قانت ماسەلەسى ءالى دە ەلدى ابىگەرگە سالۋدا. بازارعا بارساڭىز, بازىناسىن ايتقان حالىقتىڭ ايقايىنان قۇلاق تۇنادى. بۇگىندە ماماندار قىزىلشامەن قاتار قامىستان دا قۇمشەكەر الۋعا بولاتىنىن ايتۋدا. ول ءۇشىن زاماناۋي تەحنيكانىڭ ءارى بىلىكتى مامانداردىڭ كۇشى كەرەك. بۇل يگىلىكتى ءىستى كوكسۋ قانت زاۋىتى كۇنى بۇرىن قولعا العان. ەندى بۇل قاتارعا اقسۋ قانت زاۋىتى قوسىلماق.
قۇراق قانتىنىڭ قۇنى قانشا؟
بىرنەشە جىل تۇرالاپ تۇرىپ 2017 جىلى قايتا تىنىسى اشىلعان اقسۋ قانت زاۋىتى سودان بەرى تىنىمسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كۇتكەن ناتيجە كوڭىلدەن شىعادى, قۇيعان ينۆەستيتسيا دا, كوپتىڭ بىلدىرگەن سەنىمى دە بەكەر ەمەس ەكەنىن دالەلدەۋدە. ەسكى زاماننان ەنشىلەگەن الىپ عيمارات قانا ەمەس, بىلىكتى ماماندار دا جەتەرلىك. زاۋىتتى قايتا قالپىنا كەلتىردى دەگەننەن گورى, ءبارى قايتادان جاڭارتىلدى دەسەك تە بولادى. سەبەبى بۇگىندە زاۋىتتىڭ بارلىق وندىرىستىك جەلىسى اۆتوماتتاندىرىلعان, جەلىلەردى باسقارۋ ورتالىق اپپارات ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ەلىمىزدەگى باستى قانت زاۋىتى دا وسى.
سول سەبەپتى ونىڭ ونىمدىلىگى دە اتىنا ساي بولۋعا ءتيىس. مولشەرمەن العاندا اقسۋدىڭ قاۋقارى كوكسۋدان ەكى ەسەگە ارتىق.
مۇندا نەگىزىنەن جاقىن سانالاتىن اقسۋ, الاكول, سارقان سياقتى اۋدانداردىڭ ونىمدەرى تاسىمالدانادى. سوڭعى جىلدارى ءوڭىر كولەمىندە قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە جاپپاي بەتبۇرىس بايقالادى. ويتكەنى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بار, ءونىم دە دالادا قالماي, پۇلعا اينالادى. وڭىردە تۇقىم سەبۋگە ارنالعان تەحنيكامەن تولىق جابدىقتالعان التى قىزمەت ساتىپ الۋ ورتالىعى مەن ءتورت شارۋا قوجالىعى قانت قىزىلشاسىن ەگۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. ماسەلەن, 2020 جىلى وبلىستا 2 850 گەكتارعا قانت قىزىلشاسى ەگىلدى. ورتاشا ونىمدىلىگى 340 تسەنتنەردەن اساتىن 97 241 توننا ءونىم الىندى. بىلتىر 86 شارۋا قوجالىعى 3 167 گەكتار جەرگە قانت قىزىلشاسىن سەپكەن. وسىلايشا, 64 866 توننا قانت قىزىلشاسىنان 7,7 توننا دايىن ءونىم العان. اتالعان زاۋىت جەتەكشىسى سامات نادىرباەۆ بيىل جىل سوڭىنا دەيىن قانت قامىسىن وڭدەۋ جوسپاردا بار ەكەنىن ايتتى.
«جالپى, قانت زاۋىتتارى نەگىزىندە ماۋسىمدىق كەزەڭدە عانا 3-4 اي جۇمىس ىستەيدى. ال ءبىز ماۋسىمارالىق كەزەڭدە دە بوس تۇرماس ءۇشىن شەتەلدەن شيكىزات اكەلىپ, قامىس قانتىن شىعارۋىنا مۇمكىندىك جاساماقپىز. كاسىپورىن جاڭعىرتۋدان وتكەن. رەسەي, قىتاي, چەحيا جانە باسقا دا ەلدەردەن قۇرال-جابدىقتار جەتكىزىلىپ, ورناتىلدى. جالپى, قىزىلشا وڭدەگەندە ودان 80 پايىز جوم, ياعني سىعىندى شىعادى. بۇل – مال سەمىرتۋ ءۇشىن تاپتىرمايتىن ازىق. ونىڭ دا يگىلىگىن كورىپ جاتىرمىز. ال قامىستان قانت وڭدىرسەك نارىقتى رەتتەۋگە جاقسى مۇمكىندىك بولار ەدى», دەيدى س.نادىرباەۆ.
