سەسسيا جۇمىسىنا قحا مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, ساياسي پارتيالار, ءدىني كونفەسسيالار, قوعامدىق ۇيىمدار باسشىلارى مەن ديپلوماتيالىق ميسسيا جانە باق وكىلدەرى, شەتەلدىك قوناقتار قاتىستى.
مەملەكەتتىك ءانۇران ورىندالعاننان كەيىن بايانداما جاساۋ ءۇشىن ءسوز ەلباسى, قحا توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەرىلدى (پرەزيدەنت ءسوزى بولەك بەرىلىپ وتىر).
بايانداما اياقتالعان سوڭ سەسسيا جۇمىسىن قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. ول جارىسسوزگە شىعاتىندار اراسىنان العاشقى ءسوزدى قوستاناي وبلىسىنداعى «التىنسارين» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعىنىڭ ديرەكتورى بوريس كنيازەۆكە بەردى. مەن – اگرونوممىن, مەنىڭ شارۋاشىلىعىم ءسىزدىڭ ستراتەگياڭىز بەن جىل سايىنعى جولداۋلارىڭىزدىڭ ىسكە اسقاندىعىنىڭ شىنايى كورىنىسى, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. قازاقستاندا تۇراقتى جۇمىس ىستەگەن ادام كەدەي بولۋى مۇمكىن ەمەس. ءبىز بۇگىن ءوزىمىزدىڭ جولدارىمىزدى ءوزىمىز جوندەيمىز, تەمىرجولعا جەتكىزەتىن تارماقتى دا ءوزىمىز توسەپ الامىز, قاجەت بولعان ەدى – بالاباقشانى دا ءوزىمىز سالىپ, ءتىپتى, شىعارماشىلىق ۇجىم دا قۇرىپ الدىق. مادەنيەت ءۇيىمىز, سپورت زالىمىز, ستاديونىمىز, ءجۇزۋ باسسەينىمىز – ءبار-ءبارى ساقاداي-ساي جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىزدىڭ اۋىلىمىزدا جۇمىسسىزدىق, قىلمىس دەگەن جوق, سوڭعى ءۇش جىلدا ەڭبەك ونىمدىلىگى 4 ەسە ارتتى, ءبىر ادامعا شاققاندا ءبىز جىل سايىن 50 مىڭ دوللاردىڭ ءونىمىن شىعارامىز. سوڭعى جىلدارى جەر سۋارۋدىڭ جاڭا ءادىسىن ەنگىزدىك. كەيبىرەۋلەر بىزگە «شالشىقتىڭ سۋىمەن جەر سۋاراسىڭدار» دەپ كۇلەدى. كۇلسە كۇلە بەرسىن, ەسەسىنە ءبىز گەكتارىنان 500 تسەنتنەر قىرىققابات الامىز. بىزگە تاعى دا «اقشانى جەلگە شاشاتىندار» دەپ ات قويىپتى, ال ءبىز بۇل ىسپەن مال جايىلىمدارىن سۋلاندىرامىز جانە جەلدەن ەلەكتر قۋاتىن الامىز, دەي كەلىپ, ديقان ەلباسىنا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جاساعان بارلىق مۇمكىنشىلىكتەرى ءۇشىن العىس ايتتى.
ءسىزدىڭ قامقورلىعىڭىزدىڭ ارقاسىندا سوڭعى 12 جىلدا اگرارلىق ونىمدەردى ءوندىرۋ كولەمى 5 ەسە ارتتى. سونىمەن قاتار, ءسىزگە «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىن قابىلداعانىڭىز ءۇشىن زور العىس بىلدىرەمىن, دەدى ول. مەنىڭشە, بۇل باعدارلاما قازاقستاننىڭ ىشكى رىنوگىن نەگىزگى تاماق ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ب.كنيازەۆ: «مەن بارلىق ءومىرىمدى دالا قوسىندارىندا وتكىزىپ كەلەمىن, قالعان عۇمىرىمدا سوعىس سالقىنىن سەزدىرە كورمە دەپ قۇدايدان تىلەيمىن. سوندىقتان ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نىعايتۋدان ماڭىزدى ەشتەڭە جوق. ءبىزدىڭ ەل – بەيبىت ەل, ءبىز ەشتەڭەگە تالاسپايمىز, ءبىز ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن ادامدارمىز. بۇگىنگى كۇنى بۇكىل ەلىمىز ءسىزدىڭ «ستراتەگيا-2050» باعدارلاماڭىزدى ىسكە اسىرۋ جولىندا جانىڭىزعا بەرىك توپتاسىپ وتىر. ءبىز ءالى دە «نازارباەۆتىڭ جىلدامدىعىمەن» العا جىلجي بەرەمىز دەگەن ۇمىتتەمىز, سىزگە كوپ راحمەت», دەدى.
ەلباسى ونىڭ پىكىرلەرىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىن الداعى ۋاقىتتا دا ءوزىنىڭ قامقورلىعىندا ۇستايتىنىن جەتكىزدى.
وسىدان كەيىن ءسوز قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى دونورى الەكساندر سكاكوۆسكيگە بەرىلدى. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ قانىمىز ءبىر, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. بۇل – ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ, رۋحانياتىمىزدىڭ جانە كەلىسىمىمىزدىڭ ءبىر بولۋىنىڭ قاراپايىم اقيقاتى. ودان ءارى دونور ءوزىنىڭ ءومىر بويى 520 ليتر قان بەرگەنىن مالىمدەدى. بۇل مەنىڭ ءوز وتانىما دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىم دەپ بىلىڭىزدەر. مەن ءۇشىن 17 ملن. قازاقستاندىقتىڭ ءبارى تۋىس. قان ناسىلگە, ۇلتقا قاراماي, بارلىعىنا بىردەي كومەكتەسەدى جانە ءبارىن تۋىس ەتەدى. مەنىڭ قانىم قازاقستان تۇگىلى ارمەنياعا, تۇركياعا, ۇندىستانعا, يرانعا, اۋعانستانعا, رەسەيگە, بەلارۋس پەن ۋكرايناعا, چەرنوبىلدەگى جاپا شەككەندەرگە جىبەرىلگەن. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مەن قازىر قان بەرۋدەن دۇنيە جۇزىندە ەكىنشى ورىن الادى ەكەنمىن. بىراق تۋعان قازاقستانىمدى دونور ادام بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعاراتىن كۇن دە الىس ەمەس دەپ ويلايمىن. مەن, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىزدىڭ ۇلگىڭىزبەن سپورتپەن اينالىسامىن, 68-گە كەلگەن جاسىمدا شىلىم شەككەن ەمەسپىن, اراق-شاراپتى اۋزىما المايمىن. بارلىق وتانداستارىمدى دا وسىلاي ءومىر سۇرۋگە شاقىرامىن. قازاقتىڭ تاماشا اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ مىناداي ولەڭى بار:
بارىڭە!
بارىڭە!
بارىڭە!
جاسىڭا دا كارىڭە!
كىمگە قان كەرەك؟
ىشۋگە ەمەس, دارىگە...
مەن – دونورمىن.
شيپا بولار قانىم بار,
قابىلداڭدار, الىڭدار.
مەنىڭ جىلى قانىمنىڭ
قاسيەتىن تانىڭدار.
جوق!
اقشاعا ساتپايمىن!
اۋرۋلار الدىندا –
بورىشىمدى اقتايمىن.
ءومىر بەرىپ وزگەگە,
ءومىرىمدى ساقتايمىن! – دەگەن ەكەن. بۇل ءدال مەنىڭ ايتاتىن سوزدەرىم, دەي كەلىپ, شەشەن وسى ولەڭنىڭ ورىسشاعا اۋدارعان ءوزىنىڭ نۇسقاسىن وقىپ بەردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنتكە قاراپ, مەن جۇرتقا كومەكتەسكەن سايىن ءوزىمدى جاقسىراق سەزىنەمىن, دەدى.
