اۋەلگى اڭگىمەنى اقساقالدار ايتقان, ءالى ايتىپ تا كەلەدى. جەتىسۋ ءوزى كيەلى جەر ەكەنى امبەگە ايان, ەندەشە بۇل مەكەننىڭ اۋليەلەردەن كەندە بولماۋى زاڭدىلىق. كەشەگى ەلگە ەگە بولعان بالپىق, ەسكەلدى بيلەردىڭ زامانداسى ءسوزى ءۋالى قوعىل اۋليەنى بۇگىنگى ۇرپاق بىلە بەرمەيدى. ۇرپاق ۇمىتقاننان اۋىر جازا جوق شىعار. ايتپەسە باباتانىم ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەپ دانالىققا جىقپاپ پا ەدى. بىراق تالدىقورعان قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى جاتقان بابا كەسەنەسىن كورگەندە ءبىزدىڭ ۇيىسقان ۇلت تامىرىنان اجىراپ كەتكەندەي كۇيگە تۇسكەنىمىز نەسى!؟
ەرلىگىنە ەل سۇيسىنگەن
اڭگىمەنىڭ القيسساسىن ەلدەن جەتكەن اڭىزبەن ادىپتەيىكشى. ەستى وقيعانى ەستۋگە قۇمار وقىرماننىڭ كوكەيىندە سايراپ تۇرسىن... سوناۋ جاۋگەرشىلىك زامانىندا قالماق حانىنىڭ كوڭىلى تولە ءبيدىڭ سۇلۋ قىزى ماميلاعا اۋعان ەكەن. اۋەلگىدە جولى بولماي, ماڭدايى تاسقا تيگەن ەكەن دە, ەندىگى جەردە «بەرسە قولىنان, بەرمەسە – جولىنان» – دەپ سەس سەمسەرىن سۋىرماق بولادى. مۇندايداعى توقتام ءسوز, ارينە, تولە بيدىكى ەدى. ءىستىڭ اقىرى نە بولارىن ويلاپ, كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان قالعان بالپىق بي ءبىر قياننان جەلە جورتىپ, تولە اعاسىنىڭ اۋىلىنا كەلەدى.ءتۇن قاتىپ كەلە قالعانى قانداي جاقسى بولعان. ەل جاقسىلارى اق شاڭقان ءۇيدىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ, اجارلاندىرىپ جىبەرىپتى. تولە اعانىڭ وڭ تىزەسىن باسا وتىرعان ەسكەلدى ءبيدى, ودان بەرىرەكتە جايعاسقان قوعىل اۋليەنى كورىپ, ءىشى جىلىنىپ, قۋانىپ قالادى.
«قىز – مەنىكى, باۋىر – سەندەردىكى. مەن ءبىر اداممىن, سەندەر كوپسىڭدەر, كوپشىلىك ايتسىن ءتۇيىندى ءسوزدى», دەيدى تولە بي.
سوندا ەل تىزگىنىن ۇستاعان ەسكەلدى, بالپىق بيلەر مەن قوعىل اۋليە باستاعان توپ «قان توكپەلىك. وعان كونبەسە ويىمىزدى جاسىرىپ, بويىمىزدى بۇكپەلىك. قاسكويگە قىز جوق, قاسكۇنەمگە جول جوق», دەپ اقشىر حاندى اتتان تۇسىرەدى. ەرتەڭگى كورەتىنى كوزىنە كورىندى مە ەكەن, قاقالىپ-شاشالىپ قالعان اقشىر حاننىڭ مۇرنىنان قىپ-قىزىل قان ساۋلايدى. ەرتەڭىندە قازاق جەرىن تاستاپ, ارعى بەتكە جان ساۋعالاپ قوتارىلا كوشىپتى.
كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, قوعىل اۋليە ەسكەلدى بي, بالپىق باتىرلاردىڭ زامانداسى. ولارمەن بىرگە ەل تىلەۋىن تىلەپ, جوڭعارلاردىڭ قازاق جەرىن شاۋىپ, قىرعىنعا ۇشىراتقان كەزىندە, سوناۋ شۋ بويىنا اۋىپ بارىپ, اتاقونىسقا قايتا ورالۋعا كۇش جۇمساعان. ءوزىنىڭ كورەگەندىگىمەن جاۋدىڭ جاسىرىن جوسپارىن ءبىلىپ وتىرعان. ەل باتىرلارىنا بولجامدارىن ايتىپ, كەڭەس بەرىپ, ءىس-جوسپارىن كورسەتىپ, جەڭىسكە جەتۋگە ىقپال ەتكەن. سوندىقتان ول كىسى زامانىندا اۋليەلىگىمەن الىس-جاقىنعا اتى تاراعان.
