سىر بويىنداعى ارىپتەس ءىنىمىز ەرجان بايتىلەستىڭ بۇدان ءسال بۇرىن گازەتىمىزدە جاريالانعان «اقساقال ىزدەپ ءجۇرمىن» اتتى ويلى ماقالاسىن سۇيسىنە وقىپ شىقتىم. مۇندا اۆتور پايعامبار جاسىنان باياعىدا اسىپ كەتكەن بىرقاتار اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ جەرگىلىكتى باسشىلاردى ولاردىڭ كوزىنشە اسىرا ماقتاۋدان نەمەسە ورنىنان كەتكەندەرىن تۇك بىتىرمەدى دەپ داتتاۋدان ءارى اسا الماي جۇرگەندەرىن كوركەم تىلمەن كەستەلەپ بەردى. ولاردىڭ ەلدىك مىنەز-ق ۇلىق پەن پاراساتتىلىق كورسەتە المايتىنى, ءىسى مەن ءسوزى قارا باسىنىڭ قامىنان ارتا بەرمەيتىنى دە اتالعان وي- تولعاقتا ورىندى كورسەتىلگەن. جاسىراتىن نەسى بار, وسىعان ۇقساس كورىنىستەر وزگە وڭىرلەردە دە كەزدەسىپ قالادى. وتكەن جولى جاسى سەكسەننەن اسقان ەل ىشىندە اجەپتاۋىر ابىرويى بار دەپ جۇرگەن اقساقال ۇلكەن داستارقان باسىندا وبلىستاعى قابىلەتسىز ءبىر جاس باسشىنى «كوسەم» دەڭگەيىنە دەيىن اسپانداتا كوتەرىپ ماقتاعاندا ءوزى ۇيالماعان, كىسى بەتىن شيەدەي قىلادى دەگەندەي وتە ىڭعايسىز جاعدايعا ءتۇسىپ قالعانىمىز بار.
دەگەنمەن, جاسى ۇلعايعانداردىڭ ءبارى سولاي ەكەن دەپ بۇگىنگى اعا ۇرپاق وكىلدەرىنەن تۇڭىلە بەرۋگە دە بولمايدى. ولاردىڭ اراسىندا جەكە باس مۇددەسىنەن گورى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن, ەلدىك پەن اۋىزبىرشىلىكتى, مەملەكەتىمىزدىڭ ودان ءارى نىعايۋى مەن دامۋ ءۇردىسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا بىلەتىن, وسىنداي ءمارت تە تەكتى قاسيەتتەرى ارقىلى ايماق تۇرعىندارى اراسىندا ابىروي مەن بەدەلگە يە بولا بىلگەن اقساقالدارىمىز دا از ەمەس. 77 جاسىندا مۋزەي جاساقتاعان, ءوزىنىڭ وسىعان دەيىنگى بار جيعاندارى مەن تەرگەندەرىن تەك وسىنداي ىزگى ادامي ماقساتقا باعىتتاي بىلگەن اقجايىقتىڭ اسا سىيلى اقساقالى كارىم وتەعۇلوۆ وسى توپتىڭ باسىندا تۇرا الادى.
ول ءوزىنىڭ جەكە قاراجاتىنا كازتالوۆ اۋدانىنا قاراستى اقپاتەر اۋىلىندا تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ اشىلۋىنا باستاماشى بولدى. قازىر وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە ورنالاسقان ەش تەڭدەسى جوق وسى رۋحاني ورتالىق باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسى تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ فيليالى مارتەبەسىن يەلەنگەن. شتاتتىق كەستە بويىنشا وعان 7 ادام قىزمەتكە الىنعان اقپاتەر اۋىلىنداعى مۋزەي عيماراتىنا قويىلعان جادىگەرلەر مەن قۇجاتتاردىڭ جالپى سانى – 3200 دانا. جوعارىدا ايتىلعانداي مۋزەي ءۇيدى تۇرعىزىپ جاساقتاۋعا جادىگەرلەردى جيناقتاۋعا قاجەتتى قاراجات كارىم تاجماعامبەت ۇلىنىڭ جەكە قاراجاتىنان بولىنگەن. مۇنىڭ مولشەرى 15 ميلليون تەڭگەگە جۋىق.