كەلەسى ءسوز كەزەگى №30 پاۆلودار ورتا مەكتەبىندە قازاق سىنىپتارىنا اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرەتىن مۇعاليما يۋليانا وتتوعا بەرىلدى. مەن – پاۆلودار قالاسىندا وسكەن نەمىس قىزىمىن, مەنىڭ اتالارىم وسى جاققا جەر اۋدارىلعان, دەپ باستادى ول ءوز ءسوزىن. ال ءوز اتا-انام وسىندا تۋعان. مەن قالا بالاسى بولسام دا كىشكەنتاي كەزىمنەن قازاق ءتىلىن ۇيرەنە باستادىم. بۇگىن مەن قازاق جەرىنىڭ قادىرىن, قازاق ەلىنىڭ باقىتىن جانىممەن سەزىنەمىن. ول ءۇشىن ءوز اناما وسى ساحنادان مىڭ دا ءبىر رەت العىس ايتقىم كەلەدى, دەگەن سوزدەرىن ول قازاق تىلىندە ايتتى. ودان ءارى ءوزىنىڭ قازىر اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى ەكەنىن, ەلباسىنىڭ ءۇش تۇعىرلى ءتىل تۋرالى تاپسىرماسىن ىسكە اسىرىپ جۇرگەنىن اتاپ ءوتتى. ودان ءارى شەشەن قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ دارياسىن جاس كەزدەن كەشۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. ارينە, ءتىل ماسەلەسى وتە نازىك ءارى شەتىن. ءبىزدىڭ ەل بۇل ماسەلەنى قازاق حالقىنا ءتان دانالىقپەن تۇراقتى جولمەن ماڭگىلىككە نەگىزدەپ شەشىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبە العانىنا 25 جىل تولعالى وتىر. قازاق ءتىلى ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا عانا مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن العانىن بىلەمىز. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ وبلىستا كوپتەگەن اتا-انالار بالالارىن قازاقشا وقىتۋدا. قازىر وزگە ۇلت وكىلدەرىنەن شىققان 600-دەي وقۋشى, 1500-دەي مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى ءبۇلدىرشىن جانە 500-دەي ستۋدەنت قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدە, دەدى يۋ.وتتو.
ودان ءارى شەشەن ەتنوستارىمىزدىڭ دوستىعى ورتاق تاريحقا نەگىزدەلگەنىن ايتتى. وسى ورايدا, ول ءوزىنىڭ جەرلەسى جۇمابەك قامزين باستاعان ىزشىلدەر وتريادىنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا توقتالدى. وترياد پسكوۆ جانە لەنينگراد وبلىستارىنداعى ءمانشۇك مامەتوۆا مەن ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ەسكەرتكىشتەرىن جاڭعىرتىپ, كۇتىمگە العان ەكەن. سونىمەن بىرگە, نەۆەل قالاسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنداعى قازاقستاندىقتاردىڭ باسىن جاڭعىرتىپتى. مۇنداي جۇمىستار جاستاردى دانالىققا ۇيرەتەدى, ەڭ باستىسى – جاس بۋىندى ءبىر-بىرىنە جاقىنداتىپ, تۋىستاستىرادى, دەدى ول. ودان ءارى يۋ.وتتو پرەزيدەنتتىڭ ءوز سوزىندە نەۆەل قالاسىن اۋىزعا العانىن ايتىپ, وسى زالدا سول اۋداننىڭ باسشىسى الەكساندر ۆاششەنكوۆتىڭ وتىرعانىن اۋىزعا الدى. بۇگىن ءبىز ءۇشىن ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جان بەرگەن ءاربىر ازامات باتىر. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان اتالارىمىزدىڭ ءبارى زور قۇرمەتتە. ءبىز ولاردىڭ الدىندا باسىمىزدى ءيۋىمىز كەرەك, دەي كەلىپ, ءسوزىن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ولەڭىمەن ءبىتىردى:
ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك,
باي بولۋعا كاسىپ كەرەك.
كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك,
وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا
جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
مەن بارشا جاس مامانداردىڭ اتىنان ءسىز سياقتى تىنىمسىز جۇمىس ىستەيمىز دەپ ءسوز بەرەمىن, دەپ شەشەن ءسوزىن اياقتادى.
ورمانشى يگور مۋحين: «مىنە, 40 جىل مەن اقمولا وبلىسىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. ورمان – مەن ءۇشىن ءۇيىم دە, ءومىرىم دە, ماقتانىشىم دا. ال مەنىڭ كوز الدىمدا ءسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, مۇمكىن ەمەس ءىستى اتقاردىڭىز. جان-جاعىن ەش توسقاۋىلسىز جەل ايمالاعان استانا اينالاسىن جاسىل جەلەككە مالىندىرىپ, كادىمگى ورمان ءوسىردىڭىز. بۇل 110 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتقان ورماندا قانداي اعاش جوق دەسەڭىزشى. سىزگە ورمانشىنىڭ اتىنان قازاقستانىمىزدى ورمانعا اينالدىرعانىڭىز ءۇشىن العىس ايتقىم كەلەدى. جانە وسى مىنبەردەن تاعى ءبىر ۇسىنىس جاساسام دەيمىن. استانا ەكسپو-2017 القابىندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم اللەياسىن جاسايىق, ال ءبىز, ورمانشىلار وعان قاجەتتى نەبىر اعاش كوشەتتەرىن دايارلاپ بەرۋگە ءازىرمىز», دەگەندە ەلباسى: «قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ءتۇرتىپ قويسىن, ال بىزدەر بارلىعىمىز بىرىگىپ اعاش وتىرعىزاتىن بولامىز», دەدى.
شەشەن ءارى قارايعى ءسوزىن بىلاي دەپ جالعادى: «اعاشتار دا ادام بالاسى ءتارىزدى, وعان نازار اۋدارىپ, ماپەلەپ, باپتاعان سايىن ول جاسانىپ, جايناي تۇسەدى. ءبىزدىڭ تالىمباقتاردا اعاشتار مەن بۇتالاردىڭ 23 ءتۇرى ەگىلەدى, ءبىز ولاردىڭ كوشەتتەرىن بالالارىمىزداي ايالاپ, ۇلكەن اعاشقا اينالىپ, تامىر جايىپ وسەتىن جەرىنە جونەلتىپ جاتىرمىز. ءسىز دە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدى ايالاپ, ءوسىرىپ, «ستراتەگيا-2050»-ءدى ومىرگە اكەلىپ, وتانىمىزدىڭ گۇلدەي جايناۋىنا بار كۇش-جىگەرىڭىزدى جۇمساپ كەلەسىز. مەن سىزدەن نازارىڭىزدى «جاسىل ەل» باعدارلاماسىنا اۋدارۋىڭىزدى وتىنەمىن. باعدارلاما اياقتالدى, الايدا, ءبىز ونىڭ كەلەشەكتە جالعاسقانىن قالايمىز. سىزگە شىن جۇرەكتەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇراقتىلىققا, جەر-جەردە مادەنيەتتىڭ دامىپ, تىنىشتىق پەن كەلىسىمنىڭ ورناعانىنا العىس ايتامىز».
