«جاسىل» ەكونوميكا: جەدەل كوشپەسەك, جوعالتارىمىز كوپ

قازىر ءوز قىزمەتىندە ESG (envi­ron­mental – قورشاعان ورتا, so­cial – الەۋمەتتىك جاۋاپكەر­شىلىك, governance – كورپورا­تيۆتىك باسقارۋ) قاعيداتتارىن قولداناتىن ۇيىمداردىڭ, كاسىپ­ورىندار مەن كومپانيالاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ماقسات – يندۋستريانىڭ قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرىن ازايتۋ جانە ءوندىرىستى «جاسىل», ياعني مەيلىنشە قاۋىپ­سىز دەڭگەيگە بەيىمدەۋ. ءبىر سوز­بەن ايتقاندا, ادام مەن تابي­عات­قا جاۋاپكەرشىلىكپەن, جانا­شىر­لىقپەن قاراۋ.

ساراپشىلار الداعى ۋاقىت­تا مۇن­داي قاعيدانى ۇستانباي­تىن­دارعا نارىقتا ورىن بولمايتىنىن دا اشىق ايتىپ ءجۇر. جاھاندىق ترەندتىڭ جالىنا جار­ماسقان قازاقستان دا وتاندىق ەكو­نو­ميكانىڭ باعىتىن وزگەرتۋدى باستادى. الدا ينۆەستيتسيالار مەن جاڭا تەحنو­لوگيالاردى تارتۋ, قولدانىستاعى كاسىپ­ورىنداردى جاڭعىرتۋ, جاڭا وندىرىس­تەر قۇرۋ, ماماندار دايارلاۋ, زاڭ­نامانى وزەكتەندىرۋ سەكىلدى ماڭىز­دى مىندەتتەر تۇر.

قازىر ينۆەستورلار تاڭداۋ جاساۋ­دا ESG قاعيداتتارىن ۇستاناتىن كومپانيالارعا باسىمدىق بەرەدى. ويتكەنى ESG ستاندارتتارىن ساقتاۋ ەكولوگيالىق, الەۋمەت­تىك جانە كورپوراتيۆتىك تاۋەكەل­دەردىڭ اسەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا, كومپانيانىڭ قىزمەتىن جاقسارتۋعا وڭ اسەر ەتەدى. ەكولوگياعا, ورنىقتى دامۋعا, بالامالى ەنەرگەتيكاعا جانە الەۋمەتتىك جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ نەگىزگى ۇردىستەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. FinReview.info دەرەگىنە سۇيەنسەك, ESG قاعيداتتارىن قول­داي­تىن جانە جۇزەگە اسىراتىن كومپا­نيالاردىڭ جاھاندىق اكتيۆتەرى قازىر 120 ترلن دوللاردان اسقان. كورسەتكىش سوڭعى ون جىلدا 5 ەسە ءوسىپتى. سوندىقتان بۇل ۇردىسكە ءاتۇستى قارايتىن كومپانيالار قارجىسىز قالۋى ىقتيمال.

ESG قاعيداتتارى بىرتىندەپ قازاقستان­نىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى­نىڭ ستراتەگيالىق نەگىزىنە اينالۋدا. ءبىزدىڭ ەل «جاسىل» دەڭگەيگە كوشۋ ءۇشىن ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نەگىز قۇرعان ورتالىق ازياداعى العاشقى مەملەكەت ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. قازاقستاندا بۇعان قاتىستى بىرقاتار زاڭنامالىق قۇجات, ستراتەگيا مەن باعدار­لاما قابىلدانعانىن بىلەمىز. ما­سەلەن, 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشى­نە ەنگەن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە «جاسىل» قارجىلاندىرۋدىڭ جانە ونىڭ قۇرامداس بولىكتەرى – وبليگاتسيالاردىڭ, كرەديتتەردىڭ جانە وزگە دە قارجى قۇرالدارىنىڭ سيپاتتامالارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە ايقىن­دالدى. بۇل باستاما نارىقتىڭ وتىم­دىلىگىن نىعايتتى جانە ەلگە با­عىت­تالعان ينۆەستيتسيالار اعىنىنا سەر­پىن بەردى. وسىلايشا, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بيرجاسىندا (Astana International Exchange)  «سامۇرىق-ەنەرگو» اق «جا­سىل» وبليگاتسيالارىن ءساتتى ورنالاستىردى. كومپانيا جاريا جازىلىم ارقىلى 18,4 ملرد تەڭگە تارتتى.