قوعىل اۋليەنىڭ كىندىگىنەن ون ءبىر ۇل تاراعان. ونىڭ وزىنەن كەيىن دە ۇرپاقتارىنىڭ اراسىنان ەلگە قادىرلى, قۇرمەتكە بولەنگەندەر بولعان. قوعىل سارعالداق ۇلىنىڭ الىكە اتاسىنىڭ شۇڭعىر اۋلەتىنەن تارايدى. قوعىل اۋليەنىڭ ۇرپاقتارى ەسكەلدى اۋدانىنىڭ شىمىر, كوكسۋ اۋدانىنىڭ جارلىوزەك اۋىلىندا تۇرادى.
ەل اراسىنداعى ءبىر اڭىزدا قوعىل اۋليە قورا شاتقالىنداعى جايلاۋىندا قايتىس بولار الدىندا جاقىندارىن شاقىرىپ: «مەنىڭ سۇيەگىمدى تۇيەگە ارتىپ, بۇيداسىن بوساتىپ, قويا بەرىڭدەر. تۇيە قاي جەرگە تۇنەسە سول جەرگە جەرلەڭدەر؟» دەپ تاپسىرادى. اعايىندارى ايتقانى بويىنشا ىستەيدى. سوندا تۇيە تالدىقورعاننىڭ ىرگەسىنە كەلىپ, شوككەن ەكەن. كەيىن جۇرت بۇل جەردى قاسيەت تۇتىپ, باسىنا تۇنەپ, قاسيەتتى جەر دەپ تانىعان. بۇگىندە اينالاسىندا بىرنەشە بەيىت ورنى بار شاعىن قورىمنىڭ ورتاسىندا اۋليەگە ارناپ سوققان كەسەنە بار. ونىڭ جايىن الدا ايتامىز.
تاساداعى تاريحي نىسان
ولكەنتانۋشى قاجەت انداستىڭ ايتۋىنشا, 2017 جىلى «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى اياسىندا قوس وبلىستان جالپىۇلتتىق نىساندار تىزىمىنە – 17, وڭىرلىك نىساندار تىزىمىنە ىرىكتەلىپ 41-ءى ەنگىزىلدى. ولار 2018 جىلى كيەلى نىساندار بويىنشا «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى شىعارعان 2 تومدىق كىتاپقا كىردى. سونداي-اق 2019 جىلدىڭ قاسيەتتى ورىندار قاتارىنا ەنگىزۋ ءۇشىن قوسىمشا 12 نىسان ۇسىنىلىپ, ونىڭ توعىزى قوسىمشا تىزىمگە الىنعان بولاتىن. سول قاتارعا سوك تورە جانە قوعىل اۋليە كەسەنەسى ءبىر نىسان رەتىندە تىزىمگە ەنگىزىلدى. سەبەبى قوعىل اۋليە كەسەنەسى سوك سۇلتان ابىلايحانوۆتىڭ جاتقان جەرىنە تاياۋ. تىرلىگىندە سوك سۇلتان دا قوعىل اۋليەنى قۇرمەتتەپ وتسە, اراسىنا سىزات تۇسپەگەن قوس الىپ, مىنە, وسىلاي ولگەن سوڭ دا قاتارلاسىپ جاتقان كورىنەدى.
«سوك تورە (ازان شاقىرىپ قويعان اتى – سۇيىك, ورىسشا دوكۋمەنتتەردە سيۋك ابلايحانوۆ) ابىلايحان ۇلى, ەل ايتقانداي 52 جىل بويى جالايىر, شاپىراشتى ء(بىر بولىگى) رۋلارىنا تورەلىك ەتتى. ەل اۋزىندا «...شۇيىركەلەسكىڭ كەلسە, سوككە بار... تەنتەك كوپكە كونەدى, كوپكە كونبەسە سوككە كونەدى...» دەگەن ماتەلدەر ءالى كۇنگە ايتىلادى. بۇل جايلى كەيىن ايتامىز. ءبىرىن-ءبىرى تولىقتاپ, ۇرپاققا ۇلىلىق پەن ۇرپاق قامىن ۇعىندىرعان قوس الىپتىڭ كەسەنەسىنە «مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىنعان نىسان» دەگەن ءبىر تاقتايشانى ءالى كۇنگە ىلە الماي جۇرگەنىمىز, وكىنىشتى-اق؟» دەيدى ق.انداس.
تالدىقورعان قالاسىنا قاراستى ەركىن اۋىلدىق اقساقالدار كەڭەسىنىڭ توراعاسى تورتاي ىزباسقانوتىڭ ايتۋىنشا, كەسەنە تۇرعىزىلعان جەر باياعىدان قوعىل توبەسى دەپ اتالىپ كەلگەن. كەزىندەگى كەڭەس بيلىگىنىڭ قىلىشىنان قام تامىپ تۇرعان تۇسىندا ەركىندىكتەر وسى توبەدەگى قوعىل اۋليەنىڭ زيراتىنا ءجيى كەلىپ, دۇعا جاساپ, بولاشاققا باقىت تىلەپ تۇراتىن. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى جاناشىر ازاماتتار زيرات باسىنا قاراپايىم كەسەنە تۇرعىزىپ, ماڭايىنا كوشەتتەر ەگىپ, شاماسىنشا اباتتاندىرادى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە كەسەنە ەسكەرۋسىز قالىپ, توزىپ, شاتىرى بۇزىلىپ, ءسانى كەتە باستايدى.