مۇنان سوڭ مىنبەرگە كوتەرىلگەن ورال قالاسىنداعى «كازارماپروم» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى ستانيسلاۆ كاچالو: «اسا مارتەبەلى ەلباسى! ءسىز سياقتى مەن دە مەتاللۋرگپىن. مەنىڭ اتا-انام قازاقستانعا دنەپروپەتروۆسكىدەن كوشىپ كەلىپتى. مەن دە ءسىز ءتامامداعان جوو-نى اياقتادىم, ءسىز ءتارىزدى قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتىندا جۇمىس ىستەدىم. ءبىز سىزگە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى ءۇشىن العىس ايتامىز. مەن ەلىمىزدەگى ەڭ ءبىر بۇرىننان كەلە جاتقان ارماتۋرا زاۋىتىن باسقارامىن. ءبىز ءوز زاۋىتىمىزدىڭ ارقاۋىندا ۇلتتىق-بيزنەس باعىتىنداعى مودەل قۇردىق. شيكىزات پەن قاجەتتى ماتەريال قازاقستاننان, ال دايىن ونىمدەرىمىزدى كوتەرىڭكى قۇنىمەن شەتەلگە ساتامىز. ونىڭ 90 پايىزى رەسەيگە جونەلتىلەدى. ەكسپورتقا شىعاراتىن ءونىم كولەمى 2 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, جىل سايىن 360 ملن. تەڭگە سالىق تولەيمىز. سوندىقتان دا ءبىز ءۇشىن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا – زاۋىتىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى. سونىمەن قاتار, ءبىز ءوندىرىسىمىزدى جاڭعىرتۋ ۇستىندەمىز, IT جۇيەسىمەن باسقارىلاتىن قۇيۋ ءوندىرىسىن اشىپ جاتىرمىز. قازىر ءۇندىستان مەن تۇركيا كاسىپورىندارىمەن باسەكەگە تۇسۋگە دايىنبىز. مۇنىڭ بارلىعى – يندۋستريا. بۇل ەل ەكونوميكاسىن العا سۇيرەيتىن – لوكوموتيۆ», دەدى.
ودان ءارى ءسوزىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىز اۋىلداعى جۇمىسشى وتباسىنان شىعىپ, پرەزيدەنت قولىڭىزبەن قۇرىش قايناتىپ, بولات بالقىتتىڭىز. سوندىقتان, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى جايىن تاعى دا ايتىپ ءوتتىڭىز. بۇل – ومىرگە قاجەت يدەيا, ول ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا سەنىمدىلىك ۇيالاتادى, دەپ جالعاي كەلىپ, ەلىمىزدەگى تۇراقتىلىققا شۇكىرشىلىگىن ءبىلدىردى. ەلباسىنا قاراپ: «ءسىز بىرلىك پەن ىنتىماق مادەنيەتىنە ءمان بەردىڭىز, مەن ءۇشىن ول وتباسىنان باستالادى. مەنىڭ 5 بالام بار, ولار قازاق بالاباقشاسىنا بارىپ, قازاق مەكتەبىندە وقيدى, ۇلىم – رەسپۋبليكالىق دومبىراشىلار كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى. مەنىڭ وتباسىم ءوز تاعدىرىن تەك قازاقستانمەن بايلانىستاردى. مەن – ۋكراينمىن, ايەلىم– ورىس, ال ءبىزدىڭ رۋحىمىز – قازاق», دەپ جينالعانداردىڭ قول شاپالاقتاعان قوشەمەتىمەن ورنىنا بەتتەگەندە, مودەراتور كەلەسى سويلەۋشىنى كوپشىلىككە تانىستىردى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى عالىم جايلىباي: «اسا مارتەبەلى ەلباسى! ەلىمىزدەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىم ءۇشىن اسسامبلەيانىڭ ءمىنبەرىنەن وزىڭىزگە مىڭ العىس ايتقىم كەلەدى. ەلدەگى تىنىشتىقتىڭ فورمۋلاسى – كەلىسىم مادەنيەتى ەكەنىن ءسىز وسىدان 20 جىل بۇرىن كورە ءبىلدىڭىز. جارعاق قۇلاعىڭىز جاستىققا تيمەي ەڭبەك ەتىپ, تاۋەلسىز قازاقستاندى بەيبىتشىلىك بەسىگىنە اينالدىرىپ وتىرعان سىندارلى ساياساتىڭىزدى زيالى قاۋىم تۇسىنەدى, قولدايدى. «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ», ايتقان دانا ابايدىڭ ونەگەسى كۇللى قازاقستان حالقىنىڭ ۇستانىمى دەپ بىلەمىن», دەي كەلىپ, ءسوزىن ولەڭمەن اياقتادى.
شاشقاندا التىن اراي دالا تاڭى,
شاپاعىن دۇنيەگە تاراتادى.
سەن مەنىڭ باقىتىمسىڭ, قازاقستان,
انامنىڭ ايالاعان الاقانى.
ىزەت پەن ىزگىلىكتەن ىركىلمەگەن,
تۇلپاردىڭ ءوز ەلىمنەن تۇرقىن كورەم.
سەن مەنىڭ تاعدىرىمسىڭ, قازاقستان,
ۇكىسى ءۇمىتىنىڭ ۇلپىلدەگەن.
ارايىن اتار تاڭىنان توسقاسىن دا,
بەيىلمىز اق نيەتپەن دوستاسۋعا.
«بىرلىگىم – تىرلىگىم» دەپ جولعا
شىقتىق,
نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوش باسىندا.
مەزگىلسىز بۇزىلماسىن ۇيقىڭ, بالام,
ەل ەدىك, ءدۇبىر شىقسا قيقۋلاعان.
اققۋدىڭ قاناتىنان ءان قايىرعان,
تۇلپاردىڭ تۇياعىنان كۇي تىڭداعان.
شىراعى ماڭگىلىكتىڭ جاعىلعاسىن,
ايبوزىم الاماندا ارىنداسىن.
كوزىمنىڭ قاراشىعى, قازاقستان –
سەن مەنىڭ قانىمداسىڭ, جانىمداسىڭ.
تاعدىردىڭ ءوزى قوسقان, تامىرى باي,
جانارىڭ جارىق بولسىن, جارىعىم-اي.
سەن مەنىڭ جالعىزىمسىڭ, قازاقستان –
جالعاندا جالعىزداردىڭ جارى قۇداي.
بۇدان كەيىن ءسوز ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى باسقارماسىنىڭ باسشىسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اقمولا وبلىسى بويىنشا عىلىمي-ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ مۇشەسى بەللا گازيەۆاعا بەرىلدى. مەن اقمولا وبلىسىندا, تاعدىرلارىن قازاق جەرىمەن ماڭگىگە بايلانىستىرعان دەپورتاتسيالانعان ينگۋشتەر وتباسىندا ءوسىپ, تاربيەلەندىم. اجەم لەيلا كوزوەۆا ماعان وزدەرىن رەپرەسسيالانعان نەمىستەردىڭ وتباسىنا قالاي ورنالاسقاندارى جونىندە ايتىپ بەرگەن ەدى. مەنىڭ اجەم ۇلكەن مەيرامداردا ءۇي يەسىنىڭ سۇتكە سالىپ قالاي كارتوپ ازىرلەگەنىن ماڭگىگە ەسىندە ساقتاپ قالعانىن دا ءجيى ايتاتىن. اشتىقتىڭ, قيىندىقتىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان جاندارعا بۇل بارشىلىقتىڭ, امان-ساۋلىقتىڭ, جاقسى ومىرگە دەگەن ساۋلەلى ءۇمىتتىڭ ءبىر سيمۆولىنداي بولىپ كورىنگەن ەكەن. سول كەزدە اجەم وسكەن سوڭ ءوز ۇيىندە ءاردايىم كارتوپ پەن ءسۇت بولۋى ءۇشىن, ودان تارشىلىق كورمەۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋگە ءسوز بەرىپتى. سول ۋاقىتتان بەرى ءبىزدىڭ وتباسىمىزدا ەڭبەك ەڭ ماڭىزدى ۇعىمعا اينالدى. ءبىز ءاردايىم مول ەتىپ داستارقان جايامىز. سەبەبى, قازاقستاندىقتار بۇگىندە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا مولشىلىقتا ءومىر سۇرۋدە. بيىلعى جىلى چەشەن-ينگۋش حالىقتارىنىڭ دەپورتاتسيالانعانىنا 70 جىل تولدى. بۇل – بىزدەر ءۇشىن تاريحتىڭ قارالى كۇنى. الايدا, بۇل داتاعا بۇگىن 70 جىل ىشىندە ءبىز كىم بولدىق دەگەن تۇرعىدا قارايتىن بولدىق. ەڭ باستىسى – ءبىز مىقتى, تاۋەلسىز, قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنا اينالدىق. مەن – قازىر جوعارى وقۋ ورنىندا ساباق بەرەتىن ۇستازبىن. فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتىمىن, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتىمىن. بۇل – ءسىزدىڭ, ەلباسى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى نەگىز ەتكەن كورەگەن ساياساتىڭىزدىڭ جەمىسى, دەدى ب. گازيەۆا ءوزىنىڭ سوزىندە.