ءتۇرلى قۇجاتتاردان, كەلىسىمدەردەن, دەكلاراتسيالاردان, قارجى قۇرالدارى­نان باسقا, ESG قاعيداتتارى وندىرىستە دە ەنگىزىلۋدە. مىسالى, 2021 جىل­دىڭ سوڭىندا ايتقالي جاقۇتوۆ اتىن­داعى الماتى 2-ءشى جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لىعىن جاڭعىرتۋ باستالدى. ورتالىق­تىڭ جۇمىسىن ەكولوگيالىق تازا گازعا كوشىرۋ جوسپارلانۋدا. گاز قوندىر­عىلارىن ىسكە قوسقاننان كەيىن 2026 جىلعا قاراي ستانسادان ءبىر جىلدا شىعاتىن زياندى زاتتاردىڭ كولەمى 50,4 مىڭ توننادان 6,7 مىڭ تونناعا دەيىن ازايادى. وسىلايشا, ەلدىڭ ءىرى مەگاپوليسىندەگى ەكولوگيا جاقسارماق. بۇل «جاسىل» دەڭگەيگە كوشۋدەگى جۇيەلى مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ ءبىرى.

دەگەنمەن قازاقستان ازىرگە ESG قاعيداتتارىن دامىتۋدىڭ باستاپقى كە­زەڭىندە تۇر. سوندىقتان ەلدە ايتارلىق­تاي وزگەرىستەر ورىن الادى. ول قانداي وزگەرىستەر؟ ەندى سوعان توقتالايىق.

بىرىنشىدەن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى كوبەيتۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكا­لىق جۇيەسى قازىرگى ۋاقىتتا شەكتى قۋات­پەن جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ۇستى­نە سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى ءارى ەنەرگيا ءون­دىرۋشى كومپانيالاردىڭ اپاتتىق جاع­داي­دا توقتاپ قالۋىنىڭ جيىلەۋىنە بايلانىستى ءوندىرىستىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن باستان كەشىرىپ وتىر. بىلتىر وندىرىل­گەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كولەمى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 5,8 پايىزعا ءوستى. بۇعان دەيىن ءوسىم ورتا ەسەپپەن 2,9 پايىزدى قۇراعان ەدى. سوڭعى ون جىلدا جوعارى ءوسۋ قارقىنى 2017 جىلى عانا تىركەلگەن. 2015-2016 جىلدارداعى داعدارىستان كەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءبىر جىل ىشىندە 9,6 پايىزعا ءوستى.

وتكەن جىلى تۇتىنۋ 6 پايىزعا وسكەندىكتەن ءوندىرىس تە ۇلعايدى. ول نارىق­قا كريپتوۆاليۋتا ماينەرلەرى­نىڭ كەلۋىمەن بايلانىستى. سونداي-اق تۇتىنۋ كولەمىنىڭ شامامەن 40 پايى­زى ەلەكتر جەلىلەرىنە ونەركاسىپ­تىك كاسىپورىندار نەمەسە ءۇي شارۋاشى­لىقتارى رەتىندە قوسىلعان «سۇر» ماينەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى بولعانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك.

«جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىنىڭ 30-50 پايىزعا وسۋىنە, سونداي-اق سۋ تۇتىنۋدى 48 پايىزعا قىس­قارتۋعا اكەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇ­دان باسقا, «جاسىل» مودەلگە كوشۋ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزعا ءوسۋىن قام­تاماسىز ەتۋگە, 500 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا, ونەركاسىپ پەن كور­سەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ جاڭا سالالارىن قالىپتاستىرۋعا, حالىق ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ستاندارتتارىنىڭ ءوسۋىن قام­تاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ەگەر قازاقستان «جاسىل» ەكونو­ميكاعا كوشۋدى جەدەلدەتپەسە, وندا رەسۋرستاردى ءتيىمسىز پايدالانۋ ەكو­نوميكالىق شىعىندارعا ۇشىراتادى. ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەلدىڭ ۋىسىنان سۋسىپ تۇسەر تابىس 4-8 ملرد دول­لاردى قۇراماق. ال 2030 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 18 ملرد دوللارعا جەتۋى مۇمكىن.

ەكىنشىدەن, كومىرتەكسىزدەندىرۋ پروتسەسىن جەدەلدەتۋ ماڭىزدى. الەم ەلدەرى كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەت­كىزۋ, ياعني پارنيكتىك گازدار شى­عارىندىلارىن قايتا وڭدەۋ جانە كادەگە جاراتۋ تۋرالى جوسپارلارىن جاپپاي جاريالاپ جاتىر. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق ەلدەرى 2050 جىلعا قاراي كومىرتەگى شىعارىندىلارىنان ارىلۋعا نيەتتى. ول ءۇشىن «ترانسشەكارالىق كو­مىرتەكتى تۇزەتۋ تەتىگىن» ەنگىزۋدى جوس­پارلاپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز يمپورتقا سالىناتىن ەكولوگيالىق سالىق. اتالعان نورما ەۋروپاعا ءوز ونىمدەرىن جەت­كىزەتىن قازاقستانعا اسەر ەتەدى. ال­عاش­قى ءۇش جىلدا ەۋرووداققا قارا مەتال­لۋرگيا, تسەمەنت, ەلەكتر ەنەرگيا­سى, تىڭايتقىشتار مەن اليۋميني ونىمدەرىن يمپورتتاۋ رەتتەلۋى مۇمكىن. ۋاقىت وتە كەلە تاۋارلار تىزبەسى كە­ڭەيتىلەتىن بولادى جانە قازاقستان­نىڭ ەۋروپالىق باعىتتاعى نەگىزگى ەكس­پورتتىق تاۋارى – شيكى مۇنايدى دا قامتۋى مۇمكىن.

