الجير پرەزيدەنتى ابدۋلمەجيت تەببۋن مەن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانيۋەل ماكرون ءبىر جىلعا جۋىق شيەلەنىستەن كەيىن قايتا باس قوستى. تاراپتار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا بەتىن اشۋعا بەل بۋعاندارىن مالىمدەدى.
بۇل فرانتسيا پرەزيدەنتى ماكروننىڭ الجيرگە 2017 جىلى بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان قىسقا ساپارىنان كەيىن ەكىنشى رەت بارۋى. وسى جولى ساناۋلى ساعاتقا ەمەس, ءۇش كۇنگە جوسپارلانعان ساپار بارىسىندا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ەكى مەملەكەت باسشىسى ەل استاناسى الجيردەگى مۋراديە سارايىندا رەسمي كەزدەسىپ, كەيىن ورتاق ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. تەببۋن ءوز سوزىندە ماكرونمەن ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەنى تالقىلاعانىن جانە ەكى ەل اراسىنداعى قۇرمەت پەن مۇددەنىڭ تەپە-تەڭدىگى تۇرعىسىنان قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ جولدارىن ءسوز ەتكەنىن مالىمدەدى.
تەببۋن فرانتسيا پرەزيدەنتىمەن ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن تەرەڭدىگىن كورسەتە وتىرىپ, «كونسترۋكتيۆتى كەلىسسوزدەر» جۇرگىزگەنىن اتاپ ءوتتى. ال ماكرون ساپارىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ بولاشاعىنا نازار اۋدارۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
تاراپتاردىڭ ەكىجاقتى قارىم-قاتىناسقا قاتىستى پىكىرىن بىلدىرگەن ماكرون: ء«بىزدىڭ كۇردەلى جانە ازاپقا تولى ورتاق تاريحىمىز بار. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاققا قاراۋىمىزعا كەدەرگى بولدى. وتارشىلدىق ءداۋىر مۇراعاتتارىمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ورتاق كوميتەت قۇرۋعا شەشىم قابىلدادىق. ونىڭ قۇرامىنا ەكى ەلدەن بىرلەسكەن تاريحشىلار كىرەدى», دەپ مالىمدەدى.
وتكەننەن قۇتىلۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن, ويتكەنى ونىڭ ومىرمەن جانە ەلدىڭ تاريحىمەن بايلانىستى ەكەنىن العا تارتقان ماكرون: «دەگەنمەن ءوزىمىز جانە جاستارىمىز ءۇشىن بولاشاققا قاراۋ ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىز» دەدى.
جالپى, ەكى پرەزيدەنتتىڭ باسقوسۋى تەببۋننىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە استى. ماكروننىڭ الجيرعا ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى تاريحي ماسەلەلەردى شەشۋگە, اسىرەسە سوڭعى كەزدەرى كىربىڭ تۇسكەن قارىم-قاتىناستى قالىپقا كەلتىرۋگە مۇمكىندىك رەتىندە قاراستىرىلىپ جاتىر.
الجيردەگى فرانتسۋز وتارشىلدىعىنا قاتىستى شەشىلمەگەن ماسەلەلەرمەن قاتار, فرانتسيانىڭ الجيرلىكتەر ءۇشىن ۆيزا كۆوتاسىن شەكتەۋى جانە پرەزيدەنت ماكروننىڭ «وتارلىققا دەيىنگى الجير ۇلتىنىڭ بار ەكەندىگى كۇماندى» دەگەن مالىمدەمەسى ەكى ەل اراسىنداعى بۇرىننان كەلە جاتقان شيەلەنىستى ودان ءارى شيرىقتىرىپ جىبەرگەن ەدى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, 2021 جىلدىڭ قازان ايىندا فرانتسۋزدىق Le Monde گازەتىندە جاريالانعان اقپاراتتا ماكرون ءالجيردى ايىپتاۋ سوزدەرىمەن ەكى ەل اراسىنداعى ەڭ قاۋىپتى شيەلەنىستەردىڭ بىرىنە سەبەپ بولعان-دى. فرانتسيا پرەزيدەنتى «الجيردە اسكەري-ساياسي جۇيە ۇستەمدىك ەتەدى. ەلدىڭ رەسمي تاريحى تولىعىمەن قايتا جازىلعان. بۇل تاريح شىندىققا جاناسپايتىن فرانتسياعا دۇشپاندىققا نەگىزدەلگەن» دەپ مالىمدەدى. سونىمەن قاتار ء«الجيردىڭ ۇلت رەتىندە قۇرىلۋى – تاماشا قۇبىلىس. فرانتسۋز وتارلاۋىنا دەيىن الجير ۇلتى بولدى ما؟ بۇل سۇراق...» دەپ ءبىر ۇلتتىڭ تاريحتا بولعانىنا كۇمان تۋدىردى.