ول, سونداي-اق, وقىتۋشى رەتىندە وزدەرىنىڭ قازاقستاننىڭ جوعارى مەكتەبىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتقا ساي بولۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرلەرىن جۇمسايتىنىن جەتكىزدى. بۇل رەتتە, ەڭ ۇلكەن بيىكتىكتى باعىندىرعان, ۇلكەن دەڭگەيلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىمنىڭ, عىلىمنىڭ, يننوۆاتسيا مەن بيزنەستىڭ باسىن بىرىكتىرەتىنىن, بۇعان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى دالەل بولا الاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ول: «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, بىزگە وڭىرلەردە دە مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر اۋاداي قاجەت. سول كەزدە جاستارعا ساپالى ءبىلىم الۋ ءۇشىن باسقا ەلدەر مەن قالالارعا بارۋدىڭ قاجەتى بولمايدى. كامپۋس تۇرىندەگى ستۋدەنتتىك قالاشىقتاردى قۇرۋ تەك قانا جەرگىلىكتى عانا ەمەس, سونداي-اق, شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى دە وزىنە تارتار ەدى. ۋنيۆەرسيتەتتەر – جاستاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ ورتالىعى. بىزگە ەكسپو-2017-گە دەيىن مىقتى ۆولونتەرلىك قوزعالىس قۇرۋ قاجەت. سەبەبى, بۇگىندە جاستاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى 2017 جىلعى مەگاجوبانىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىلارى بولىپ, بولاشاققا ۇمتىلعان قازاقستاندى الەمگە تانىتقىسى كەلەدى. بۇل رەتتە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سىزگە الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان عالامدىق جوبالارىڭىز ءۇشىن ۇلكەن العىسىمىزدى بىلدىرەمىز», دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن.
ال «شىعىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەري وركەسترىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرى ولگا ساعىندىقوۆا ءوزىن سەمەي تۇرعىنى رەتىندە ءارى اسكەري ازامات رەتىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىك جايى ايرىقشا تولعاندىراتىنىن جەتكىزدى. ول ەلباسىعا قاراتا ايتقان سوزىندە: «ءسىز زور قولداۋ كورسەتكەن «نەۆادا-سەمەي» ۇيىمىنا بيىل 25 جىل تولدى. ءسىز سەمەي پوليگونىن جاپقاننان كەيىن 365 مىڭ شارشى شاقىرىم جەر ەل يگىلىگىنە قايتارىلدى. ەل مەن جەر ساۋىعىپ كەلەدى. ال قازاقستان ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن الەمدىك يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. ءسىز گااگادا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى الەمدىك باسقوسۋدا توردە وتىردىڭىز», دەي كەلە, بۇل كۇنگى اسسامبلەياعا قاتىسۋشى ازاماتتاردى گااگادا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت الاڭىندا جۇرگىزىلگەن ناتيجەلى كەلىسسوزدەرى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىن جانە قازاقستان حالقىن قۇتتىقتاۋعا شاقىردى.
سونداي-اق, ول ءوزىنىڭ قازاق وتباسىنىڭ كەلىنى ەكەنىن دە ايتىپ ءوتتى. مەن – قازاقتىڭ كەلىنىمىن. ومىرلىك جارىم مارات ەكەۋمىز – 5 بالا تاربيەلەپ وتىرعان باقىتتى وتباسىمىز. مەنىڭ اتا-انام رەسەيدىڭ يۆانوۆو قالاسىندا تۇرادى. قازاق توپىراعىن باسقان, ءدام-تۇزىن تاتقان ولار, مەن بارعاندا, ەڭ الدىمەن, «مارات بالام قايدا؟ دومبىراڭ قايدا؟», دەپ سۇرايدى. قازاقتىڭ ءانىن مەنىمەن قوسا ايتادى. ءسىزدىڭ ءاندى جاقسى كورەتىنىڭىزدى, جاقسى ايتاتىنىڭىزدى ءبارىمىز بىلەمىز. رۇقسات ەتسەڭىز, ءبىر ءان ايتىپ بەرگىم كەلەدى, دەپ ءاننىڭ ءبىر قايىرماسىن ورىنداپ بەردى.
بۇل كۇنگى سەسسيا وتىرىسىندا عارىشكەر-ۇشقىش الەكساندر ۆيكتورەنكو دا ءوز كوكەيىندە ءجۇرگەن ويلارىمەن ءبولىستى. مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تۋدىم. حالىقارالىق ەكيپاجدىڭ كومانديرى رەتىندە «مير» ستانساسىنان عارىشقا 4 رەت ۇشتىم. مەنىڭ باستى ايلاعىم – قازاقستان. تەك قازاقستاننىڭ تەرريتورياسىندا عانا ستراتوسفەراعا جانە عارىشقا ەڭ جاقىن نۇكتە – بايقوڭىردىڭ بولۋىن جاقسى بەلگى رەتىندە سانايمىن. ءسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىزدىڭ بارلىق عارىشكەرلەرىمىزدى شىعارىپ سالىپ, قارسى الدىڭىز. ءسىزدىڭ بەرگەن باتاڭىز بىزگە قۇلشىنىس سىيلاپ, ەلگە, جەرگە امان-ەسەن ورالۋىمىزعا اسەر ەتكەندەي بولادى. بىزگە, عارىشكەرلەرگە ءاردايىم: «سۋىق عارىشتا سىزدەر نە تۋرالى ويلايسىزدار؟» دەپ سۇراق قويىپ جاتادى. ال ءبىز يلليۋميناتورعا قاراپ, جەردىڭ سونشالىقتى كىشكەنتاي ءارى نازىك ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز, دەدى ا.ۆيكتورەنكو ءوز سوزىندە. وسىلاي دەي كەلە, ول تەك ءاربىر ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم عانا ونى نىعايتىپ, بولاشاق ۇرپاققا اماناتتاۋعا سەپ بولاتىنىن جەتكىزدى. ءوز ءسوزىن ول: «بۇگىندە مەن قازاقستانمەن بىرگەمىن. بۇل ەل ەڭ ىلگەرىشىل ءبىلىمگە ۇمتىلۋدا. بىراق, ەڭ باستىسى – ءسىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ستراتەگيالىق مىندەت – حالىقتى قورعاۋ مىندەتىن نازاردا ۇستاپ وتىرسىز. بۇل – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى. ءسىزدىڭ جولىڭىز قازاقستاندى جاڭا, جارىق عارىشتىق وربيتاعا الىپ شىقتى. مەن بۇگىن ءوزىمنىڭ بەسىنشى عارىشتىق, رۋحاني ساپارىمدى جاسايتىن بولسام, وندا ەڭ الدىمەن «قازاقستان عالامشارىن» بەتكە الامىن. ەگەر, مەن كوپەتنوستى ەكيپاجدىڭ قاتارداعى قىزمەتكەرى بولسام, ءسىز – ءبىزدىڭ كومانديرىمىزسىز. ءسىز بىزگە رۋحاني «بايقوڭىرسىز!» دەپ تۇيىندەدى.
بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگى سوچي وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى دەنيس تەنگە بەرىلدى. مەن ەڭ الدىمەن وليمپيادا كۇندەرىندە ءبىزدى قولداپ, قامقورلىقتار جاساعانىڭىز ءۇشىن سىزگە شىن جۇرەكتەن العىسىمدى بىلدىرەمىن, دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن ەلباسىنا قاراتىپ. مەن ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىزدى وقىدىم, «ەلباسى جولى» ءفيلمىن كوردىم. سونىمەن بىرگە, ءسىزدىڭ سپورتتى جاقسى كورەتىنىڭىزدى بىلەمىن. ءسىزدىڭ جىگەرىڭىز مىڭ گرادۋستىق پەشتىڭ تۇبىندە عانا ەمەس, سپورتتا دا شىنىققان. ارينە, ول كەزدە سپورتپەن كاسىبي تۇردە اينالىسۋ ءۇشىن سىزدەردە جاعداي بولعان جوق. ەسەسىنە قازىر ءسىز سپورتشىلاردىڭ بارىنە تاماشا جاعداي جاساپ وتىرسىز. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە 35 ستاديوننىڭ جۇمىس ىستەيتىنى سونىڭ ايعاعى. الدا 2017 جىلى الماتىدا بولاتىن ۋنيۆەرسيادا تۇر. سونىمەن بىرگە, ءبىز قازاقستاننىڭ 2022 جىلى قىسقى وليمپيادا وتكىزۋ قۇقىن جەڭىپ الاتىنىنان ءۇمىتتىمىز, دەي كەلىپ, د.تەن ودان ءارى ءوزى اينالىساتىن سپورتتىڭ مانەرلەپ سىرعاناۋ ءتۇرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالدى. بۇل سپورت ءتۇرى جوعارى ونەردىڭ تىلىمەن سويلەيدى, دەدى ول. وسى سپورتتاعى ءاربىر سپورتشىنىڭ باستى ارمانى – ءبىر سەكىرگەندە بەس رەت اينالۋعا قول جەتكىزۋ. وندايدى جاساي العان سپورتشى بىردەن چەمپيون بولادى. ءسىزدىڭ «ستراتەگيا-2050» جوسپارىڭىز قازاقستاننىڭ ءبىر سەكىرگەندەگى 50 رەت اينالعانى بولعالى تۇر. ءبىز وعان قول جەتكىزسەك, ءححى عاسىردىڭ ۇلى چەمپيوندارى قاتارىنا ەنەر ەدىك. مەن بۇل بيىككە قول جەتكىزە الارىمىزعا 100 پايىز سەنەمىن, دەدى شەشەن.
وسىدان كەيىن قازاقستاننىڭ «استانا-داكار» راللي-رەيد كومانداسىنىڭ كوشباسشىسى ارتۋر ارداۆيچۋس سويلەپ, ەلباسىنا ءوز كومانداسىنىڭ جەتىستىكتەرى تۋرالى باياندادى. ءبىزدىڭ كوماندامىز ەۋروپا, امەريكا جانە افريكا قۇرلىقتارىنداعى مەملەكەتتەردىڭ ۇستىمەن 100 مىڭ شاقىرىمنان ارتىق جول جۇرۋگە قول جەتكىزدى. ءسويتىپ, ءبىز الەم كۋبوگىن جانە داكاردى جەڭىپ الدىق. ءبىز بارلىق جولىمىزدا ءوزىمىزدىڭ بەيبىتشىلىك جانە دوستىق تۋىمىزدى جەلبىرەتىپ جۇردىك. ءبىزدىڭ سپورتىمىز – بۇل موتوردىڭ گۇرىلى, رۋحتىڭ كۇشى, كەز كەلگەن كەدەرگىنى ەڭسەرۋگە دايىندىق. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءبىز ءوز ەكيپاجىمىزدىڭ كومانديرى ءسىز دەپ تانيمىز. ءسىزدىڭ باستاۋىڭىزبەن ءبىز تالاي بيىكتەرگە جەتەمىز, دەدى ول.
وسىدان كەيىن بەلگىلى سپورت مەتسەناتى, الماتىنىڭ «قايرات» فۋتزال كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى قايرات ورازبەكوۆ سويلەدى. ول ءوز كلۋبىنىڭ اسسامبلەيامەن قۇرداس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ جولىمىز, ەلباسىمىزدىڭ جولى سياقتى جەڭىستەر مەن جەتىستىكتەردەن تۇرادى. ءبىز – ەۋروپا چەمپيونى بولعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كومانداسىمىز. بۇل جەڭىس – بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ جەڭىسى. ەڭ باستىسى – ءسىزدىڭ جەڭىسىڭىز, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, دەدى ول. ودان كەيىن شەشەن ەۋروپا چەمپيونىنىڭ اتاۋلى مايكاسىن ەلباسىنا تاپسىردى.
مودەراتور كەلەسى ءسوز كەزەگىنە ساراپشىنى تارتتى. اتى-ءجونىم يۋليا دەنيسەنكو, مەن ساراپشىلىق جۇمىسپەن اينالىسامىن, ال وعان جۋرناليستىگىمنىڭ ارقاسىندا كەلدىم. بىردە رەداكتسيامىزعا اۋىر ۋايىمنىڭ تۇڭعيىعىنا باتقان انا كەلدى. ونىڭ قىزى ۇيىنەن دە, مەكتەپتەن دە قاشىپ, سەكتانىڭ شىلاۋىنا ءتۇسىپتى. مەنىڭ ول ماقالام گازەت بەتىندە جاريالانعان جوق, بىراق ءبىز قىزدى قۇتقارىپ قالدىق, دەدى يۋ.دەنيسەنكو. ەلىمىزدە سوڭعى 3 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاندىق ساراپشىلار 2000 وسىنداي ۋاقيعانى تىركەگەن. بۇل ءجاي ساندار ەمەس. ونىڭ ارتىندا قانشاما ويرانى تۇسكەن وتباسى, ب ۇلىنگەن تاعدىرلار, ءتىپتى, بالالاردىڭ ۇرلانۋى مەن ومىرمەن قوشتاسۋلارى جاتىر.
ادامداردىڭ وسىنداي قايعىسىنا ءتوزۋ جانە قوعامدى بۇلدىرەتىن اعىمدارعا ىلەسىپ, «اۋرۋ ۆيرۋسىن» جۇقتىرىپ, اداسقان تاعدىرلارعا ءجاي قاراپ تۇرۋ وتە قيىن. ال ادامداردى وسىنداي «اۋرۋدان» ەمدەيتىن ءدارى بار, ول – ءسىزدىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن دانا ساياساتىڭىز. جانە ءبىرىنشى كەزەكتە ول – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى. اسسامبلەيا شاڭىراعى استىندا بۇكىل ەلىمىز بىرىكتى. ءبىز ءارتۇرلىمىز, بىراق, ءبىر حالىقپىز. ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزگە ەشكىم سىنا قاقپاسىن دەپ رۋحىمىزدى نىقتاعان جۇرتپىز. ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا ءبىز «شەكاراسىن تاسپەن ەمەس, دوسپەن قورشاعان» بەرەكەلى ەلدە تۇرامىز. رۋحى بيىك ەلدىڭ سەنىمى قاشاندا مىقتى. انا قۇرساعىندا بالانىڭ الدىمەن ميى ەمەس, جۇرەگى پايدا بولادى ەكەن. سەنىم ماسەلەسىندە جۇرەكتىڭ ورنى ەرەكشە. اركىمنىڭ مەككەسى – ءوزىنىڭ جۇرەگى. سوندىقتان جۇرەك تازا بولۋى كەرەك. ال ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – كەلەر بۋىنعا سول سەزىمدەردى ەگۋ. ءبىزدىڭ تابىسىمىز – ءسىزدىڭ الەم تانىعان قازاقستاندىق مودەلىڭىز – بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم كۋرسى, دەپ ءسوزىن اياقتادى شەشەن.
