قۇستار قايتىپ بارادى

قيالىمىزدا كولبەڭدەگەن قيماس كۇندەر­گە ءبىر ساتكە ورالايىقشى. جانى­ڭىز جالعىزسىراعاندا ءان تىڭداڭىز, ­بۇل – ناعىز نازىك نوستالگيا. قوزداي بولىپ جۇر­سەڭىز ءان-جالىن, وتقا ورانا­سىز. كوڭىلىڭىز كەدەي بولسا, ءان-كەنىش, جوقتى تاباسىز. سوسىن ونى بارى­مەن بولىسكىڭىز كەلەدى, ءتاتتى تۇستەي بىرەۋگە جورىتقىڭىز كەلەدى. ول ءۇشىن الدىعا تاۋداي قىلىپ ءۇيىپ ارمان قوياسىز, نيەت بايلايسىز, ماقسات تۇزەسىز. تامىزدىڭ مي قايناتار ىستىعىندا ءتۇيى­لىپ بارىپ اشىلعان اق جاۋىنداي سىر­كىرەيسىز. كوبەلەكتەي قالىقتايسىز, كەمپىر­قوساقتاي بوياناسىز. جىلداردىڭ ىعى­نا جىعىلمايسىز, بۇل جولى ۋاقىت سىزگە سۇيە­نەدى. مىنە, بۇل ءاننىڭ قاسيەتى, جو-جوق قازاق سازىنىڭ سايىپقىرانى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ قۇدىرەتى. ول – جەتى نوتا­نىڭ جۇمباعىن شەشكەن, ەكى ىشەككە ەلدىڭ نازىن قوندىرعان تاياق ۇشىنداعى تالانت.

جاز ءومىرىن, ءماز ءومىرىن قىسقارتىپ,

بارا جاتىر,

بارا جاتىر قۇس قايتىپ.

زىمىرايدى مەنىڭ بالا كەزىمدەي,

ءبىر جالت ەتىپ وتە شىققان سەزىمدەي.

مۇندا سىرشىل اقىن تۇمانباي مول­دا­عا­ليەۆتىڭ سارتاپ ساعىنىشى مەن مەيىرىم-مۇڭى بار. اقىن قارتايعانىمەن, ولەڭ قارتايمايدى. بۇل اكسيوما ءومىرىن ونەرگە ارناعان ءاربىر اقىل يەسىنە ايتىلار «جۇباتۋ» شىعار, ايتسە دە, نۇرعيسا مەن تۇمانباي جازعان شەدەۆرلەردەن ءبىزدىڭ قازاق ونەرى ءالى دە قۋات الىپ تۇرعانداي. قايتىپ بارا جاتقان قۇستار ەمەس, ول ءبۇتىن ءداۋىر, جاستىق شاق, ءمولدىر ماحاببات, سىرالعى ساتتەر, انە, ءبارى-ءبارى قاناتىمەن قول بۇلعاپ بارادى. كەلەر كوكتەمدە سول اياۋلى مەزەتتەردىڭ ماڭگىلىك ساعىنىشتىڭ مەكەنىنە قايتىپ ورالۋى ەكىۇداي. نەتكەن اۋىر ديللەما دەرسىز!؟

انە قاراڭىزشى, تامىز تابالدىرىقتان اتتاعالى تۇر, ارتىندا قىركۇيەك مەنمۇن­دا­لايدى. كۇز – بۇل سوقىر سالعان سۋرەتتىڭ تۇسىن­دەي تۇڭعيىق مەزگىل. ايتسە دە, ءابىش كەكىلباەۆ:

«ەمەس بۇل تابيعاتتىڭ كارى, شىدا.

قاراڭدى وزگەرت كۇزدىڭ سارىسىنا.