مۇندا قاراوزەن بويىن جايلاعان قالىڭ ەلدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىنەن, ارحەولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنەن وتكەن عاسىرلارداعى ەتنوگرافيالىق سالت-داستۇرلەرىنەن مول ماعلۇماتتار الۋعا بولادى. مۋزەيدە وتكەن تاريحىمىزعا قاتىستى تەرەڭ سىر شەرتەتىن ەكسپوناتتار, ۇجىمداستىرۋ مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىنىڭ سالعان لاڭى مەن زارداپتارى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل جىلدارىن كوز الدىڭا اكەلەتىن جادىگەرلەر – شىعارماشىلىق ۇشقىر ويدىڭ جەمىسىندەي اسەر قالدىرادى.
ەڭ باستىسى اۋىل مۋزەيىنە قويىلعان قۇجاتتار مەن ەكسپوناتتار تار ورىستىلىكتەن ادا. ويتكەنى, قانداي جادىگەر بولماسىن الگىندە ايتىپ وتكەنىمىزدەي حالقىمىز كەشكەن سان قيلى اۋىر كەزەڭدەرمەن تۇتاس ءبىر داۋىرلەرمەن ۇشتاستىرىلىپ, بايلانىستىرىلىپ وتىرادى. ال 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان باستاۋ الاتىن تاۋەلسىزدىك تاريحى اقپاتەر تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەڭ كورنەكى جەرىنە ورنالاستىرىلعان. ءيا, سوناۋ 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا وتكىزىلگەن بۇكىلحالىقتىق سايلاۋدا تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ ن.ءا.نازارباەۆ سايلانعانى ءمالىم. وسى قارساڭدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى رەسپۋبليكا وڭىرلەرىن تۇگەلدەي ارالاپ حالىقپەن كەزدەسكەنى دە ۇمىتىلا قويعان جوق. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ونىڭ ءاربىر ۋىعىن شانشىعان, ءسويتىپ ونى مىزعىماستاي بەرىك ۇلكەن شاڭىراققا اينالدىرا بىلگەن, بۇعان دەيىنگى بار-جوعىمىزدى تۇگەندەپ ەلدىكتىڭ ىرگەسىن كەڭەيتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ومىرىنەن ورنەكتەلگەن فوتوالبوم مۇنداعى باستى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى ىسپەتتەس.
مىنە, ءبىز 77-گە كەلسە دە كۇش-قۋاتى قايتاپاعان, رۋحى جوعارى جان, ەل-جۇرتتىڭ وتكەن تاريحىنىڭ جوقتاۋشىسى, بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز بەن بيىكتەرىمىزدى, الىنعان اسۋ اسقارلارىمىزدى اۋەزە, ماقتان تۇتىپ جۇرەتىن كوكىرەگى اشىق ويلى دا وتانشىل ازامات كارىم اعانىڭ ءوزى اشقان مۋزەي ءۇيى الدىندا اڭگىمە دۇكەن قۇرىپ تۇرمىز. جۋرناليستىك داعدى بويىنشا ول كىسىگە بىرەر ساۋال قويدىق.