كەلەسى ءسوز يەسى شۋحرات ماراسۋلوۆ: «مەن – دۇنگەنمىن. بىلتىرعى جىل دۇنگەندەردىڭ قازاق جەرىن مەكەن ەتكەندەرىنە 135 جىل تولدى. ول ءبىر بابالارىمىزدىڭ باسىنا قيىن كۇندەر تۋعان, تۋعان جەرىنەن بەزگەن الاپات كەزەڭ ەكەن. دۇنگەندەر قازاق حالقىنىڭ جاناشىرلىعىنىڭ, ىزگى جۇرەگىنىڭ ارقاسىندا سول زۇلماتتان امان قالدى. 2013 جىلدىڭ 15 قىركۇيەگىندە ماسانچي اۋىلىندا قويىلعان ەسكەرتكىشتە «قازاق حالقىنا مىڭ العىس» دەپ تاسقا قاشالىپ جازىلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, 15 جىل بۇرىن استانادا ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن جاڭا زامانعى كلينيكا تۇرعىزىلدى. بۇگىندە ول ەۋروپالىق ستاندارتقا ساي ۇلتتىق عىلىمي-مەديتسينالىق ورتالىققا اينالدى. ال تۋرا 10 جىل بۇرىن ءسىز جاڭا كارديوحيرۋرگيالىق كلينيكانىڭ تۇساۋىن كەستىڭىز, 7 ساۋىردە وندا تۇڭعىش وتا جاسالدى. بۇگىن سول العاشقى پاتسيەنت ورتامىزدا وتىر. ول – اتىراۋدان كەلگەن كادىربەك اعا قوجاحمەتوۆ», دەدى.
ءبىزدىڭ كەشەگىمىز بەن بۇگىنگىمىزدى مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەيدى, دەپ جالعادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن. بالالار كارديوحيرۋرگى رەتىندە مىنانى ايتا الامىن. بۇرىن وتادان كەيىن كوز جۇمۋ 95 پايىز بولسا, قازىر وتا جاسالعانداردىڭ 90 پايىزى تولىق ساۋىعىپ كەتەدى. بۇل, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, ءسىزدىڭ قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن ۇزبەي جاساپ كەلە جاتقان قامقورلىعىڭىزدىڭ ارقاسى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىز بويىنشا جىل سايىن 15 مىڭ جۇرەككە وتا جاسالادى. بىزگە تەك ءوزىمىزدىڭ ەمەس, وزگە ەلدىڭ دە ازاماتتارى قارالادى. ماسەلەن, سوڭعى 3 جىلدا اقش, قىتاي, كۋۆەيت, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن 120 ادام كەلىپ, ەمدەلىپ شىقتى. ەلىمىزدەگى مەديتسينادا از جىلدىڭ ىشىندە وتە ءبىر زاماناۋي تەحنولوگيالار ەندىرىلدى. بىراق دارىگەر رەتىندە ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدى قايتالاعىم كەلەدى. «دەنساۋلىقتىڭ 80 پايىزى ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى». ول – ءوز ومىرىڭە, دەنساۋلىعىڭا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك. قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, سىزگە زور دەنساۋلىق, وتانىمىزعا بەرەكە مەن مامىراجاي ءومىر تىلەيمىن».
كەلەسى كەزەكتە ءسوز بەرىلگەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆ: «اسا مارتەبەلى جوعارعى باس قولباسشى مىرزا! ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن قازاقستاننىڭ قۋاتتى ارمياسى قۇرىلدى. 1992 جىلى ءسىز ەلگە قىزمەت ەتەتىن اسكەري كادرلاردى دايىنداۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىنسىز. بۇگىن قازاقستاننىڭ اسكەري وقۋ جۇيەسى قالىپتاستى دەپ باياندايمىن. الداعى جىلى ۇلى جەڭىسكە 70 جىل تولادى. قازىر مەرەيلى داتاعا قىزۋ دايىندىق باستالدى. ول سوعىسقا قازاق جەرىنەن 1 ميلليون 800 مىڭعا جۋىق ازامات اتتانىپ, ونىڭ تەڭ جارتىسى قۇربان بولدى. بۇگىن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 6300 ارداگەرى ورتامىزدا. ولاردىڭ بىرقاتارى قازىر الدىمىزدا وتىر. سىزدەرگە مىڭ العىس, قادىرلى ارداگەرلەر! ارميا– ازاماتتىقتىڭ زور مەكتەبى. ال ساياسي بولىم–اسكەرلەردىڭ رۋحاني شتابى. ءسىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن ەل بىرلىگىنىڭ شتابىنا اينالدىردىڭىز. ەلدىگى مىقتى, مەملەكەتى تۇتاس, شەكاراسى بەرىك, ابىرويى جوعارى بولسىن دەيتىن ادام ءسىزدىڭ باستامالارىڭىزدى تولىقتاي قولدايدى», دەدى.
جارىسسوزدەر اياقتالعاننان كەيىن كۇن تارتىبىندەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اتىنان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ەكى جاڭا ورىنباسارىن تاعايىنداۋ ءراسىمى بولىپ ءوتتى. بۇعان دەيىن بۇل مىندەتتەردى كنياز يبراگيموۆيچ ميرزوەۆ پەن الەكساندر يوسيفوۆيچ بارون اتقارىپ كەلگەنى بەلگىلى. كەشەگى وتىرىستا ۇستىمىزدەگى جىلعا ورىنباسارلىق قىزمەتكە پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستاننىڭ ورىس, كازاك جانە سلاۆيان ۇيىمدارى اسسوتسياتسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اناتولي افاناسەۆيچ باشماكوۆ پەن سولتۇستىك كارەل-فين وكىلدەرىن بىرىكتىرگەن «سۋومي» ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى الەكساندر بوريسوۆيچ سميرنوۆ تاعايىندالدى.
بۇدان كەيىن ناتيجەلى كورسەتكىشتەرى مەن ەرەن ەڭبەكتەرى ءۇشىن بىرقاتار ازامات مەملەكەتتىك ناگرادامەن – «قۇرمەت» وردەنىمەن جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعامدىق «بىرلىك» التىن مەدالىمەن» ناگرادتالدى. 2014 جىلى سوچيدە وتكەن ءححىى قىسقى وليمپيا ويىندارىندا قولا مەدالعا يە بولعان دەنيس تەنگە «قۇرمەت» وردەنى تاپسىرىلدى. ال الماتى وبلىسىندا 12 بالانى اجالدان اراشالاپ قالعان بەيسەتاي داۋرەنبەكوۆ, قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى لاكي كەسوگلۋ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ساۋلەتتى-ەتنوگرافيالىق جانە تابيعي-لاندشافتىق مۇراجاي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى نيكولاي زايتسەۆ, قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىموۆ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پسكوۆ وبلىسىنداعى نەۆەل اۋدانىنىڭ باسشىسى الەكساندر ۆاششەنكوۆ, پاۆلودار وبلىسى «پولونيا» پولياك قوعامىنىڭ توراعاسى ۆيتالي سۆينتسيتسكي جانە رەسەي فەدەراتسياسىنداعى «ريسك» كومپانياسىنىڭ پروديۋسەرى, دەرەكتى كينو رەجيسسەرى داريا ۆيولينا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعامدىق «ءبىرلىك» التىن مەدالىنىڭ يەگەرلەرى اتاندى.
ناگرادا تابىستالعاننان كەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسى قاتىسۋشىلاردىڭ قازاقستان حالقىنا ۇندەۋى جاريا ەتىلدى. وندا جالپىۇلتتىق ءبىرلىكتى, تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, ەكسترەميزمگە, زورلىق-زومبىلىققا بىرلەسە قارسى تۇرۋعا شاقىرعان سوزدەر بار. سونداي-اق, ۇندەۋدە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساليقالى, سىندارلى جانە سارابدال ساياساتى, ونى بۇكىلحالىقتىق قولداۋ, حالقىمىزدىڭ ۇلى ماقساتتارىنىڭ – ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى مەن گۇلدەنۋىنىڭ جولىندا توپتاسۋى عانا وتانىمىزدىڭ كەمەل بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن نىق سەنىم كورىنىس تاپقان.