كۇز ءتۇسى كورىنەر-ءدى كورىك بولىپ,

كۇزشە ولسەم, بەرەرىمدى بەرىپ بولىپ», دەيدى كۇزدەن ميات ىزدەپ. وندا نەگە قۇستار ءبىزدى تاستاپ كەتەدى ەكەن؟ ۇزىلگەن جاپىراقتار, سارعايعان الەم, كومەسكى تارتقان كۇننىڭ نۇرى, قازباۋىر بۇلتتارىن سۇيرەتكەن القاراكوك اسپان, كۇڭىرەنگەن كەش, قۇددى قۋانىشتىڭ سپەك­تاكلى اياقتالعانداي ءبارىن قالدىرىپ, قاناتتىلار باسقا مەكەننەن مەيىرىم ىزدەپ جىراققا ۇشىپ كەتەدى. ءبىز سوندا ءوزىمىزدى «قۇستار قايتىپ بارادى» انىمەن جۇباتامىز. ءالى كۇنگە دەيىن...

الماتى. 1965 جىلدىڭ كۇزى. ۇلى سازگەر نۇرعيسا تىلەنديەۆ – «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا مۋزىكالىق باع­دار­لامالاردىڭ باس رەداكتورى. كومپو­زي­توردى قاۋىرت جۇمىس قاجىتسا كەرەك, بارىنە قولىن ءبىر سىلتەپ, ۇيىنە قاراي بەت تۇزەيدى. قاباعى سالىڭقى. دۇنيە تۇنجىر تارتقانداي. بالكىم, جۇ­مىس­تا ورىنسىز جاعداي ورىن الدى ما, الدە شىعار­ماشىلىق الەمىنىڭ اۋا رايى ادەتتەگىدەي قۇبىلىپ تۇر ما ەكەن, شاڭىراعىنا قاراي كوڭىلسىز جورتادى. كۇرەڭ كۇز, سۇر­عىلت تارتقان كەڭىستىك. ءدال ەسەنيننىڭ ولەڭىن­دەگىدەي: «قۇلاپ جاتقان جاپىراق, جىلاپ جاتقان جۇرەگىم».

كومپوزيتور اقىرىن 28-پانفيلوۆ­شى­لار ساياباعىنا اياڭداي كەلىپ, ورىن­دىق­قا جاي­عاسادى. قالىڭ وي ۇستىندە اينالاسىنا شولا قارايدى. كەنەت كوزىنە قالىقتاپ بارىپ اعاش باسىنا قونعان تىرنا تۇسەدى. دۇنيە­دەن ءبىر ۋاقىت تىنىشتىق ىزدەگەن تىرناعا ماڭايداعى وزگە قۇستار تىنىشتىق بەرمەيدى. قارقىلداپ قاسىنا قونعان قارعالار شوقىپ وتەدى. قۇستار­دىڭ بۇل قىلىعىن الىستان تاما­شالاعان نۇراعاڭ: «ادام مەن قۇستىڭ ءومىرى قانداي ۇقساس» دەگەن ويعا كەلەدى. كوپ بوگەلمەي ارى قاراي ءوز جولىمەن جۇرەدى.

ۇيىنە كەلگەن بويدا ساياباقتاعى جاع­دايدى جارى داريعاعا ايتادى. «جەر بەتىندە ادام بالاسى ءبىر-بىرىنە سۇستانا قاراپ, قىزىل سوزگە جول بەرىپ, ءبىر-ءبىرىن كورە الماي, قۋدالاپ جاتادى. بۇل ارەكەت قۇستاردىڭ دا ومىرىندە بار ەكەن-اۋ. تىر­نانى قارعالار وتىرعىزباي قويدى. مەن بولسام, كوزىمە جاس الىپ, ۇيگە قاراي بەتتەدىم», دەيدى ونەر يەسى. بۇل ءبىر ساتتىك وقيعا سازگەردىڭ جۇرەگىندە تۇمشالانعان كوپ ويدىڭ ءبىرىن بوساتسا كەرەك. ارتىنان دۇنيەگە «قۇستار قايتىپ بارادى» ءانى­نىڭ اۋەنى كەلەدى. ءومىر وتپەلى, ادامنىڭ جولى باعدارلى ەكەنى ايان. قاناتىمەن ەركىن­­دىكتى باعىندىرعان قۇستارعا دا بۇل الەم تارلىق ەتكەنى مە, سوندا؟!