جاقىندا وبلىس باسشىسى بەيبىت يساباەۆ زاۋىتتىڭ مۇمكىندىگىنە جوعارى باعا بەرگەن. القاپتارعا سۋ جىبەرۋ, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن ساقتاۋ, سۋبسيديا بەرۋ ارقىلى قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە قولداۋ بىلدىرىلەتىنىن جەتكىزگەن. سونداي-اق زاۋىت باسشىسىنا شارۋاشىلىقتارمەن بىرلەسىپ, الداعى ۋاقىتتا اتقاراتىن جۇمىستاردى پىسىقتاۋدى تاپسىرعان ەدى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى 7 جىلدا قانت قىزىلشاسى ەگىستىگىنىڭ اۋماعى جەتى جارىم ەسەگە ارتقان. ماسەلەن, 2014 جىلى 1,2 مىڭ گا قۇراسا, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 8,9 مىڭ گا جەتكەن ەكەن. سونداي-اق قايتا وڭدەۋگە وتكىزىلگەن ءونىم كولەمى 20 ەسەگە, ناقتىلاي كەتسەك 9,9 مىڭ توننادان 196 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايعان. بيىل شارۋالارعا وتكىزىلگەن ءونىمنىڭ ءار تونناسىنا 30 مىڭ تەڭگەدەن تولەنبەك. ياعني زاۋىت تاراپىنان 15 مىڭ تەڭگە, سۋبسيديا ەسەبىنەن 15 مىڭ تەڭگە بەرىلەدى. بۇل بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 8 مىڭ تەڭگەگە ارتىق.
كوپتى كورگەن كوكسۋ زاۋىتى
جالپى, قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋ مەن قامىستان قانت وڭدەۋدە كوش باستاپ تۇرعان ءوڭىرىمىز بيىل دا مەجەلەنگەن جوسپاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدا. ارينە, كۇن سايىن ۇستەلدەن تابىلاتىن قۇمشەكەردىڭ باعاسى جىل باسىنان بەرى قىمباتتاپ, ءالى دە تۇراقتانباي كەلەدى. ايتسە دە نارىقتى رەتتەۋدە قامىستان وندىرىلگەن قانتتىڭ كومەگى مول. بۇل رەتتە كوكسۋ قانت زاۋىتى شاما-شارقىنشا قارەكەت ەتۋدە. ماسەلەن, 2020 جىلى 4 649 300 تەڭگەگە 20 905 توننا قانت وندىرسە, بىلتىر 12 741 000 تەڭگەگە 39 174 توننا قامىس قانتى, 12 022 توننا قانت وندىرىلگەن. اعىمداعى جىلى قامىس قانتىنىڭ جوسپارى – 48 مىڭ توننا. قازىرگى ۋاقىتتا كوكسۋ قانت زاۋىتىنا 41 مىڭ توننا قانت قامىسى جەتكىزىلدى. 35 500 توننا قايتا وڭدەۋگە ءتۇسىپ, 34 300 توننا قامىس قانتى وندىرىلگەن. 7 ايدىڭ كورسەتكىشى بويىنشا 12 071 200 تەڭگە جۇمسالعان.
شىنىندا, كوكسۋ قانت زاۋىتى قانت قامىسىنان شەكەر شىعارۋ ءىسىن ءبىراز جىلدان بەرى جوسپارلاپ كەلدى. الايدا تەحنيكالىق شارت-جاعداي, تاعى دا باسقا سەبەپتەرگە بايلانىستى ارمان ورىندالماي كەلگەن ەدى. سوڭعى جىلدارى زاۋىتقا جۇرگىزىلگەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى جاڭا قادامدى جۇزەگە اسىرۋعا ماتەريالدىق نەگىز قالاپ بەردى. ناتيجەسىندە, بىلتىر ءوندىرىس ورنى قانت قامىسىنان قانت وڭدەيتىن قۇرىلعىلاردى ورناتىپ, برازيليادان قانت شيكىزاتىن تاسىمالداپ, ويداعى ءىستى جۇزەگە اسىرۋعا بىردەن كىرىستى.