ءتۇرلى بولجامدارعا سۇيەنسەك, قازاقستان كومىرتەگى سالىعىن ەنگىزۋ كەزىندە جانە كومىرقىشقىل گازى شىعارىندىلارىنىڭ باعاسى تونناسىنا 44 دوللاردى قۇراعان جاعدايدا جىلدىق ەكسپورتتىڭ 207 ملن دوللارىن جوعالتۋى مۇمكىن. ال باعا 88 دوللاردى قۇراسا, بۇل سوما 352 ملن دوللارعا جەتپەك. سوندىقتان ەكونوميكاسى شيكىزات ەكسپورتىنا نەگىزدەلگەن قازاقستانعا قارجىلىق شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە مۇناي-گاز جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالالارىن كومىرتەكسىزدەندىرۋ ءۇشىن تەحنولوگيالار مەن تاسىلدەردى پايدالانۋدى جانداندىرۋ ماڭىزدى.

ۇشىنشىدەن, وندىرىستىك ينفرا­قۇرىلىمدى جاڭارتۋ كەرەك. «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋدى كوزدەپ وتىر­عان قازاقستان ءۇشىن وندىرىستىك ينفرا­قۇرىلىمدى جاڭارتۋ جانە دا­مىتۋ ماڭىزدى. ولاي بولماعان جاعداي­دا, ءبىزدىڭ ەل جاقىن بولاشاقتا ەكولو­گيالىق پروبلەمامەن بەتپە-بەت كەلەدى. تيىسىنشە, باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنەن ايىرىلادى.

«قازاقستاننىڭ ەنەرگيانى كوپ قا­جەت ەتەتىن ەلدەر تىزبەسىنە ەنۋى­مەن دە جاعداي كۇردەلەنە تۇسۋدە. رەسپۋب­لي­كانىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعى ەكونوميكالىق ىن­تىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى ەل­دەرىنىڭ كورسەتكىشىنەن 3,2 ەسە, كا­نادادان – 2 ەسە جانە قىتايدان 1,5 ەسە ارتىق. سوعان قاراماستان, ازىرگە ەلدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى ايتارلىقتاي سەزىلىپ وتىرعان جوق جانە قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ەنەرگيا ۇنەمدەۋگە قالدىق قاعيداتى بو­يىنشا قاراپ كەلەدى. الايدا ەنەرگيا ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ شەكتى قۋاتتىلىقپەن جۇمىس ىستەۋىنە بايلانىستى ەنەرگيا جەتىسپەۋشىلىگى بايقالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەكونوميكا سەكتورلارىنىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, ءوندىرۋشى كاسىپورىنداردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاڭارتۋ ماڭىزدى», دەيدى FinReview.info ساراپشىلارى.

تورتىنشىدەن, ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋ قاجەت. تومەن كومىرتەكتى كۇن تارتىبىنە كوشۋ ايتارلىقتاي ينۆەس­تيتسيانى قاجەت ەتەدى. قازاقستانعا شامامەن 3-4 ملرد دوللار قاجەت. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلگە شەتەلدىك ينۆەس­تورلار پراكتيكالىق كومەك كورسەتە الادى. كاسىپورىندارعا قاجەتتى ينۆەستيتسيانى ەۋرازيالىق دامۋ بانكى, قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى, ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى, KazakhExport, Kazyna Capital Management سەكىلدى ەلدە جۇمىس ىستەيتىن قارجى ينستيتۋتتارى ارقىلى تارتۋعا بولادى. مىسالى, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ىسكە قوسىلعان ۋاقىتتان بەرى 6 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا تارتتى. ونىڭ 4,3 ملرد دوللارى – تىكەلەي ينۆەستيتسيا, 1,7 ملرد دوللارى – پورتفەلدىك ينۆەستيتسيا. ءوز كەزەگىندە ينۆەستيتسيالار كاسىپورىندارعا كاپيتالدى «جاسىل» كۇن ءتارتىبىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتاپ قانا قويماي, يننوۆاتسيالىق ونىمدەردى تارتۋعا, ەكسپورت گەوگرافيا­سىن كەڭەيتۋگە, بيزنەس-پروتسەستەردى جاقسارتۋعا جانە شيكىزاتتى ساتىپ الۋدىڭ جاڭا نارىقتارىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.