كەيىن عاجايىپ اقىن تۇمانباي مول­دا­­عاليەۆتى قوناققا شاقىرىپ, ءاننىڭ شى­عۋىنا تۇرتكى بولعان وقيعانى اسىقپاي باياندايدى. تالعامپاز تىلەنديەۆ ءاننىڭ ماتىنىنە كەلگەندە وتە سارابدال ەدى. سوندىقتان بولار تۇماعاڭ عانا جانىن جاقىن تۇسىنەتىن سەكىلدى. اقىن ءىنىسى اعا­سىن مۇقيات تىڭداپ, ىشتەي قورىتىپ, جۇرەك كوزىمەن ءبىر بارلاپ قارايدى. ءسوي­تىپ, كۇز بەن ءومىردىڭ سيۋجەتىن قالامىنا قوندىرادى. وسىلايشا, «قۇستار قاي­تىپ بارادى» تۋىندىسى ەلدىڭ نازارىنا ۇسىنىلادى. اقىننىڭ جىرى ءانسىز دە تۇنعان كىرشىكسىز پوەزيا ەكەنىن ايتا كەت­كەنىمىز ءجون شىعار. تۇماعاڭنىڭ تارامىس تاعدىرىنان سىر تارتادى.

بۇل ءاننىڭ العاشقى ورىنداۋشىسى حالىق ءارتىسى روزا جامانوۆا بولعان. كە­يىن سول كەزدە ونەرگە ەندى عانا قادام باس­قان باقىت ءاشىموۆا مەن شولپان توق­سانوۆا دەگەن جاس انشىلەر قوس داۋىستا شىرقادى. وسى ءاننىڭ عاجايىبىنان بولار, ورىنداعان ءاربىر جاس ءانشىنىڭ ەسىمى ەلگە كەڭىنەن تارالدى. ءاننىڭ اسقاقتىعى سونشا, «قۇستار ءانى», «بارا جاتىر قۇس قايتىپ», «قۇستار قايتىپ بارادى» سە­كىل­­دى ءتۇرلى اتاۋمەن شىرقالدى. ساز­گەر­دىڭ جۇرەگىنەن شىققان اۋەندى سىرىن بۇز­باي جەتكىزۋ ۇلكەن ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. بۇل قاتاردا حالىق ارتىستەرى ەرمەك سەركە­باەۆ, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, مايگۇل قازتۇر­عا­نوۆا سياقتى ءان ونەرىنىڭ مايتالماندارى بار. ولار ەرەكشە ورىنداپ قانا قويماي, حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى قالدى.

جارىقتىق, نۇرعيسا تىلەنديەۆ كوزى تىرى­سىندە ءاربىر شىعارماشىلىق كەشىنىڭ سوڭىندا وسى ءاندى ورىنداتادى ەكەن. جانىن جارىپ شىققان اندەردىڭ ىشىندە بۇل تۋىندىنىڭ ءباسى بيىك بولىپتى. ءتىپتى قايتپاس ساپارعا اتتانار شاعىندا: «مەنى «قۇستار قايتىپ بارادى» انىمەن شىعارىپ سالىڭدار» دەپ اماناتتاپ كەتكەن ەكەن. ءيا, ءدال سول ولەڭدەگىدەي عوي ءومىردىڭ ءمانى مەن ءدامى, تىڭداڭىزشى؟!

قۇستار, قۇستار سىزىلتىپ ءان سالادى,

سول انىمەن تەربەتەدى دالانى.

ال ادامدار ك ۇلىپ باستاپ ءومىرىن,

كەتەرىندە جىلاي دا الماي قالادى.