ء«ار ءىستىڭ ءوز قيىندىعى دا, قىزىعى دا بولادى. قانت قامىسىنان شەكەر ءوندىرۋ ءىسىن العاش قولعا العاندا كوڭىلىمىزدە كۇدىكتىڭ بولعانى راس. ء«ونىمىمىزدى جۇرت قالاي قابىلدايدى, نارىقتاعى ورنى قالاي بولادى؟» دەگەن سان سۇراق الاڭداتقانى انىق. بىراق قانت وندىرۋدەگى ۇزاق جىلدىق تاجىريبەمىزدىڭ ناتيجەسىندە جاڭا باستامانى باستاپ كەتتىك. قانت قامىسىنان قانت شىعاراتىن قۇرىلعىلاردى ورناتىپ بولىپ, جۇمىستى قولعا الدىق. باسىندا ءبىز 30 مىڭ توننا تازا قانت وندىرەمىز دەپ جوسپارلاپ ەدىك. الايدا ەكى ايدىڭ ىشىندە 16 مىڭ توننا قانت ءوندىرىپ, نارىققا شىعاردىق. قازىر ەلىمىزدىڭ بار ايماعىندا ءبىزدىڭ ءونىم ساتىلىمعا شىقتى. تۇتىنۋشىلاردىڭ جاقسى باعاسىن ەستىگەن سايىن كوڭىلىمىز جەلپىنىپ, قۇلشىنىسىمىز ارتىپ كەلەدى», دەيدى «كوكسۋ قانت زاۋىتى» جشس ديرەكتورى التىنبەك اباتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قانتتىڭ بۇل ءتۇرىن وندىرۋگە كاسىپورىندا بۇرىننان بار قوندىرعىلارمەن قاتار ۋكراينا, اۋستريا, رەسەي, گەرمانيادان جەتكىزىلگەن جاڭا قوندىرعىلار, جاپونيالىق اۆتوماتتى قۇرىلعىلار دا قولدانىلادى. قوسىمشا قوندىرعىلاردى جەتكىزۋ, مونتاجداۋ, تاعى دا باسقا جۇمىستارعا 600 مىڭنان استام دوللار كولەمىندە قاراجات سالىنعان. جاڭا جەلىنى ىسكە قوسۋعا ەكى جىلداي ۋاقىت كەتكەن. زاۋىت 80 پايىز اۆتوماتتاندىرىلعان. شەتەلدىك قۇرال-جابدىقتاردى يگەرۋ دە وڭاي ەمەس. جاقىندا ۋكراينا, رەسەي ەلدەرىنەن ارنايى ماماندار شاقىرتىلىپ, جەرگىلىكتى كادرلار ءۇشىن ارنايى وقىتۋ كۋرستارى ۇيىمداستىرىلۋدا.
اتالعان زاۋىتتىڭ جاڭا ءونىمى تۇتىنۋشىلاردىڭ ىقىلاسىنا بولەنۋمەن قاتار نارىقتاعى قانت باعاسىن رەتتەۋگە بارىنشا ىقپال ەتۋدە. قازىر زاۋىت وندىرگەن شەكەرلەر نارىقتا قانت قىزىلشاسىنا قاراعاندا بارىنشا تومەن باعامەن ساۋدالانادى.
«بۇگىندە زاۋىتتا 300-دەن اسا ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. جىل سايىن اقپان ايىندا قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋ جۇمىسى اياقتالعان سوڭ قوڭىر كۇزگە دەيىن ۇيلەرىندە جۇمىسسىز وتىراتىن وسى ادامداردى جىل بويى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەيدى كوكسۋ اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ايگۇل ايمانبەكوۆا.
كوكسۋ قانت زاۋىتى قامىس قانتىن وندىرەتىن, قۋاتى تاۋلىگىنە 300 توننالىق قوسىمشا جەلىنى ىسكە قوسقان. قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋمەن اينالىساتىن زاۋىتتاعى بۇل جاڭا جەلى كاسىپورىننىڭ ماۋسىمدىق كەزەڭدە عانا ەمەس, جىل بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىندە برازيليادان 7,5 مىڭ توننا شيكىزات جەتكىزىلىپ, وڭدەۋ ءىسى باستالعان.
«ساۋدا دۇكەندەرىندە قانت باعاسى كوتەرىلىپ, كۇردەلى ماسەلەگە اينالعانى بارشامىزعا ءمالىم. اۋدانىمىزداعى قانت وندىرەتىن زاۋىت ءدال قازىر قامىستان, ياعني تروستنيكتەن كۇنىنە 310 توننا قانت شىعارادى, بوس جۇمىس ورىندارى دا جوق ەمەس, ورتاشا جالاقى – 150 مىڭ تەنگە. ال وسى زاۋىتتىڭ تولىق جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن قانت قىزىلشاسى ابدەن قاجەت. اۋداندا بيىل وسى ماقساتتا 1 200 گەكتار قانت قىزىلشاسى ەگىلگەن ەكەن, كەلەسى جىلعا جوسپاردى ۇلعايتۋ كەرەك. سول سەبەپتى اۋدانداعى قانت قىزىلشاسىن ەككەن ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ يەلەرىمەن كەزدەسىپ, جوعارىداعى ماسەلەنى تالقىلادىق», دەيدى اۋدان اكىمى مارلەن كولباەۆ.