كارىم اعا نەگىزگى ماماندىعىڭىز فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولا تۇرا ءسىز كەيىن ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسىپ, كەڭەستىك كەزەڭدە ەڭ ارتتا قالعان شارۋاشىلىقتاردى وبلىستاعى ەڭ وزىق رەنتابەلدى, مادەني تۇرمىستىق ماسەلەلەرى وڭ شەشىلگەن ءىرى قۇرىلىمدارعا اينالدىرا ءبىلدىڭىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءوزىڭىز باسقارعان اۋىلدىڭ ازىپ-توزىپ كەتپەي, كەرىسىنشە ىرگەسى بەكي تۇسۋىنە دە ۇلكەن ۇلەس قوستىڭىز. سودان كەيىن دە كوپتەگەن ارىپتەستەرىڭىز سەكىلدى, «قالاعا قاشىپ كەتپەي» ءوزىڭىز باسشىلىق جاساعان اقپاتەر اۋىلىندا قالا بەردىڭىز. قازىرگى كۇنى دە ەل ىشىندە تۇرىپ كەلەسىز. قۇدايعا شۇكىر اق ادال ەڭبەك جانە ماڭداي تەرمەن تاپقان تابىسىڭىز ءبىر باسىڭىزعا, دالىرەك ايتقاندا بيجامال جەڭگەمىز ەكەۋىڭىزگە ارتىعىمەن جەتەدى دەپ ويلايمىز. الايدا, سونى ءبىرىنشى كەزەكتە مەتسەناتتىق ماقساتقا, ياعني مۋزەي اشۋعا جۇمساۋىڭىزعا نە سەبەپ؟
قىزمەت بابىمەن بۇگىنگى اقپاتەر اۋىلىنا سول كەزدە «كراسنىي پارتيزان» اتالعان كەڭشارعا سوناۋ 80-جىلداردىڭ ورتا كەزىندە باسشى بولىپ كەلگەن ەكەنمىن. مۋزەي اشايىن دەگەن وي ماعان سول كەزدە وسىدان 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن كەلگەن ەدى. يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق دەگەندەي ارادا كوپ جىلدار وتكەن سوڭ وسى وي-ماقساتىمنىڭ ويداعىداي ورىندالعانى ءۇشىن ءوزىمدى ۇلكەن ءىس بىتىرگەندەي ورنىقتى سەزىنەمىن. مۇنداي ويدىڭ كەلۋىنە باستى سەبەپشى – اقپاتەر اۋىلىنىڭ اسا باي تاريحى مەن ونەگەگە تولى وتكەنى بولاتىن. مەنى قىزىقتىرعان دا ءوزىنىڭ تىلسىم تەرەڭىنە ەلىكتىرىپ-شىمشىمداپ تارتا بىلگەن دە وسى قاتپار-قاتپار ولكە تاريحىنىڭ پاراقتارى مەن شىنايى شەجىرەلەرى.
ءيا, تۇپتەي كەلگەندە اتامەكەن مەن اۋىل تاريحى ونىڭ اتاۋىنان باستاۋ الاتىنى ايان. وسى تۇرعىدا ايتارىمىز ەرتەرەكتە اقپاتەر اۋىلىنىڭ اتاۋى العاشقىدا ءبىرتارتار, كەيىن پورت-ارتۋر اتالىپتى. بۇل ەكەۋىنىڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بار؟ شىعۋ تاريحى قىزىقتى بولعاندىقتان مۇنىڭ ءمان-جايىن وقىرماندار نازارىنا بەرە كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى جوق. ياعني XIX عاسىردىڭ اياق كەزىندە جانىبەك, كازتالوۆ جانە جالپاقتال وڭىرىندە تۇراتىن اعايىندارىمىز ءۇيىر-ءۇيىر مالدارىن جىل سايىن تەكەگە (ورال قالاسىنىڭ ەجەلگى اتاۋى) جارمەڭكەگە ايدايدى ەكەن. سول كەزدە جول جايى مەن جايىلىس قاسيەتىن بەس ساۋساعىنداي جەتىك بىلەتىن قاريالار: قاراوزەننىڭ سۋى تۇنىق, ءشوبى شۇيگىن سول تۇسىنا بارعاندا اتتىڭ باسىن ءبىر تارتارمىز دەيدى ەكەن. سودان كەيىن بۇل جەر ءبىرتارتار اتالىپ كەتىپتى.
30-جىلداردىڭ باسىندا بۇل جەردىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىن جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. سول تۇستا ماسكەۋدەن كارتوگراف ماماندار كەلىپ, اۋىل ادامدارىنان ونىڭ اتاۋىن سۇراماي ما؟! سوندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار: اۋىلىمىز ءبىرتارتار دەپ اتالادى دەيدى. ۇلتى ورىس كارتوگراف ماماندار بۇعان مۇلدەم تۇسىنبەيدى دە وزدەرىنشە يكەمدەپ پورت-ارتۋر دەپ كارتاعا تۇسىرگەن ەكەن. سودان بۇل جەر XX عاسىر باسىنداعى ورىس-جاپون سوعىسىنىڭ الاپات شايقاسى بولعان مۇحيت جاعالاۋىنداعى بەكىنىس – پورت-ارتۋر اتاۋىمەن اتالىپ كەتىپتى.
