كوپ ماسەلە پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىققا بايلانىستى

كەشە قازاقستان پارلامەنتشىلەرىنىڭ دەلەگاتسياسى سانكت-پەتەربۋرگتە ۇقشۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ, ەۋرازەق پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ جانە تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ شارالارىنا قاتىستى.

سونداي-اق, سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسەي جانە بەلارۋس پارلامەنتتىك دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. رەسەي فەدەراتسياسى فەدەرالدىق جينالىسى فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى, تمد پاا كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى ۆالەنتينا ماتۆيەنكومەن كەزدەسۋدە ەكى ەلدىڭ زاڭ شىعارۋ ورگاندارى جوعارى پالاتالارىنىڭ اراسىنداعى اۋقىمدى ءوزارا ءىس-قيمىل, سونداي-اق, ۋكرايناداعى جاعدايمەن بىرگە باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. توراعالار قازاقستان-رەسەي قاتى­ناستارىنىڭ ستراتەگيالىق جانە وداقتاستىق سيپاتى پارلا­مەنت­تىك ىنتىماقتاستىقتى كۇشەي­تۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن جانە وسىعان بايلانىستى بيىل­عى مامىردا استانادا بولاتىن «قازاقستان-رەسەي» ىنتى­ماق­تاستىق جونىندەگى پارلامەنتارالىق كوميسسيانىڭ الداعى وتىرىسىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ق.توقاەۆ پەن ۆ.ماتۆيەنكو الداعى ۋاقىتتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە جوعارى دەڭگەيدە قول قويىلۋىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. ق.توقاەۆتىڭ رەسەي مەم­لە­كەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسى سەر­گەي نارىشكينمەن كەزدەسۋىندە كۇن تارتىبىندەگى ۇقشۇ جانە تمد, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋ, سونداي-اق, قازاقستان-رەسەي پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى تال­قىلاندى. قازاقستان سەناتى توراعا­سىنىڭ بەلا­رۋس ۇلتتىق جينا­لىسى رەسپۋبليكا كەڭەسىنىڭ ءتورا­عاسى اناتولي رۋبينوۆپەن كەزدە­سۋىندە تاراپتار ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتەرى اراسىنداعى, اتاپ ايتقاندا, وتكەن جىلى قۇرىلعان «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى – بەلا­رۋس رەسپۋبليكاسى» پارلامەنتتىك ىنتىماقتاستىق كوميسسياسى ايا­سىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋ تۋرالى پىكىر الماستى. رەسەي مەن بەلارۋس ارىپتەس­تەرى­مەن كەزدەسۋلەردە ق.توقاەۆ قا­زاقستان­نىڭ ۋكرايناداعى احۋال­عا ەلەۋلى الاڭداۋ­شى­لىعىن بىلدىرە كەلىپ, جاعدايدىڭ ودان ءارى ۋشىعۋى جاھاندىق اۋقىم­داعى حالىقارالىق جاعداي ءۇشىن وتە قاتەرلى زارداپتارعا اكە­لىپ سوعۋى مۇمكىندىگىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ كەلىسسوزدەرى, ونىڭ ءىشىن­دە يادرولىق قارۋعا قارسى گااگا­داعى سامميت بارىسىنداعى كەڭە­سۋ­لەرى ۋكرايناداعى جاعداي­دى ساۋىقتىرۋعا قاتىستى قازاق­ستاننىڭ ماڭىزدى حالىقارالىق ويىنشى رەتىندە بەلسەندى تۇرپاتىن دالەلدەيدى. بۇل كەزەڭدە ۋكراينا بيلىگىنىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ, زاڭ­دى ۇكىمەت قالىپتاستىرۋ, ۋكراي­نانىڭ ءىس جۇزىندەگى ساياسي احۋا­لىن كورسەتەتىن جاڭا كونستي­تۋتسيا قابىلداۋ بولۋى ءتيىس. بەي­بىت كەلىسسوزدەر وتكىزىپ, بۇۇ جانە ەقىۇ سەكىلدى بەدەلدى حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ جاردەمىمەن قالىپتاسقان جاعدايدان بىرلەسە شىعۋ قاجەت. «ءبىز ۋكراينا, ەۋ­روپالىق وداق, اقش جانە رەسەي وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جەنەۆاداعى كەلىسسوزدەرگە ءۇمىت ارتامىز. ۋكراينا شيەلەنىسى مۇددەلى تاراپتاردىڭ بارلىعى اراسىندا ۇنقاتىسۋ ارقىلى, حالىقارالىق قۇقىق ەرەجەلەرىنە سايكەس شەشىلۋى ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى سەنات توراعاسى. ۇقشۇ پا رەسەي توراعالىق ەتكەن كەزدەگى ۇيىمنىڭ قىزمەتى تۋرالى حابار­دار ەتكەن ۇقشۇ باس حاتشىسى ن.