مامانداردىڭ سوزىنە قاراعاندا, قامىس قانتىن شىعارۋدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, ونى وڭدەۋگە كەتەتىن شىعىن سالىستىرمالى تۇردە از. جانە ونىڭ تاتتىلىگى مەن تاتىمدىلىعى قىزىلشا قانتىمەن بىردەي. ماسەلەن, ادەتتە قانت قىزىلشاسىنان قانت وندىرگەندە 12 پايىز مولشەرىندە تازا قانت الىنسا, ال قامىس قانتى شيكىزاتىن قايتا وڭدەگەندەگى ونىمدىلىگى 97-98 پايىز مولشەرىندە بولادى ەكەن. قامىستىڭ تيىمدىلىگىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولاتىنداي.
قوس زاۋىتتىڭ قانجىعاسى مايلانباق
نەگىزگى شيكىزات برازيليا مەن مەكسيكادان اكەلىنەدى. زاۋىت ءبىر ماۋسىمدا 25-30 مىڭ تونناداي قامىس وڭدەۋدى جوسپارلاپ وتىر. مەجەلەنگەن بۇل كولەمدەگى شيكىزاتتى وڭدەۋ جاز سوڭىنا دەيىن اياقتالىپ, زاۋىت كۇزدەن باستاپ قانت قىزىلشاسىن قابىلداۋعا قايتا كىرىسەدى. وسىلايشا, ونەركاسىپ نىسانىنىڭ جىل بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىنى مۇنداعى 500-دەي جۇمىسشىعا دا قۋانىش سىيلاپ وتىر.
«بۇرىنعى جىلدارى زاۋىت قانت قىزىلشاسىن 4-5 اي عانا وڭدەپ, قالعان ۋاقىتتا بىزگە باسقا جۇمىس ىزدەۋگە تۋرا كەلەتىن. مىنە, جاڭا ءوندىرىس ىسكە قوسىلعالى جۇمىسىمىزدى ۇزدىكسىز جالعاستىرىپ جاتىرمىز. ءونىمدى جۇمىس ىستەگەنىمىز ءۇشىن مەرەكەلىك سىياقى دا الىپ ۇلگەردىك», دەيدى زاۋىتتىڭ زەرتحانا قىزمەتكەرى جازيرا دۇستەكوۆا.
قامىستان وندىرىلگەن ءونىم ەلىمىزدىڭ قانتقا سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا وتاندىق نارىققا شىعارىلىپ, باعانى ىرىقتاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. زاۋىت مازۋتتان تابيعي گازعا كوشىرىلىپ, بۇل ونەركاسىپ نىسانىنىڭ شىعىنىن ازايتۋعا, ەكولوگيالىق جاعىنان تيىمدىلىگى مەن ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتى. كاسىپورىن الداعى ۋاقىتتا قىزىلشا جومىن وڭدەپ, تۇيىرشىكتەلگەن مال ازىعىن شىعاراتىن جەلى ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
بۇگىندە كوكسۋ قانت زاۋىتى قۇراق قانتىن ءوندىرۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدى ماقسات تۇتقان. بىلتىر 41 مىڭ توننا شيكىزات وڭدەلىپ, 40 مىڭ توننا قۇمشەكەر العان. ال وسى جىلى 48 مىڭ تونناعا كۆوتا الىپ, بۇگىنگە 30 مىڭ توننا شيكىزات وڭدەلدى. ەندى كوپ ۇزاماي قاراشا ايىندا اقسۋ قانت زاۋىتىندا قامىستى قايتا وڭدەۋ جەلىسى ىسكە قوسىلىپ, بۇل ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولعالى وتىر. وسىلايشا, قوس زاۋىت تا جىل بويى جۇمىس ىستەپ, قامىس قۇراعى مەن قىزىلشانى وڭدەمەك.
تاعى دا ايتا كەتەيىك, جەتىسۋدا قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس القابى الداعى 4 جىلدا 15 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايماق. ناقتىراق ايتساق, 2023 جىلى – ەگىس الاڭى 8,1 مىڭ گا, 2024 جىلى 10,7 مىڭ گا قۇراسا, 2025 جىلى بۇل كورسەتكىش 12,2 مىڭ گا دەيىن جەتەدى. جالپى, بيىل بۇل داقىل ءتۇرى 6,2 مىڭ گەكتارعا سەبىلدى. ودان 210 مىڭ توننا ءونىم جيناپ, 20 مىڭ تونناعا جۋىق قانت ءوندىرۋ جوسپاردا بار.
جەتىسۋ وبلىسى