«ءبىز ەۋرازيالىق وداقتى اشىق جوبا رەتىندە قاراستىرامىز. ونى مىسالى, ەۋرووداقپەن, باسقا بىرلەستىكتەرمەن قويان-قولتىق قارىم-قاتىناسسىز كوزگە ەلەستەتە المايمىز. الايدا, ءبىز بۇرىنعى كسرو-نى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى ويلاپ وتىرعان جوقپىز. بۇل – بار-جوعى وتكەندى اڭسايتىنداردىڭ قيالى, بولجامدارى جانە باس پايداسى ءۇشىن پايدالانىپ قالعىسى كەلەتىن ءىس-قيمىلدارى عانا. ەڭ باستىسى, بۇل جەردە ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز رەسەي, بەلارۋس جانە باسقا مەملەكەتتەردىڭ ۇستانىمدارىمەن تولىق سايكەسەدى», دەپ جازادى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2011 جىلى 25 قازاندا «يزۆەستيا» گازەتىندە جارىق كورگەن «ەۋرازيالىق وداق: يدەيادان بولاشاقتىڭ تاريحىنا دەيىن» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا.
تاريحتىڭ بەتتەرىن پاراقتاساق, ەلباسىمىز تمد-عا مۇشە ەلدەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن 1994 جىلدىڭ 29 ناۋرىزىندا ماسكەۋ جۇرتشىلىعىنىڭ الدىندا جاريالاعانىن كورەمىز. ەندى, مىنە, سول كۇننەن بەرى ارادا 20 جىل ۋاقىت وتكەندە ەلباسىنىڭ ومىرشەڭ يدەياسى ناقتى ناتيجەلەرگە ۇلاسا باستادى. بۇل باستامانىڭ وڭايلىقپەن جۇزەگە اسپاعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. كەدەرگىلەر از بولعان جوق. الايدا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى زاماندا ينتەگراتسياعا ەش بالاما جوقتىعىنا كوزىمىز جەتتى. ەندىگى قادام – تاريحي قادام. ويتكەنى, كوپ ۇزاماي ءۇش مەملەكەت – رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەەو – ءا.ءا.) قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويادى. وسىعان وراي, ەەو-عا قاتىستى بىرەر ماسەلەگە تولىعىراق توقتالعاندى ءجون كوردىك.
بىرىنشىدەن, جاڭا بىرلەستىك تەك قانا ەكونوميكالىق وداق بولادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدا اڭگىمە تەك ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جونىندە بولىپ وتىرعانىن ەلباسى ن.نازارباەۆ الدەنەشە رەت مالىمدەدى. «...ءبىزدىڭ ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتە ساياسي ەگەمەندىك تۇراقتى, بۇل – اكسيوما. ونىڭ ەسەسىنە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا, ەكونوميكانى دامىتۋ ارقىلى ونى نەعۇرلىم ورنىقتى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وداققا كىرەتىن ءار ەلدىڭ ەگەمەندىگى تولىق كولەمدە, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە تەك نىعايىپ, وركەندەيدى», دەدى پرەزيدەنت ماسكەۋدە 2013 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە.
ەكىنشىدەن, «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعاننان كەيىن كسرو-عا قايتىپ ورالامىز جانە قازاقستان رەسەيگە باعىنىشتى ەل بولادى» دەۋ – ابسۋردتىق پايىمداۋ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتىڭ نەگىزىندە تەك قانا ەكونوميكالىق پراگماتيزم, اشىقتىق, بارلىق شەشىمدەردى قابىلداۋدا قۇرمەت, ەرىكتىلىك, تەڭدىك سياقتى مىزعىماس قاعيداتتار جاتقانىن بىرنەشە رەت قاداپ ايتتى. ەكىنشىدەن, ەەو قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ جوباسىنا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ كوپشىلىك مويىنداعان قاعيدالارىن قۇرمەتتەۋ سياقتى نەگىزگى قاعيداتتار ەنگىزىلگەن. ۇشىنشىدەن, ەەو-نىڭ قۇرىلۋى ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا ەشقانداي زالالىن تيگىزبەيدى.