وسىعان وراي الجير پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى جازباشا مالىمدەمە جاساپ, فرانتسيانى ايىپتاپ, «ماكروننىڭ مالىمدەمەلەرى فرانتسۋز وتارشىلدىعىنا قارسىلىق كورسەتكەن 5 ملن-نان استام ءشايىتتىڭ رۋحىنا قارسى جاسالعان قابىلدانبايتىن قورلاۋ» ەكەنىن العا تارتقان. وسى وقيعادان كەيىن پرەزيدەنت ابدۋلمەجيت تەببۋن ءوز ەلىنىڭ پاريجدەگى ەلشىسى داۆۋدتى كەڭەسۋ ءۇشىن ەلگە شاقىرىپ, فرانتسۋز اسكەري ۇشاقتارى ءۇشىن ءالجيردىڭ اۋە كەڭىستىگىن جابۋ تۋرالى بۇيرىق بەرگەن.
تەببۋن وسى كەزەڭدە نەمىستىڭ «شپيگەل» جۋرنالىندا جاساعان مالىمدەمەسىندە «مەن ماكرونمەن بايلانىسۋعا تىرىسپايمىن. ول مەنىمەن بايلانىسۋعا تىرىسسا دا جاۋاپ بەرمەيمىن, ويتكەنى ول بۇكىل ءبىر حالىقتىڭ بار ەكەندىگىن, تاريحىن جوققا سايىپ, كۇمانداندى» دەدى.
سول كەزدەگى فرانتسيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جان-يۆ لە دريان ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن الجيرگە بىرنەشە رەت ساپار شەكتى. الايدا ول بەلگىلى ءبىر ناتيجە بەرمەدى. تەك ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس ماكروننىڭ قايتا سايلانۋىنان كەيىن, الجيرلىك ارىپتەسى تەببۋن ونى قۇتتىقتاعاننان كەيىن عانا باستالدى.
سونىمەن قاتار الجير ۇكىمەتى باستاۋىش مەكتەپتەردە فرانتسۋز ءتىلىنىڭ ورنىنا اعىلشىن ءتىلىن وقىتۋعا شەشىم قابىلدادى. پرەزيدەنت تەببۋن بۇل ماسەلەگە قاتىستى: «فرانتسۋز ءتىلى – سوعىستان تۇسكەن ولجا. ال اعىلشىن ءتىلى – الەمدىك ءتىل جانە الجيرلىكتەردىڭ الەمگە اشىلاتىن ۋاقىتى كەلدى», دەپ مالىمدەدى.
الجير مەن فرانتسيا ءتورت ەرەكشە تاريحي فايل بويىنشا ورتاق شەشىمدەر قابىلداۋعا تىرىسادى. اسىرەسە فرانتسۋز بيلىگى جىلدار بويى بەرمەي كەلگەن الجير مۇراعاتى جانە پاريجدەگى ادام مۇراجايىنداعى (Musée de l'Homme) حالىق رەۆوليۋتسياسى جەتەكشىلەرىنىڭ باس سۇيەكتەرىن قايتارۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر.
الجير بيلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ءۇشىنشى فايل 1960-1966 جىلدار ارالىعىندا فرانتسيانىڭ الجير شولىندە جۇرگىزگەن يادرولىق سىناقتارىنىڭ قۇرباندارىنا وتەماقى تولەۋ تۋرالى بولسا, ءتورتىنشى فايل 1954-1962 جىلدارداعى تاۋەلسىزدىك سوعىسى كەزىندە ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان 2200 ادامنىڭ تاعدىرىن ناقتىلاۋ تۋرالى.
جالپى, فرانتسيا بۇعان دەيىن ءالجيردىڭ ەشبىر وتىنىشىنە جاۋاپ بەرمەگەن-ءدى. تەك 2020 جىلى وتارشىلدىققا قارسى شىققان الجيرلىك بىرنەشە حالىق قاھارمانىنىڭ باس سۇيەكتەرى تاپسىرىلعان ەدى.
سونداي-اق الجير پرەزيدەنتى تەببۋن بىرنەشە اپتا بۇرىن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا سويلەگەن سوزىندە ەلىنىڭ بريكس توبىنا قوسىلۋعا مۇددەلى ەكەنىن ءبىلدىردى. ول ءوز سوزىندە برازيليا, رەسەي, ءۇندىستان, قىتاي جانە وڭتۇستىك افريكا ەلدەرىنەن تۇراتىن بريكس توبىنا كىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن شارتتى ورىنداعاندارىن العا تارتتى.
بريكس توبىنا قوسىلۋ – وسى ۋاقىتقا دەيىن يمپورتتىق ونىمدەرىنىڭ 60 پايىزىن ەو ەلدەرىنەن, اسىرەسە فرانتسيادان ساتىپ الاتىن الجير ءۇشىن «تەرەڭ ترانسفورماتسياعا» جول باستاپ وتىر.