بىلتىر تالدىقورعاندىق كاسىپكەر قىز ايدا ىدىرىسوۆا باستاما كوتەرىپ: «ارينە, ارۋاق سىيلاعان, قاسيەتتى جەردى جانىمىزدان ارتىق كورەتىن حالىقتىڭ پەرزەنتىمىز عوي دەپ», قولىندا بار مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, كەسەنەنىڭ شاتىرىن بۇتىندەپ, تەرەزەلەرىن وڭداپ, ءىشىنىڭ تاعانىنا كىلەم توسەپ, اۋليە جاتقان جەردى رەتكە كەلتىرىپ, ءبىرتالاي جۇمىس اتقارىپتى. ەندى بۇل باستامانى ءبىر قىزدىڭ يىعىنا ارتىپ قويماي, ەل ازاماتتارى ۇيىسىپ قولعا الاتىن جۇمىس كوپ.
جاستارعا قالاي جەتكىزەمىز؟
جوعارىدا ايتىلعانداي, اتالعان كەسەنە قازاقستاننىڭ قاسيەتتى ورىندارىنىڭ وڭىرلىك ماڭىزى بار نىساندار تىزىمىنە ەنگەن. دەمەك مەملەكەت قورعاۋىندا بولاتىن ورىندى ەسكەرۋسىز قالدىرسا, وزگە دۇنيەلەر نە بولماق؟! ۇلتتىڭ باستى قۇندىلىعى – ونىڭ تاريحى مەن ءتىلى. تاريحىن ەسكەرمەگەن ۇلتتى بولاشاق تا ەسىركەي قويمايتىنى انىق. قوعىل اۋليە كەسەنەسى تالدىقورعان – وسكەمەن كۇرەجولىنىڭ بويىندا تاياقتاستام جەردە جاتىر. جولدان كەسەنەگە دەيىن كوپ بولسا 100 مەتر. ول جەر شاڭى شىعىپ, توزىپ, توپىراعى اسپانعا ۇشىپ تۇر. سول اتتام جەرگە اسفالت توسەپ, كەلىپ-كەتەتىندەرگە جاعداي جاساۋ كوپ قارجىنى كەرەك ەتپەيدى. ال كەسەنەنىڭ اينالاسىندا كۇن قاقتاعان بىرنەشە تال-تەرەك شولدەپ, سۇرقى قاشىپ تۇر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل اۋماعىندا 2 ملرد ءتۇپ اعاش كوشەتىن ەگۋ باستاماسى بويىنشا جىل سايىن كوكتەم-كۇز ايلارىندا قالا اۋماعىندا كوشەت وتىرعىزۋ ناۋقانى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. كەسەنەنىڭ اينالاسىن اباتتاندىرۋ ءىسىن دە وسى جوسپارعا ەنگىزىپ, جاسىل جەلەككە كومكەرىپ تاستاۋعا بولار ەدى. ارينە, بۇل توبەدەگى باستى ماسەلە – سۋدىڭ تاپشىلىعى. سوناۋ ەڭىستە سارىبۇلاق وزەنى اعىپ جاتىر. كەزىندە سول وزەننەن موتورمەن سۋ شىعارىپ, وسى ءدوڭدى يگىلىككە جاراتقان ەكەن. قازىر ونىڭ اۋىلى الىس كەتكەن. بىراق كۇن سايىن بولماسا دا كۇن ارالاپ تالدىقورعاننان شىعابەرىس اينالمادان اۋەجايعا دەيىنگى جولدىڭ ورتاسىنداعى كوك ءشوپتى تەحنيكامەن سۋعارىپ جۇرگەنىن ءجيى كورەمىز. كەسەنە اينالاسىنداعى اعاشتار مەن شوپتەرگە سۋ شاشىپ وتە شىعۋدى سول مارشرۋتقا قوسسا, ماسەلە تۇبىرىمەن شەشىلگەلى تۇر.
ول-ول ما, ەركىن اۋىلىنىڭ اۋماعىندا ءۇيتاس, قوعىل اۋليە كەسەنەسى, سوك تورە كەسەنەسى, «سىرىمبەت قىرعىنى», جايناق باتىر توبەسى, بالىقتى بويىنداعى ەجەلگى جارمەڭكە, تاعى باسقا تاريحي نىساندار جەتەرلىك. وسىلاردى جاس ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن قالاداعى باسقا وقۋ ورىندارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ەركىن اۋىلىنداعى ە.بەرلىقوجانوۆ اتىنداعى جانە №15, №26 مەكتەپ وقۋشىلارىنا ولكەتانۋ باعىتىنداعى ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرۋ ءىسى قولعا الىنسا, بۇگىنگى بۋىن بىلە جۇرەر ەدى.
جەتىسۋ وبلىسى