قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى يدەياسىنا بيىل جيىرما جىل تولدى. وسى كەزەڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ باستاماسى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ومىرشەڭ اقيقاتتىعىن دالەلدەپ, حالىقارالىق جاڭا قۇرىلىمنىڭ جەمىستەرى مەن يگىلىكتەرى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنە تارالىپ وتىر. بىرىككەن, سالالاس كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلۋى, قازاقستاندىق مازمۇنداعى يمپورتتىق ۇلەستىڭ ارتۋى سونىڭ ءبىر دالەلى بولسا كەرەك. بۇل جونىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات ىسقاقوۆ اڭگىمەلەيدى.
– اڭگىمەنىڭ كىرىسپەسىن ن. ءا.نازارباەۆتىڭ مىنا سوزدەرىمەن باستاعاندى ءجون كوردىم. «ەندىگى جەردە وداق ءۇشىن شيكىزات بازاسى بولىپ قالا بەرەر جايىمىز جوق. قازاقستان – شەتەلدەرمەن جەمىستى بايلانىس جاساي الاتىن, ءسويتىپ, حالىقارالىق ابىروي-بەدەلگە يە بولا الاتىن زور رەسپۋبليكا. تەك سونىڭ كىلتىن تابۋ كەرەك. سول كىلتتى ىزدەمەسەڭ, وزىنەن ءوزى قولعا تۇسە بەرمەيدى. نە بولعاندا دا ءبىزدىڭ بۇل ءجۇرىس تۋعان حالقىمىزعا قايتسەك جاقسىلىق جاساي الامىز دەگەن قام-قارەكەتتەن تۋىپ جاتىر». وسىنداي باتىل بايلام قاي جىلى ايتىلدى دەيسىز عوي؟ 1990 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تۇرعاندا! كەڭەس وداعىنىڭ ءالى ىدىراي قويماعان كەزىندە!
«الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات» رەفورماسىنا باتىل كىرىسكەن مەملەكەت باسشىسى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدى قيىندىق قۇرساۋىنان شىعارا ءبىلدى. قازاقستاندا 1996 جىلى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ العاش رەت توقتاتىلدى! ماسەلە, ۇزدىكسىز توقىراۋدىڭ توقتاتىلۋىندا! مۇناي ءوندىرۋ –16,1, ءتۇستى مەتالدار ءوندىرىسى 2,7 پايىزعا كوتەرىلدى. تەڭگە ەنگىزىلۋ قارساڭىندا ينفلياتسيا 30,6 پايىزعا دەيىن شارىقتاسا, 1996 جىلى 28,7 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. وسى جىلى قازاقستانعا 92,5 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندە ينۆەستيتسيا كەلگەن. قارجىلىق داعدارىس جىلدارىندا دا جۇرگىزىلگەن سىندارلى دا ىلكىمدى ساياساتتىڭ ارقاسىندا تۇراقتىلىق جولىنان اۋىتقىعان جوقپىز. بۇگىندە ەلىمىزدى جەر ءجۇزىنىڭ ءبارى تانيدى. كۇننەن كۇنگە قازاقستاننىڭ ابىروي-بەدەلى ارتىپ, نىعايىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ءداستۇرلى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ تۇجىرىمداماسىندا الداعى جۇمىستىڭ ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتارىن جانە ەكى كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋ جولدارىن ۇسىندى. جەتى باسىم باعىت ىشىندە يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ ترەندىن قالىپتاستىرۋعا جانە ينتەگراتسيالىق باعىتتى ورىستەتۋگە ەرەكشە ماڭىز بەرىلدى. الدا ەكونوميكادا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمىن 4 پايىزدان كەم قىلماۋ, ينۆەستيتسيا كولەمىن قازىرگى 18 پايىزدان بۇكىل ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن ۇلعايتۋ, ەكونوميكانىڭ عىلىمي قامتىمدى مودەلىن ەنگىزۋ ارقىلى ەكسپورتتىق الەۋەتىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن 5 ەسەگە – قازىرگى 24,5 مىڭنان 126 مىڭ دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ سەكىلدى ۇلان-عايىر تالاپتار تۇر. ستراتەگياداعى وسىنداي باستى ماقساتتار ناقتى قاعيداتتارعا نەگىزدەلىپ, ودان ءارى قارقىندى دامۋىمىزدىڭ جاڭا الەۋەتىن اشاتىن تىڭ مۇمكىندىكتەر بولىپ تابىلادى. بارلىق سالانى قامتيتىن جانە ۇزدىكسىز ءوسۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭعىرتۋلار مەن قۋاتتى سەرپىلىستەر ەلىمىزدى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسارى داۋسىز.
بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكاعا كىرىگۋى, باسەكەلەستىككە قارىمدىلىعى ۇلكەن ماڭىزعا يە. ەلباسى الەمدىك ينتەگراتسيا ەركىن ساۋدا, كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جانە باتىس ەۋروپانى قامتيتىن ەكونوميكالىق وداقتان قۇرالاتىنىن اتاپ كورسەتىپ, ءونىمدى تۇتىنۋشىلاردىڭ وراسان زور سانى بولاتىن جەرگە ورنالاستىرۋدىڭ, بۇل ورايدا, بيزنەس باسقا رىنوكتاردا دا ءوزىن جاقسى سەزىنۋى ءۇشىن شىڭدالاتىنىن, جۇمىس كۇشىنىڭ, كاپيتالدىڭ ەركىن قوزعالىسىنا جول اشىلاتىنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. 16 ميلليوندىق قازاقستاندىق رىنوك پەن 170 ميلليون ادامى بار كەڭىستىكتى سالىستىرىپ كورسەك, ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي ەمەس پە! ەكونوميكا دامىعان سايىن رىنوك كوزىنىڭ كەڭەيۋى – تابيعي زاڭدىلىق. كوپ تاراپتى حالىقارالىق ەكونوميكالىق جوبالارعا قاتىسۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ الەمدىك رىنوكتا سەنىمدى ءونىم بەرۋشى ءرولى كۇشەيگەنىن بايقاۋعا بولادى. نارىق جاعدايىنداعى باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا مەملەكەتتىڭ بەت-الپەتى, ايناسى ىسپەتتەس. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلگەن ونىمدەر مەن تاۋارلار شىعارۋ تاجىريبەسى, زامان تالابىنا بەيىمدەلۋ ۇردىستەرى قىزىلجار وڭىرىندە دە قالىپتاسقان. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ونەركاسىپ كەشەنى دامىعان وڭىرلەردىڭ قاتارىنا جاتادى. 20 مىڭعا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ءوندىرىس ۇيىمدارىنا جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ وننان ءبىرى تيەسىلى. ءىجو-دەگى ونەركاسىپ ۇلەسى 10,6 پايىزعا ءوستى. وڭىردەگى سالا دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن ماشينا جاساۋ تاۋار-بۇيىمدارىن شىعارۋ, ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ جانە تاراتۋمەن ىشكى رىنوكپەن قاتار شەتەلدىك سۇرانىستاردى دە وتەۋگە باعدارلانعان. سونىمەن بىرگە, قۇرىلىس ماتەريالدارى, دايىن مەتالل, رەزەڭكە, پلاستماسسا بۇيىمدارى, حيميا, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى ونىمدەرى, كيىمدەر, بىلعارى ونىمدەرى, جيھاز سياقتى ونەركاسىپ ونىمدەرى دە سىرتقا شىعارىلادى. ماشينا جاساۋ وبلىستىڭ برەندى سانالادى. ءبىرىنشى بەسجىلدىق شەڭبەرىندە “زيكستو”, “مۇنايماش”, س.م.كيروۆ اتىنداعى زاۋىتتار ەكونوميكا ءوسىمىن مولايتىپ, سىرتقى رىنوكقا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى جاڭاشا سەرپىنگە يە. مۇندا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى كەشەندەرى ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋ يگەرىلىپ, يننوۆاتسيالار بەلسەندى تۇردە ەنگىزىلە باستادى. ونىڭ بۇرعىلاۋ كەشەندەرى, جۇك ۆاگوندارى, مۇناي سورعىلارى جانە باسقا ونىمدەر ەڭ جوعارى الەمدىك ساپا ۇلگىسىنە سايكەس كەلەدى.
پرەزيدەنت ءاربىر بەسجىلدىقتىڭ ناقتى ناتيجەسى ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارىن قالىپتاستىرۋ ۇلگىسىنە اينالۋ تيىستىلىگىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. بۇل تۇرعىدا قالىپتاسقان ءىس-تاجىريبەلەردى ءوندىرىس ورىندارىنا كەڭىنەن ەنگىزۋ ويلاستىرىلعان. ماسەلەن, “زيكستو” اق ەلىمىزدە العاشقىلاردىڭ قاتارىندا جۇك ۆاگوندارى ءوندىرىسىن يگەردى, “مۇنايماش” اق “ونىمدىلىك-2020” باعدارلاماسى اياسىندا ءوز ءوندىرىسىن جاڭعىرتتى. “پامجز” اق, س.م.كيروۆ اتىنداعى زاۋىت جانە باسقالارى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قولداۋىنا سۇيەندى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىنشى بەسجىلدىعى بارىسىندا وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا ينۆەستيتسيا كولەمى 41 ميلليارد تەڭگە بولاتىن جانە 1800 جۇمىس ورنىن قۇراتىن 30 جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن سوماسى 25,8 ميلليارد تەڭگەنىڭ 26 جوباسى ىسكە قوسىلدى, 1 مىڭداي جۇمىس ورنى اشىلدى. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى باسقا جوبالار ىسكە قوسىلۋ مەرزىمى بويىنشا يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنا وتەدى. ولاردىڭ اراسىنان 2018 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەتىن قۇرامىندا قالايى بار 1 ميلليون توننا كەندى وڭدەۋگە ارنالعان سىرىمبەت تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى رەسەيلىك كاسىپكەرلەردى ەرەكشە قىزىقتىرىپ وتىر. 70 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا سالىنعان كاسىپورىندا 500-دەن استام جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوزدەلگەن. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىمەن بىرگە ءوڭىر ەكونوميكاسى ءۇشىن بىرنەشە ماڭىزدى جوبالار قولعا الىنعان. بيىل پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى ەنەرگەتيكالىق قازاندىق جابدىقتارىن سەريالاپ شىعارۋ جونىندەگى جوبانى اياقتايدى. مۇنىڭ ءوزى كاسىپورىننىڭ بىرەگەي ونىممەن ەنەرگەتيكالىق جابدىقتار نارىعىنا شىعۋىنا جانە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق گەس-تەرىن تاپسىرىسپەن قامتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا كاسىپورىنداردا يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ ودان ءارى جالعاسادى. “پامجز” اق “اق بۇلاق” باعدارلاماسى اياسىندا قازگەولوگيا ۇلتتىق گەولوگيالىق-بارلاۋ كومپانياسى ءۇشىن بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن بىرلەسە يگەرۋ وندىرىسىنە قاتىساتىن بولادى. “زيكستو” اق جارتىلاي ۆاگوندار مەن جۇك ارباشالارىن شىعارۋدى, جۇك ۆاگوندارىنىڭ قالىپتى دانەكەرلەۋ ارباشالارى ۇلگىسىن ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىر. “مۇنايماش” اق اقپاراتتىق تەرمينالدار كومەگىمەن ءوندىرىستى قولداۋ مەن باقىلاۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسىن يگەرۋدە. كيروۆ اتىنداعى زاۋىت تەمىرجول, مۇناي-گاز كەشەندەرى مەن قورعانىس مينيسترلىگى مۇقتاجدىعى ءۇشىن راديوەلەكتروندى اسپاپتار وندىرۋمەن, ساندىق تەلەديدار ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان تەحنيكالىق قۇرالداردى كورشىلەس ەلدەرگە جەتكىزۋمەن شۇعىلدانادى.
مەملەكەت باسشىسى الدىمىزعا قازاقستان گەولوگيا بارلاۋ سالاسى بويىنشا الەمدىك رىنوكقا شىعۋ مىندەتىن قويدى. وسىعان وراي مينەرالدىق-شيكىزاتتىق الەۋەتىن يگەرۋ ماقساتىندا بىرنەشە جوبا قولعا الىناتىن بولادى. ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدانعا قاراستى “باقسى” كەن ورنى مىس پەن التىنعا باي. ولاردى يگەرۋ كەن بايىتۋ كومبيناتتارى قۇرىلىسىن سالۋعا جانە شيكىزاتتى تەرەڭدەتە وڭدەۋگە ارنالعان جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا 1 ميلليارد تەڭگەنىڭ بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قاراستىراتىن كەلىسىمشارت جاسالدى. ايىرتاۋ مەن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدانداردىڭ قيىلىسقان جەرىندەگى “ۆولودارسكوە” كەن ورنىنان پوليمەتالداردى بارلاۋ جانە ءوندىرۋ قولعا الىنباق. ۆەنگريالىق كومپانيا بارلاۋ جۇمىستارىنا 5 ميلليارد تەڭگە باعىتتاماق. وڭىردە قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ بولاشاعى دا زور. الداعى ۋاقىتتا قۇم, قيىرشىق تاس, بەتون ونىمدەرى, ەسىك-تەرەزە, سەندۆيچ پانەلدەر, قۇبىرلار جانە باسقا بۇيىمدار سياقتى قۇرىلىستا قولدانىلاتىن ونىمدەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى شىعارىلىپ, رەسەيدىڭ شەكارالاس وبلىستارىنا ساتىلاتىن بولادى.
يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىممەن 3 عىلىمي ۇيىم اينالىسادى. وندا 325 مامان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە دايىندايدى. بۇدان باسقا, مۇناي-گاز جابدىقتارىن جوبالاۋعا ارنالعان كونسترۋكتورلىق بيۋرو جۇمىس ىستەيدى. بۇلاردا 325 ميلليون تەڭگەنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق جۇمىستارى ورىندالدى. ناتيجەسىندە كاسىپورىنداردىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگى 10,4 پايىزعا ءوسىپ, 6019,2 ميللليون تەڭگەنىڭ يننوۆاتسيالىق ونىمدەرى شىعارىلدى. ءوڭىردىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى تاياۋ جىلدارى پەتروپاۆل قالاسىندا يندۋستريالىق ايماق قۇرۋعا جانە ونى دامىتۋعا جاعداي جاسايتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنى يندۋستريالىق ايماق قۇرۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ, ونى ورنالاستىرۋعا ارنالعان 148 گەكتار جەر ۋچاسكەسى بەلگىلەندى.
پرەزيدەنت حالىققا ارناعان جولداۋىندا 10-15 جىل ىشىندە عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكالىق بازيس جاساۋ ارقىلى قۋاتتى ەلدەر ساناتىنا كىرۋ تالابىن قويدى. وبلىس كاسىپورىندارى ينتەگراتسيا جاعدايىندا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ارىپتەس ەلدەر رىنوگىندا وزىندىك باسەكەلەستىكتى قامتاماسىز ەتە بەرەتىن بولادى.
جازىپ العان
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.