ۇندەۋ جاريا ەتىلگەننەن كەيىن دە سويلەيمىن دەگەن ادامداردىڭ قاتارى از بولمادى. سولاردىڭ ءبىرى – «Kazakhstan Kagazy PLC» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ماتەوس توماس. ءوزىن ۇلىبريتانيا ازاماتى دەپ تانىستىرعان ول قازاقستاندا 5 جىل جۇمىس ءىستەپ جاتقانىن, ءوزى باسقارىپ وتىرعان زاۋىتتىڭ قاپتاما قاعازدارىن ماكۋلاتۋرا جيناۋ ارقىلى شىعارۋدا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ءبىر كەزدەرى ءوزىنىڭ زاۋىت اكتسيالارىن لوندون بيرجاسىنان ساتىپ العاندىعىن ايتقان شەشەن ءوز كاپيتالىنىڭ ساقتىعىنا ەش الاڭدامايتىنىن جانە جاقىندا استاناعا جاقىن ماڭنان تاعى ءبىر زاۋىت سالعىسى كەلەتىنىن جەتكىزدى. ول ءوز سوزىندە پرەزيدەنتتىڭ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مودەلىن الەمگە پاش ەتۋ قاجەت, دەي كەلىپ, ءوز كومپانياسىنىڭ لوندوندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ورتالىعىن اشۋعا قولعابىس ەتۋگە دايىندىعىن العا تارتتى.
«قازاقستان كاسىپكەرلەرى پالاتاسى» اق حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى داۆيد سۋكياسيان وسىدان توعىز جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ «شەت ەلدە ءبىلىم الۋ كەرەك جانە قازاقستانعا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ورالۋ كەرەك» دەگەن سوزدەرىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, سول ۇدەدەن شىققانىن جەتكىزدى. مەن ءوز تاعدىرىم ءۇشىن سىزگە راحمەت ايتامىن, قۇرمەتتى ەلباسى. «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى نيۋ-يوركتە ءبىلىم الدىم, قازىر ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىندا قىزمەت ەتەمىن, دەدى ول ەرەكشە ماقتانىشپەن. ونىڭ ايتۋىنشا, اقش-تا وقىپ جۇرگەن كەزدەرىندە شىعىس امەريكانىڭ 10 شتاتىندا وقيتىن جاستار كىرەتىن «قازاقستان ستۋدەنتتەرىنىڭ اسسوتسياتسياسىن» قۇرعاندىقتارىمەن دە بولىسە كەتتى. ول جەردە بارلىعى دا قازاق اتانىپ, وتاندارىنا دەگەن سەزىمدەرىن ۇشتاي ءتۇسىپتى. ال قازىرگى جۇمىسى بارىسىندا ەلباسىنىڭ قولداۋ بىلدىرگەن جارلىعىن كاسىپكەرلەر ەرەكشە قابىلداعانىن جانە ۇلتتىق ينۆەستورلار كەڭەسىندە ناقتى تاپسىرمالاردىڭ ماڭىزى ايقىن سەزىلگەندىگىن ورتاعا سالدى. ونىڭ پايىمىنشا, قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس وركەندەيتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە 2,5 ميلليون كاسىپكەردىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى سونىڭ جارقىن كورىنىسى.
سونىمەن قاتار, د.سۋكياسيان جاقىندا ءوزىنىڭ اكە بولعان قۋانىشىمەن بولىسە كەلىپ, ناعىز قازاق رەتىندە «قىرقىنان شىعارۋ» ءراسىمىن جاساعاندىعىن دا جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بالانىڭ ومىرگە كەلۋىمەن بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ ءومىرىنىڭ ماڭىزىنا اينالىپ وتىر. سوندىقتان دا ول جاس ۇرپاقتار اتىنان ەلباسىنىڭ «ستراتەگيا-2050» باعدارلاماسىندا العان قويعان مىندەتتەرىن ورىنداۋ ءۇشىن 24 ساعات تىنباي ەڭبەك ەتۋگە دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلكەن مىندەت تۇر. ول – قازاق ءتىلىن جەتىك ءبىلۋ. مەيلى ءسىز قازاق بولىڭىز, مەيلى ورىس نەمەسە ارميان بولىڭىز, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ كەرەك. تاجىريبە بولماسا, ەشقانداي ناتيجە بولمايدى. سوندىقتان بىزگە جۇمىستا, دۇكەندە, ۇيدە, كوشەدە, بارلىق جەردە قازاقشا سويلەۋ كەرەك. ءبىر بولىپ جۇمىلساق, كەلەسى اسسامبلەيادا ءبارىمىز قازاقشا سويلەپ وتىرامىز. سوعان جەتەيىك!!! – دەپ ءسوزىن باس ساراپشى جوعارى پافوستا اياقتادى.
بۇدان كەيىن ورتاعا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-تىڭ «اقتوبە ديستانتسياسىنىڭ بايلانىس جانە دابىل» فيليالىنىڭ تەلەفونيسى اناستاسيا لۋشپەي شىقتى. ونىڭ ايتۋىنشا 16 ساعات جۇرەتىن «استانا – اقتوبە» جۇردەك پويىزى جاڭا زاماناۋي ۆاگونداردان تۇرادى. قازىر بارلىق باعىتتار بويىنشا پويىزدار جاڭارتىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, شەشەن 1200 شاقىرىم تەمىرجول سالىنعانىن, تاعى وسىنشاما جول جەلىسى تارتىلارىن ايتتى. ەلىمىزدە «جولىنا قاراپ, ەلىن تانى» دەيدى. ءسىز قازاقستاننىڭ كولىك جولدارىن عانا ەمەس, دامۋ جولىن دا داڭعىلعا اينالدىردىڭىز. سول ءۇشىن شەكسىز كوپ راحمەت, دەدى ول ەلباسىعا قاراتىپ ايتقان سوزىندە. حرومتاۋ – التىنسارين تەمىرجولى سالىنىپ جاتقاندا ءوزىنىڭ ءالى وقۋشى ەكەنىن, اۋدان تۇرعىندارى سول 2004 جىلدىڭ 30 قاراشاداعى قاقاعان سۋىعىندا ەلباسىنىڭ ارنايى كەلىپ, جاڭا تەمىرجولمەن جۇرەتىن پويىزدارعا جول اشىپ بەرگەندىگىن ۇمىتا قويماعاندىعىن دا ورتاعا سالدى. سول ساليقالى شەشىمنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن زامانداستارىم تەمىرجولشى بولدى, دەپ مالىمدەگەن ول ءوزىنىڭ ارمانى ورىندالعانى ءۇشىن دە راحمەتىن جەتكىزۋدى ۇمىتقان جوق.