ارينە, پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارداعىداي (تمد, ەۋرازەق, ۇقشۇ جانە ت.ب.) ەەو-نىڭ ورگاندارىندا دا ورىس ءتىلى نەگىزگى جۇمىس ءتىلى بولىپ تابىلادى. بىراق, ەەو قۇرۋ تۋرالى شارت جوباسىنىڭ 26-بابىندا كورسەتىلگەندەي, وداق شەڭبەرىندە شىعارىلاتىن حالىقارالىق كەلىسىمدەر, كوميسسيانىڭ شەشىمدەرى وداققا مۇشە-ەلدەردىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىندا جازىلعان جاعدايدا, سول تاراپتىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە مىندەتتى تۇردە اۋدارىلادى. بۇل ماقساتقا وداقتىڭ بيۋدجەتىنەن ارنايى قاراجات بولىنەدى. بۇل باپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە اۋدارىلعان حالىقارالىق قۇجاتتاردىڭ باسقالارمەن تەڭ جاعدايداعى زاڭدى كۇشى مەن سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتورتىنشى ماسەلە – ەەو سياقتى ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر شەڭبەرىندە شەشىم قابىلداعاندا قازاقستاننىڭ قۇقىقتارى شەكتەلە مە؟ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياداعى شەشىمدەر قابىلداۋ مەحانيزمى كەدەن وداعىنا مۇشە قانداي دا ءبىر ەلدىڭ باسىمدىققا يە بولۋىنا جول بەرمەيدى. نەگىزگى شەشىم القا شەڭبەرىندە بىلىكتى كوپشىلىكتىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ قالاۋىمەن قابىلدانادى. سونىمەن قاتار, كەڭەس مۇشەلەرى ۇلتتىق مۇددەگە قايشى كەلەتىن كەز كەلگەن شەشىمگە قارسىلىق تانىتىپ, ونى شەشىمدەر تەك ءوزارا باتۋالاستىقپەن قابىلداناتىن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ نەمەسە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ دەڭگەيىنە شىعارا الادى. مۇنداي ۇستانىم شەشىم قابىلداردا بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە جول اشادى.
سونىمەن بىرگە, «جاڭا وداقتىڭ ورگاندارىندا ءبىزدىڭ وكىلدەرىمىز بولا ما؟» دەگەن ساۋال دا جۇرتتى مازالايتىنى ءمالىم. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتۋگە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى ەلەمەنتتىڭ ءبىرى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا (ەەك– ءا.ءا.) بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا ەەك – كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ورتاق جانە تۇراقتى ارەكەت ەتەتىن رەتتەۋشى ورگانى. كوميسسيا ەكى دەڭگەيدەن – كوميسسيا القاسىنان جانە كوميسسيا كەڭەسىنەن تۇرادى. القا قۇرامىنا «ۇشتىك» ەلدەردىڭ ارقايسىنان ءۇش وكىلدەن كىرەدى. سونداي-اق, القا كەڭەسىنە تاراپتاردىڭ ينتەگراتسيالىق ماسەلەلەرگە جەتەكشىلىك ەتەتىن ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ءۇش ورىنباسارى مۇشە بولادى. وسىلايشا, كوميسسيادا ءۇش تاراپتىڭ دا وكىلى بولاتىنىن كورەمىز.
قازىر قازاقستان بولاشاق وداقتىڭ ورگاندارىندا, بارىنەن بۇرىن, ەەك دەپارتامەنتتەرىنىڭ باسشىلىعىندا تاراپتاردىڭ تەڭ وكىلدەرى بولعانىن جاقتاۋدا. ءبىزدىڭ ۇستانىم بويىنشا, ەەك دەپارتامەنت باسشىلارى مەن ورىنباسارلارى لاۋازىمىنا قاتىستى كونكۋرس ءۇش تاراپتىڭ ۇسىنعان ۇمىتكەرلەرىنىڭ اراسىندا جۇرگىزىلۋى كەرەك. ىرىكتەۋدى القا توراعاسىن قوسپاعاندا, القا مۇشەلەرىنىڭ قۇرامىنداعى كونكۋرستىق كوميسسيا وتكىزەدى. كونكۋرس قورىتىندىسى بويىنشا ەەك-ءتىڭ دەپارتامەنت باسشىلارىن تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىمدى القا توراعاسى شىعارادى. ال, لاۋازىمدىق قىزمەتتەرگە ۇمىتكەرلەردى تاعايىنداۋدا داۋلى ماسەلەلەر تۋىنداسا, ول كوميسسيا كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا شىعارىلادى. سول جەردە تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدانادى.
«ەەو قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ جوباسى قوعامدا تالقىلانباي وتىر» دەگەن ماعىناسىز وي-پىكىرلەر دە ايتىلىپ قالادى. بۇعان ايتارىمىز – ەەو قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ جوباسى بارلىق قوسىمشالارىمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ (ۇكپ – ءا.ءا) رەسمي سايتىندا ورنالاستىرىلعان. شارت جوباسىنىڭ ەرەجەلەرىن تالقىلايتىن كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە تاراپتاردىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى ورىنباسارلارىنىڭ دەڭگەيىندەگى كوميسسيا كەڭەسىنىڭ وتىرىستارىنا, كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتتەردىڭ جينالىستارىنا ۇكپ-نىڭ, قازاقستاننىڭ جەتەكشى سالالىق جانە بيزنەس-قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلدەرى قاتىسادى. سونداي-اق, ەەو قۇرۋ تۋرالى شارت جوباسىنىڭ كەيبىر باپتارىن قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر بەلسەندى تالقىلاۋدا. ويتكەنى, ولاردىڭ وي-پىكىرلەرى مەن ناقتى ۇسىنىستارى قازاقستاندىق تاراپتىڭ ۇستانىمىن ءبىلدىرۋ كەزىندە ەسكەرىلەتىنى بەلگىلى.
ءامىرلان ءالىمجان.