءسوز ەمەس. ورتاق تۇرعىدان رەتتەۋگە بولاتىن دا, بولمايتىن دا سالالار بار. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعىن الايىق. ءبىز وداقتىق دەڭگەيدە اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندە كەلىسىمدى ساياسات جۇرگىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتار جاساپ وتىرمىز. بىراق بۇل ماسەلەدە اسىعىستىققا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋدىڭ ءرولىنىڭ زور ەكەندىگى انىق. ءار ەل ءوز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە وراي وسىنداي ساياساتتى جۇزەگە اسىراتىن بولادى. بىراق ءبىر ەسكەرەتىن ماسەلە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بيۋدجەتتىك قارجى قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانىلىپ وتىر دەگەن سۇراقتىڭ پايدا بولاتىندىعى تۇسىنىكتى. دەمەك, بۇل سالادا دا بىزگە كەلىسىم الاتىنداي ماسەلەلەر بار. ول كەلىسىم ءار ەل ءۇشىن تيىمدىلىكتىڭ ساقتالۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس.
سونداي-اق, ءبىز بىرىڭعاي ماكروەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ جونىندە دە كەلىستىك. شارتقا قول قويۋ ارقىلى وسى ماسەلەدە كونسەنسۋسقا قول جەتكىزدىك. كونسەنسۋس دەگەنىمىز نە؟ كونسەنسۋس دەگەنىمىز, تاراپتار ءبىر جاعىنان العاندا, ورتاق شەشىمگە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى, ەكىنشى جاعىنان العاندا, وعان ريزا ەمەس بولسا دا بولاشاق تيىمدىلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءوزارا كەلىسىمگە كەلدى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بۇل رەتتە ەڭ باستىسى قالىپتاسىپ وتىرعان وبەكتيۆتى جاعدايدى ەسكەرۋ بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا ءبىر ۇيىمعا بىرىگۋ دەگەنىمىز بىردەن پايدا قاراتۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل جەردە بىرىگۋ دەگەنىمىز سول پايداعا قول جەتكىزۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىنە يە بولۋ دەگەن ءسوز. مىنە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا قارسى بولىپ بايبالام سالىپ جۇرگەندەر ماسەلەنىڭ وسىنداي قىرلارىن ەسكەرە بەرمەيدى. ياعني, ماسەلەنىڭ ءتۇپ تامىرىنا بويلاماي-اق كورىنىس بەرگەن جاعدايعا عانا قاراپ, بايبالام سالا بەرەدى.
قالاي الىپ قاراعاندا دا, ءۇش ەلدىڭ باسشىلىعى دا مۇنداي وداق قۇرۋعا كەڭىنەن ويلانىپ, ونىڭ تۇپكىلىكتى تيىمدىلىگىنە كوز جەتكىزە وتىرىپ قانا بارىپ وتىر. سوندىقتان «بالاپاندى كۇزدە سانايدى» دەگەندەي, ءبىز بۇل وداقتىڭ تيىمدىلىگىنە ونىڭ ناتيجەسىن كورگەندە بارىپ كوز جەتكىزەتىن بولامىز. ال ونداي ناتيجەنىڭ بولاتىندىعى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».