بۇگىندە سەكسەننىڭ سەگىزىنە كەلگەن حاريتون ۆاسيلەۆيچ سىر جۇرتشىلىعىنا تانىمال ادام. ونى بىلەتىن ۇلكەن دە, كىشى دە سىيلاپ تۇرادى. ءوزى وتە مادەنيەتتى, بيازى, سىپايى ادام بولعان سوڭ دا شىعار, قازاعى مەن ورىسى, كورەيى نە باسقا ۇلتتىڭ وكىلى بولسىن حاريتون اقساقالدىڭ الدىن كەسىپ وتپەيدى.
و كىسىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى گە حاك ريم. 1937 جىلى قيىر شىعىستان قىزىلورداعا اتا-اناسىمەن بىرگە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن. اكەسى گە بون ۋ كورەيادا تۋعان ەكەن. كەدەي وتباسىندا ومىرگە كەلىپتى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن داۋلەتى جەتپەگەن سوڭ سول كەزدەگى ءۇردىس بويىنشا ەۋروپاعا نە امەريكاعا كەتىپ ءبىلىم الا الماعان. ءوزى وقىعان مەكتەپكە جۇمىسقا ورنالاسقان. سولايشا, ءوز ءبىلىمىن ءوزى جەتىلدىرەدى. كەيىننەن ساياساتپەن اينالىسادى. كورەيانى جاپون باسقىنشىلارىنان ازات ەتۋگە بەلسەنە ارالاسادى. كورەيانىڭ كوممۋنيستەر پارتياسىنا مۇشەلىككە ەنەدى. جاستايىنان ءومىرى ارپالىسقا تولى بولادى. كورەيانىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتى قۇرىلعاندا سونىڭ قاتارىنا ەنەدى. بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, ءباسپاسوز حاتشىسى قىزمەتىن اتقارادى. ۋاقىتشا ۇكىمەت ونى ماسكەۋگە وقۋعا جىبەرەدى. بىراق جەتە المايدى. ورتا جولدا اباقتىعا قامالادى. سودان رەسەيدە قالىپ قويادى. اقىر سوڭى قيىر شىعىسقا بارىپ تۇراقتايدى. سوندا جۇرگەن كەزىندە قازاقستانعا جەر اۋدارىلادى.
– قىركۇيەكتىڭ شۋاقتى كۇندەرىنىڭ ءبىرى ەدى. بىزگە جولعا جينالۋعا بۇيرىق بەرىلدى. ءبىر اۋىل تۇتاستاي كورەيلەر تۇراتىن ەدىك. بارىمىزگە جولعا قاجەتتى زاتتارىمىزدى جيناۋ تاپسىرىلدى. مەن ول كەزدە 11 جاستا بولاتىنمىن. ۇلكەندەر كيىم-كەشەگىن بۋىپ-ءتۇيىپ, قولدا بار ازىن-اۋلاق مالىن سويىپ, ارتىلعانىن ساتىپ, ابىگەرلەنىپ قالدى. ءبىز سەكىلدى ويىن بالالارى بۇعان شىن قۋاندىق. ايتەۋىر الاقانداي اۋىلدان ۇزاپ شىعاتىنىمىزعا ءمازبىز. ءبارىمىزدى ۆاگوندارعا ءبولىپ تيەدى. قايدا بارا جاتقانىمىزدى, نە ءۇشىن كوشكەنىمىزدى بىلمەدىك. ۇزاق جۇردىك. سول جولدا ەڭ العاش رەت بايكالدى كوردىم. تاس لاقتىرىپ ويناعانىمىز ءالى ەسىمدە. ءاربىر ستانسا سايىن توقتايمىز. بىراق ءبىزدى ۆوكزالعا جاقىنداتپايدى. تاۋارلى پويىزدارمەن قاتار تۇرامىز. سول جۇرگەننەن جيىرما كۇن جولدا بولدىق. كەلگەن جەرىمىز قىزىلوردا قالاسى ەكەن, – دەيدى ارداگەر وتكەن كۇندەرىن ەسكە الىپ.
قيىر شىعىستان اۋعان كارىستەر قالادا ەكى اپتاداي عانا تۇراقتايدى. سونان سوڭ ىرگەدەگى سىرداريا اۋدانىنان جەر ءبولىپ, سوندا قونىستاندىرادى. ال گەن بون ۋدىڭ وتباسى قالادا قالادى. سەبەبى, حاريتون ۆاسيلەۆيچتىڭ اكەسى مۇعالىم بولاتىن. قالاداعى كورەي مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتەدى.
ءومىر تاريحى تۋرالى ءسوز ەتىپ وتىرعان اقساقال جىلى عانا جىميدى. ەسىنە الدەنە تۇسكەنىن بايقايتىندايمىز. سوسىن ءسوزىن ودان ءارى جالعادى. «ءبىز كەلگەندە ەلدىڭ اراسىندا جەل ءسوز تاراپتى. «ويباي, نە دەيسىڭ, مىنا كەلگەندەر ادام ەتىن جەيدى ەكەن», دەگەن. سودان قازاقتاردىڭ بارلىعى ءبىزدى الاپەس كورگەندەي اينالىپ قاشادى. جاقىندامايدى. كەيىننەن ونىڭ قاڭقۋ ءسوز ەكەنىن ءبىلدى عوي», دەيدى گە حاك ريم.