قازاق جەرىندە توتاليتارلىق كەزەڭدە ءدال وسىلاي تۇپكى اتاۋى بۇرمالانعان جەر-سۋ اتاۋلارى قانشاما. تەك تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە عانا ونىڭ ەجەلگى تاريحي اتاۋلارى قايتارىلعانى بەلگىلى. ارينە, قازىر بۇل جەر ءبىرتارتار ەمەس, اقپاتەر دەپ اتالادى. مۇنىڭ دا ءمانىسى بار. بۇل تاريحي جەر سلاميحين ستانيتساسى مەن ساراتوۆ باعىتىنداعى كەرۋەن جولى بويىندا قونىس تەپكەن. العاشقىدا مۇندا جولاۋشىلار ايالدايتىن اق بالشىقپەن اقتالعان ەكى-ءۇش ءۇي سالىنىپتى. اقپاتەر اتالۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا.
ەل مەن جەردىڭ وتكەن تاريحى دەگەننەن شىعادى. سونىڭ ءبىر ۇزىگىن اقپاتەر مۋزەيىندەگى جادىگەرلەر ارقىلى كوز الدىمىزعا ەلەستەتە الامىز. كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىنا ازامات سوعىسى دەگەن اتاۋمەن كىرگەن كەزەڭدە سلاميحين ستانيتساسى اۋماعىنداعى كازاكتاردىڭ العى شەبى پورت-ارتۋرعا ورنالاسادى. وسىعان بايلانىستى اتى اڭىزعا اينالعان ازامات سوعىسىنىڭ باتىرى ۆاسيلي يۆانوۆيچ چاپاەۆتىڭ پولكى ولارعا ءۇش باعىتتا شابۋىل جاساپ 1919 جىلدىڭ 9 ناۋرىزى كۇنى ونى اق باندالاردان تازارتادى. الايدا, شاعىن اۋىل زەڭبىرەكتىڭ اتقىلاۋ سالدارىنان كۇل-تالقانى شىعىپ ورتەنىپ كەتەدى. مۇنداي جانتۇرشىگەرلىك زۇلماتتان ءتىرى قالعان تۇرعىندار باس ساۋعالاپ جان-جاققا قاشىپ كەتەدى.
اقپاتەر تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنە قويىلعان 3200 دەرەكتىڭ تاعى ءبىرى ۆ.ي.لەنيننىڭ باسشىلىعىمەن 1919-1921 جىلدار ارالىعىندا الەكساندروۆ گاي – ەمبى تەمىرجولى سالىنعانىن ايعاقتايدى. ال اقپاتەر وسى ەندىكتە ورنالاسقان. سوندىقتان دا بۇل قۇرىلىسقا ميحايل فرۋنزە باسقارعان ارميا قۇرامىندا جەرگىلىكتى قازاقتار دا قاتىستىرىلعان. اتالعان تەمىرجول قۇرىلىسى ۇلكەن قيىندىقتار جانە ازابى مەن ميحناتى كوپ اۋىر جۇمىستار ارقىلى جۇرگىزىلگەن. كەيىن الەكساندروۆ گايدان جەتكىزىلگەن العاشقى سىناق پويىزى پورت-ارتۋر اۋىلىنا قاراستى بايتۇرعان ەلدى مەكەنى تۇسىنداعى ەمەننەن سالىنعان كوپىردەن وتكەننەن كەيىن كىلت توقتاپ, قايتادان كەرى كەتكەن. بۇل وسى پويىزدىڭ ءارى تۇڭعىش, ءارى سوڭعى كەلۋى بولىپتى.