قازىرگى تاڭدا ول 1000 ءۆولتتى قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋگە دە مۇمكىندىك الىپتى. نەگىزىنەن ەرلەر ىستەيتىن ىسكە بارعانداعى باستى سەبەبىن ول ەلباسىنىڭ قيىندىقتاردان مويىماي, كەز كەلگەن كەدەرگىلەردى ەڭسەرە بىلەتىن قابىلەتىنەن ۇيرەنگەندىگىمەن ءتۇسىندىردى. مەن ءۇشىن, مىسالى, ءسىزدىڭ ءومىر جولىڭىز – ەلباسى جولى. قازاقستان – قۋاتتى جانە ۇشقىر پويىز, وعان ءارتۇرلى ادامدار مىنەدى جانە ءبىر تاڭدالعان باعىتقا بارادى. ول باعىت ءسىز – ءبىزدىڭ ەلباسى قالاعان باعىت. ءبىز سىزبەن بىرگەمىز! ءبىز ءاردايىم ءسىزدىڭ جانىڭىزدامىز, – دەدى ا.لۋشپەي ءسوزىنىڭ سوڭىندا.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسى وتىرىسىن قورىتىندىلاعان ەلباسى قحا توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز اتىنا ايتىلعان جىلى سوزدەردىڭ بارلىعىن ورتاق جۇمىستىڭ جەمىستى جاۋابى جانە حالىقتىڭ ورتاق تابىسى رەتىندە قابىلدايتىندىعىن جەتكىزدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى, ءتىپتى, جاڭا ەلدى قۇرىپ, جاڭا ۇرپاقتى تاربيەلەپ شىعاردىق, دەگەن مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدى اياعىنان نىق تۇرعىزىپ, ەكونوميكانى كوتەرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن ايتارلىقتاي جاقسارتتىق دەگەندى باسا ايتتى. ەندى ەلىمىز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى كەلە جاتىر. مەن جاريا ەتكەن يندۋستريالاندىرۋ – كەز كەلگەن حالىقتىڭ الدىندا كۇردەلى جۇمىس. ءبىز قازاقستان بايلىعىن: مۇناي, گاز, مەتالل, تىڭايتقىشتاردى جانە وزگەلەرىن ساتۋعا ۇيرەنىپ قالعانبىز, ەندى وسىنىڭ بارلىعىن, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا قاتىستى, قايتا وڭدەۋ قاجەت. جانە دە ەلىمىز بايلىعىن ەسەلەي ءتۇسۋ كەرەك, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
جاھاندىق داعدارىس ءالى دە جالعاسىپ جاتقاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن پرەزيدەنت داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنى كەلۋى ءمۇمكىندىگىمەن دە ءبولىستى. وعان ەل الدىن الا دايىندالعانى جانە قازىرگى كەزدە ەكونوميكانىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەت رەزەرۆىنەن 1 تريلليون تەڭگە بولىنگەنى دە ايتىلماي قالمادى. ەڭ الدىمەن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ باستى نازاردا بولماق. قارجى كوزى ناقتى جوبالارعا, الدىڭعى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋگە باعىتتالاتىن بولادى. بىزدە ەت, ءسۇت جانە جەمىس پەن كوكونىس بولا تۇرا, ازىق-ت ۇلىكتى ساتىپ الۋىمىز دۇرىس ەمەس. مۇنىڭ بارلىعىن دەرلىك وزىمىزدە ءوندىرۋىمىز قاجەت. ەكىنشى كەزەكتە, يندۋستريالىق باعدارلامانى قارجىلاندىرىپ, ەلىمىزدىڭ قارجىلىق جۇيەسىن وڭتايلاندىراتىن بولامىز. ولار دا ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋى ءتيىس, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. وسىلايشا ەكونوميكانى قيىن ساتتە قولداۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردىڭ قۇرىلعاندىعىن, ەندى جيناقتالعان قارجى ەلدىڭ يگىلىگىنە باعىتتالاتىنىن ورتاعا سالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستە مىڭداعان ادام ەكى قولعا ءبىر جۇمىس تاۋىپ, جاڭا بيزنەس سۋبەكتىلەرى سالىناتىن بولادى.
كادر دايارلاۋعا نازار اۋدارتقان پرەزيدەنت بىزدە جۇمىس قولدارى ەمەس, بىلىكتى كادرلاردىڭ جوقتىعىنا دەن قويا سويلەدى. مەملەكەت باسشىسى بىلاي دەدى: «قازاقستاندىق جۇمىسشىلار جۇمىس ونىمدىلىگى ءبىر ادامعا شاققاندا 100-150 مىڭ دوللارعا جەتەتىن ەلەكتروۆوزدار مەن تەپلوۆوزداردى ەشقاشان قۇراستىرعان ەمەس. ءبىز اۆتوكولىك شىعاراتىن مەملەكەتكە اينالىپ وتىرمىز. بيىلدىڭ وزىندە 190 مىڭ اۆتوكولىك شىعارىلاتىن بولادى. سول كونۆەيەرلەردە ادامدار باسقا جالاقىمەن جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. ولار – ءبىز قالىپتاستىرىپ جاتقان ورتا تاپ وكىلدەرى».
مۇنىڭ بارلىعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ ورىندالۋى ەكەنىن ءسوز ەتكەن ن.ءا.نازارباەۆ جۇمىس ىستەۋدى ەكى ەسەلەي ءتۇسۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. سوندىقتان دا جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋ قاجەت. ادامدار ونىكتى جۇمىس ىستەگەن جەردە عانا ءومىر جاقسارا تۇسپەك. وڭتۇستىك كورەيادا تاۋلىگىنە ەڭ كوپ جۇمىس ىستەيتىندىكتەن, ەكونوميكاسى دا قازىرگى زامانعا ساي. ول ەلدە ەشقانداي قازبا بايلىق جوق بولسا دا تەحنولوگيا جونىنەن اقش, جاپونيا جانە وزگە دە ەلدەرمەن يىق تەڭەستىرىپ تۇر. مىنە, وسىنداي ەلدەردەن ۇلگى الۋدى العا تارتقان ەلباسى قازاقستاندىقتار, سونىڭ ىشىندە جاستار بەلسەنە جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
ءسوزىنىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ ەڭ وزىق دامىعان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىندا بولۋىنا بارلىق جاعدايدىڭ بار ەكەنىن اتاپ ايتتى. ارينە, بۇل ءۇشىن ەلدىڭ بىرلىگى مەن تۇراقتىلىق قاجەت ەكەنىن جانە ونى ءاربىر قازاقستاندىق ساقتاي ءبىلۋى تيىستىگىن ەرەكشە اتادى.
جارتى ساعاتتىق ۇزىلىستەن كەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىنا قاتىسۋشىلار كونتسەرتتىك باعدارلامانى تاماشالادى.
سەسسياعا قاتىسۋشىلار لەبىزى
نايل ساليموۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قحا حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى:
– مەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزىن ىجداعاتپەن تىڭدادىم. پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنىڭ الدىنا قالىپتاسقان تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ ءۇشىن جەتى ءتۇرلى قۇندىلىقتى مىزعىماستاي ساقتاۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن توپتاسقاندىعى ءبىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعىمىز ەكەنىن ايتتى.
ەلباسى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم ءاربىر اكىمنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسىنىڭ ەڭ باستى باعدارى بولۋى كەرەكتىگىن دە اتاپ كورسەتتى. سايىپ كەلگەندە, پرەزيدەنتتىڭ ەڭ باستى ماقساتى ەلىمىزدەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى مىزعىماستاي قىلىپ ساقتاۋ ەكەندىگى كورىنىپ تۇردى. اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ ءبارى دە وسى ىسكە قولدارىنان كەلگەن كومەگىن جاساپ, پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىلەرى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. سونى ءاربىر اسسامبلەيا مۇشەسى تۇسىنۋگە ءتيىس.
ەلباسىمىزدىڭ الدىمىزعا قازاقستاندى دۇنيەدەگى ەڭ ۇزدىك دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ تۋرالى وسكەلەڭ مىندەت قويعانى بەلگىلى. وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ىشىندەگى بىرلىكتى نىعايتا ءتۇسۋ كەرەك.
مۋحاببات تۋردىەۆا, ماحمۇد قاشقاري اتىنداعى جامبىل وبلىستىق ۇيعىر ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى:
قازاقستاندا جاسالعان بارلىق يگىلىك ەل بىرلىگىنىڭ ارقاسى. ال ونىڭ ۇيىتقىسى – مەملەكەتتىك سارابدال ساياساتقا سۇيەنگەن قازاقستان حالقى اسسا