جەر اۋىپ كەلگەن كورەيلەر بىردەن ەگىن سالادى. كوكونىستەرىن ءوسىرىپ, جەمىسىن جەي باستايدى. سوندا جەرگىلىكتى ۇلت «مىنالار ءشوپ جەيدى ەكەن» دەپ ك ۇلىپتى. اڭگىمە وسى تۇسقا كەلگەندە: «قازاقتار كورەيلەردىڭ ادام ەمەس, ءشوپ جەيتىنىن بىلگەندە قاتتى تاڭعالعان ەكەن عوي», دەپ جاتىرمىز. اقساقال ريزا بولىپ ك ۇلىپ الدى.
ءبىر جىلدان سوڭ قالاداعى كورەي مەكتەبى جابىلىپتى. سولايشا, وقۋشىلاردىڭ بارلىعى ورىس ورتا مەكتەپتەرىنە اۋىستىرىلادى. بەسىنشى سىنىپقا دەيىن انا تىلىندە ءبىلىم العان بالاعا بۇل قيىن تيەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر اۋىز ورىسشا بىلمەگەن سوڭ ساباققا دەگەن ىنتاسى ءبىرجولاتا جوعالادى. ەڭ قيىنى, بۇل دا ەمەس. اكەسى جۇمىسسىز قالادى. ءبىر وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى تابىس كوزىنەن ايىرىلىپ, ءارتۇرلى جۇمىستارعا جەگىلەدى. «وسىنداي قيىنشىلىق كەزدە ءبىز قازاق حالقىنىڭ قامقورلىعىن ەرەكشە كوردىك. قولدارىنداعى ءبىر ءۇزىم نانىن بىزبەن بولىسكەنىن قالاي ۇمىتارسىڭ؟! «اشتىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى تاڭدايدان كەتپەيدى» دەگەن عوي. وسى راس ءسوز», دەيدى قاريا.
بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا, گە حاك ريم تالاي زوبالاڭ زاماننان وتكەنىن ايتادى. اشتىقتى دا, جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى دە, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى دا كورەدى. وسىنىڭ بارىنەن امان ءوتىپ, مىنا بەيبىت تە بەرەكەلى زامانعا جەتكەنىنە شۇكىرشىلىك ەتەدى.
– ەل ىشىندەگى دۇربەلەڭنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىقتان باستالادى. ۇلتتار ءبىر-بىرىمەن ءدۇرداراز بولىپ, اۋىزبىرلىكتەن ادا قالىپقا ەنسە, وندا ونىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايدى. شىنى كەرەك, «حالىقتار دوستىعىنىڭ مەكەنى» دەلىنگەن كەڭەس وداعىنىڭ وزىندە ءدال قازىرگى قازاقستانداعىداي جاعداي بولعان جوق. ءبىر ۇلتتى ەكىنشىسىنەن كەم ساناۋ بار ەدى ول كەزدە. ال قازىر قازاقستاندا بارلىق ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلى تەڭ قۇقىلى. ەشكىم ەشكىمدى كەمسىتىپ نە كوزگە شۇقىپ جاتقان جوق. ءدال وسى جەردە ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتقارىپ وتىرعان ءرولى وراسان زور. بۇل ءوزى الەمدە بالاماسى جوق قۇرىلىم عوي. مىنە, ەندى وسى ينستيتۋتتىڭ جۇمىسى الەمدى قىزىقتىرىپ جاتىر. وزگە مەملەكەتتەر وسى قۇرىلىمدى زەرتتەۋ ۇستىندە. وسىنىڭ وزىنەن-اق قازاقستاننىڭ وتە دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلە جاتقانىن باعامداي الاسىز. ەڭ عاجابى, 1937 جىلى مەن العاش كورگەن قازاق پەن قازىرگى قازاقتى سالىستىرۋعا مۇلدەم كەلمەيدى. وسى ارالىقتا قازاق حالقى مادەني-رۋحاني جاعىنان دا, ساياسي-الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا قاتتى ءوستى. اسىرەسە, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق حالقى جاڭاشا تۇلەدى. ويلاۋ ءورىسى كەڭەيىپ, مەملەكەتشىلدىك رۋحى ۇلعايىپ, وسىناۋ ۇلان-بايتاق جەردى امان ساقتاپ, ونداعى 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ بارلىعىن تەڭدەي ۇستاپ, تۇتاستىعىن نىعايتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنداي كورەگەن باسشىنىڭ اتى تاريحتا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىنى حاق, – دەيدى شەجىرە قارت.
44 جىل بويىنا جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ تومەنارىق اۋىلىندا تابان اۋدارماستان جۇمىس ىستەگەن گە حاك ريم اكەسى كورمەگەن جاقسىلىقتى كورىپ وتىر. سەبەبى, 1995 جىلى كورەيا مەملەكەتى ونىڭ اكەسىنە ۇلت-ازاتتىق كۇرەس جولىنداعى ەڭبەگى ءۇشىن «تاۋەلسىزدىك» وردەنىن بەرەدى. ونىڭ كارىس حالقىنىڭ تاريحى, تىلدىك قۇرىلىمى تۋرالى زەرتتەۋلەرىن باسىپ شىعارادى. ال ءوزى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى ءبىر سەسسياسىندا ەلباسىنىڭ قولى قويىلعان قۇرمەت گراموتاسىن يەلەنەدى. «بۇل – مەنىڭ ومىرىمدەگى ەڭ ۇلكەن قۇرمەت», دەيدى ول قۇرمەت قاعازىن كورسەتىپ.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.