بورديۋ­جانىڭ بايانداماسىن تىڭدادى. قازاقستان سەناتىنىڭ توراعاسى ق.توقاەۆ ۇقشۇ سوڭعى جىلداردا ەلەۋلى ساياسي سالماققا يە بولعان ماڭىزدى حالىقارالىق قۇرىلىم رەتىندە قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ۇقشۇ تايتالاسۋ ۇيىمى رەتىندە قاراستىرىلماۋعا ءتيىس. ونىڭ پىكىرىنشە, ۇيىمنىڭ قىزمەت تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. تمد پاا كەڭەسىنىڭ وتىرى­سىندا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر پارلامەنتتەرىنىڭ باسشىلارى كۇن تارتىبىندەگى ۇلگى زاڭ شىعارۋ جوسپارىنا تۇزەتۋدى, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس­تىڭ 70 جىلدىعىنا جانە دوستاس­تىق اياسىنداعى بىرقاتار ءبىر­لەسكەن فورۋمدارعا ازىرلىكپەن بىرگە بىرنەشە ونداعان وزەكتى ماسەلەلەردى قارادى. تمد پاا-نىڭ 2013 جىلعى قىزمەتىنىڭ قورىتىندىلارى قاپەرگە الىندى. وتكەن جىلى تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ ۇسىنۋى بويىنشا پارلامەنتارالىق اسسامبلەيا 28 ۇلگى زاڭ جوباسى مەن دوستاستىق مەم­لە­كەتتەرىنىڭ ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەلەرىن جاقىنداستىرۋعا باعىتتالعان باسقا دا قۇجاتتاردى قابىلدادى. قىزمەت ەتكەن بارلىق كەزەڭدە تمد پاا 413 ۇلگى زاڭ, كودەكس, ۇسىنىم, كومەكشى قۇقىقتىق اكتىلەر مەن زاڭ جوباسىنا ۇسىنىستار جوباسىن ازىرلەدى جانە قابىلدادى. سونىمەن بىرگە, زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ 90 پايىزىنان استامىن ۇلتتىق پارلامەنتتەر پايدالانىپ وتىر. سونداي-اق, كەشە كەشكىسىن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن ءماجىلىس سپيكەرى قابيبوللا جاقىپوۆ تمد پارلامەنتارالىق اسسام­بلەياسى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىستى. وندا كەڭەس مۇشەلەرى – تمد پارلامەنتارالىق اسسام­بلەياسىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر پار­لامەنتتەرىنىڭ جەتەكشىلەرى بىرقا­تار وزەكتى ماسەلەلەردى قاراستىردى, پارلا­مەنتارالىق اسسامبلەيا تاراپىنان دايىندالعان قۇجاتتاردى تالقىلادى جانە ءتيىستى ماسەلەلەرگە بايلانىستى باياندامالاردى تىڭدادى. اتاپ وتەيىك, كەشە جانە ونىڭ الدىڭ­عى كۇنى (16 ءساۋىر) پارلامەنت سەنا­تى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ۇقشۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى تۇراق­تى كوميسسياسىنىڭ, ەۋرازەق پارلا­مەنت­ارالىق اسسامبلەياسى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ جانە تمد پارلامەن­تارا­لىق اسسامبلەياسى بىرلەسكەن كوميسسياسىنىڭ وتىرىستارىنا دا قاتىسقان ەدى. وسى وتىرىستاردا ساياسي جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساۋدا ساياساتى, كەدەندىك رەتتەۋ, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى ءىس-قيمىل, ءتيىستى زاڭنامالاردى وڭتايلاندىرۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. وسى ءىس-شارالار بارىسىندا قازاق­ستاندىق دەلەگاتسيا تاۆريا سارايىندا تاراس شەۆچەنكونىڭ تۋعانىنا 200 جىل بولۋىنا ارنالعان كورمەنىڭ اشىلۋىنا دا قاتىستى. كورمەگە ۇلى اقىننىڭ سۋرەتتەرىمەن قاتار, شىعارمالارى, قۇجاتتارى جانە اقىننىڭ قازاق, ورىس, ازەربايجان, ارميان, تاعى باسقا تىلدەرگە اۋدارىلعان اتاقتى «كوبزار» پوە­ماسى قويىلعان. سانكت-پەتەربۋرگتەگى پارلامەنتتىك ورتالىققا تمد ەلدەرى جاستار پارلا­مەنت­ارالىق اسسامبلەياسىنىڭ وكىلدەرى – جاس دەپۋتاتتار دا كەلگەن ەكەن. ولار دا وزدەرىنىڭ وتىرىسىن وتكىزىپ, وندا تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر جاستار پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ جاڭا ۇيلەستىرۋشىسىن سايلادى. ەرەجەگە سايكەس ول الفاۆيت بويىنشا ازەربايجاننان ارمەنياعا ءوتتى. * * * ءماجىلىس توراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ باستاعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى دا وسى كۇندەرى سانكت-پەتەربۋرگتە ءوتىپ جاتقان تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى شارالارىنا قاتىسۋدا. تمد پاا, ەۋرازەق, ۇقشۇ پارلا­مەنت­تىك اسسامبلەيالارىنىڭ ءداستۇرلى جيىنى اياسىندا بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن دوستاستىق ەلدەرى پارلامەنتشىلەرى تمد پاا شتاب-پاتەرى – تاۆريا سارايىنا جينالدى. ماڭىزدى شارا سانكت-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق بولاشاق» حالىقارالىق فورۋمىنان باستالدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى جاڭا ءوسۋ ءپوليۋسى رەتىندە دامىتۋ بولاشاعى, پوليتسەنترلىك الەمدە گەوستراتەگيالىق مۇددەلەردىڭ قيىلىسۋى سىندى ماڭىزدى ماسەلەلەر تانىمال ساياساتكەرلەردىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, بيزنەس جانە عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرىنىڭ اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. تمد ەلدەرى پارلامەنتتەرى باستاماشى بولعان بۇل فورۋم بۇگىنگى كۇنى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە قۇقىقتىق وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالسا, II پلەنارلىق وتىرىستا ءسوز العان ق.جاقىپوۆ شارانىڭ اتاۋلى جىلعا سايكەس كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىدان تۋرا 20 جىل بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دە العاش رەت ەۋرازيالىق وداق يدەياسىنىڭ ۇلگىلىك جوباسىن ۇسىنعان بولاتىن. سوندىقتان, ەۋرازەق تە, كەدەن وداعى دا, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تە ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەلەمەنتتەرى بولىپ تابىلادى, دەدى ءماجىلىس سپيكەرى. ودان ءارى ق.جاقىپوۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى –  ەلىمىزدىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ مىندەتىنە توقتالىپ, وسى جولدا ايماقتىق ەكونوميكالىق جۇيەگە ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيامىزدى تەرەڭدەتۋ, ناقتىلاپ ايتقاندا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتى قالىپتاستىرۋعا قاتىسۋ اتالعان ماق­ساتقا جەتۋگە جول اشاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. ينتەگراتسيانىڭ ەكونوميكالىق قىرىن دامىتۋ ءۇشىن ۇلتتىق زاڭنامالاردى ءۇي­لەستىرۋدىڭ, وسى رەتتە, ەۋرازەق پارلا­مەنتتىك اسسامبلەياسى قىزمەتىنىڭ ماڭىزى وتە زور, دەدى ءماجىلىس توراعاسى. اسسامبلەيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىنىڭ قاراۋىنا «اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تۋرالى», «مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ نەگىزدەرى تۋرالى», تاۋارلىق بەلگىلەر تۋرالى, حالىقتىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى الەۋمەتتىك زاڭنا­ما­لىق قۇجاتتاردىڭ ۇلگىلىك جوباسى ەنگىزىلدى. جيىن بارىسىندا ءماجىلىس سپيكەرى ق.جاقىپوۆ ەۋرازەق پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. قا­زاقستان اتالعان ۇيىمنىڭ دامۋىنا, بەدە­ل­ىنىڭ وسۋىنە ايرىقشا ۇلەس قوستى, ءناتي­جەسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ەكى مەرزىم قاتارىنان ەۋرازەق پاا-عا توراعالىق ەتىپ وتىر. ق.جاقىپوۆ سانكت-پەتەربۋرگتە تمد پاا شارالارى اياسىندا قىرعىزستاندىق, تاجىكستاندىق جانە رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان» – سانكت-پەتەربۋرگتەن (رەسەي).