اۋىل مۋزەيىندە بۇعان دەيىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن تىڭ دەرەكتەر مەن جادىگەرلەر ءجيى كەزدەسەدى. ايتالىق وسى جەردىڭ تۋماسى قوجانتاي جانە ناعىم اتتى اۋقاتتى ادامدار XIX عاسىر اياعىندا سلاميحين ستانيتساسىندا يەلىك ەتۋشى الپاۋىتتارمەن بىرىگە وتىرىپ ۇلكەن وزەن ارقىلى بۋمەن جۇرەتىن شاعىن كەمە جاساپ جۇرگىزگەن. بۇل سۋ كولىگى جاز ايلارى مەن كوكتەمگى-كۇزگى لايساڭ كەزەڭدەردە پورت-ارتۋرعا جانە ورىس تالوۆكاسىنا توقتاعان ەكەن. مۇندا جۇك ساقتايتىن قويمالار مەن كەمەلەردىڭ تۇراقتى ورنى بولعان. بۇل كەمەلەردىڭ ياكورى مەن شىنجىرلارى قازىرگى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. مۇنىڭ ءبارى اقپاتەر مۋزەيىنە قويىلعان.
مىنە, وسىنداي تارتىپپەن رەسپۋبليكادا بالاماسى جوق اۋىل مۇراجايىنداعى وتە سيرەك كەزدەسەتىن تاريحي جايتتار جونىندە جازا بەرۋگە دە, ايتا بەرۋگە دە بولادى. بىراق بۇلاي ىستەۋدىڭ ءوزى شارت بولا قويمايتىن شىعار. ايتايىن دەگەنىمىز, مۋزەي ەكسپوناتتارى كەشەگىمىز بەن وتكەن تاريحىمىزدىڭ, ەجەلگى سالت-داستۇرلەرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ءار تۇستارىن جان-جاقتى قامتي بىلگەنىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, اقپاتەر اتىرابى – قازاقتىڭ اسىلتۇقىمدى ەدىلباي قويىنىڭ وتانى ەكەنىن دە بۇگىندە بىرەۋ بىلسە بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. قازىر ەلىمىزدە اسىلتۇقىمدى ەدىلباي قويىن كوبىرەك وسىرۋگە ەرەكشە ماڭىز بەرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە بۇل دەرەكتى ايتپاي كەتۋ شىندىققا قيانات.
كارىم وتەعۇلوۆتىڭ مۋزەي جاساقتاۋ جونىندەگى بال جيناعان اراداي تىنىمسىز ەڭبەكتەرى مەن مەتسەناتتىق قادامدارى تەك مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ول بۇعان قوسا اشىق اسپان استىنداعى مۋزەيلىك ءمانى بار ەجەلگى بۇيىمداردى تولىقتىرا تۇسۋگە دە باسىمدىق بەرىپ وتىر. بۇل جەردە اڭگىمە ءتۇيىنى سوعىستان كەيىنگى جىلداردا حالقىمىز تۇتىنعان ءارتۇرلى تۇرمىستىق جانە وندىرىستىك قۇرال-جابدىقتار, تەمىر ۇستاسى اسپاپتارى, سول كەزدەگى ءشوپ جينايتىن تەحنيكا تۇرلەرى, ديىرمەن تاسى تاعى سول سەكىلدى بۇگىندە كوزگە وتە سيرەك ۇشىراساتىن جادىگەرلىك قۇندىلىققا اينالعان تۇتىنۋ زاتتارى ەكەنىنە تىرەلە بەرەدى. سونداي-اق, كارىم تاجماعامبەت ۇلىنىڭ بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن اقپاتەر اۋىلىندا ونەر مەكتەبى قۇرىلۋىنا دا قولداۋ كورسەتە بىلگەنى وزگە ءبىر تاقىرىپتىڭ ەنشىسى. قازىر بۇل مەكتەپتىڭ العاشقى تۇلەكتەرى رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردا توپ جارىپ جۇرگەنى دە – مەتسەناتتىق جولدان تايماي العا قويعان ماقساتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋ جولىندا شارشاماي شالدىقپاي كەلە جاتقان ۇلت ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ ەل ىشىندەگى جاناشىرى ءۇشىن ۇلكەن مەرەي.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى,
كازتالوۆ اۋدانى,
اقپاتەر اۋىلى.
سۋرەتتە: كارىم وتەعۇلوۆ جانە اقپاتەر اۋىلىنداعى مۋزەيدەن كورىنىستەر.