قازاقستاننىڭ قۋاتتى ەلگە اينالارىنا كامىل سەنەمىن

اتىراۋ وبلىسىنداعى «تاتۋلىق» تاتار-باشقۇرت ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى رەگينا ۆاليشەۆا: «قازاقستاننىڭ قۋاتتى ەلگە اينالارىنا كامىل سەنەمىن»

قازاق جەرىندە كىندىك قانى تامعان, قازاق ەلىندە ءوسىپ-ونگەن وزگە ۇلت وكىلدەرى اراسىندا قازاقشا ەركىن سويلەيتىندەر جەتەرلىك. سولاردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى رەگينا ۆاليشەۆا. وڭىردەگى بايىرعى باسىلىمنىڭ بىرىنەن سانالاتىن «پريكاسپيسكايا كوممۋنا» گازەتىندە وتىز جىلدان استام تابان اۋدارماستان جۇمىس جاسايتىن ارىپتەسىمىز مۇنايلى اتىراۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وركەندەۋىن ءار قىرىنان كورسەتۋدە تالماي ەڭبەكتەنىپ كەلەدى. ەڭبەگى جەمىسسىز ەمەس, اسىرەسە, قازاقستاندىق پاتريوتيزم تاقىرىبىندا جازعان تۋىندىلارى «مەنىڭ وتانىم – قازاقستان!» دەپ اتالعان رەسپۋبليكالىق مادەني جوبانىڭ جۇلدەسىن يەلەندى. سونىمەن بىرگە, ول «اجار» قازاقستاننىڭ ىسكەر ايەلدەرى ۇلتتىق كونكۋرسىنىڭ يەگەرى اتاندى. ءوزى تاڭداعان كاسىبىنە ادالدىعىنان اينىماي, قالامىن سەرىك ەتكەن قالامگەر رەگينا ماتيعوللاقىزى جەرگىلىكتى جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدارۋعا دا ۋاقىت تاۋىپ ءجۇر. سونداي ءساتتى اۋدارماسىنىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى اقىن قادىر ءجۇسىپتىڭ «اققۋ» اڭگىمەسى وتكەن جىلى جارىق كورگەن «اينالايىن, اتىراۋ!» كىتابىنا ەنگىزىلدى.  قالامگەرلىگىمەن بىرگە جاستار اراسىندا وتانشىلدىق سەزىمدى قالىپتاستىرۋعا, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دوستىقتىڭ نىعايۋىنا ايتۋلى ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن تاتار حالقىنىڭ وكىلى رەگينا ماتيعوللاقىزىنىڭ قازاق اندەرىن ءوز ۇلتىنىڭ جاۋھارىنداي جاقسى كورەتىنىن, ءتىپتى, ۇيىندە قازاقشا ىڭىلداپ ءان ايتاتىنىن كوپ ەشكىم بىلمەيتىن شىعار. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتى مەن تاريحىن, ادەبيەتى مەن ءتىلىن ءوز ۇلتىنىڭ قۇندىلىقتارىنداي قۇرمەتتەيتىن ارىپتەسىمىزبەن اراداعى اڭگىمەمىز تومەندەگىشە ءوربىدى. – رەگينا ماتيعوللاقىزى, ءسىز قازاقستاندىق پاتريوتيزم تاقىرىبىنا كوبىرەك قالام تەربەپ ءجۇرسىز. بۇل تاقىرىپتى تاڭداۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟ – سۇراعىڭىزدىڭ استارىن ءتۇ­سىنىپ وتىرمىن. قازىرگى قوعامدىق فورماتسيانىڭ وزگەرۋىنە وراي جۋرناليستەردىڭ دەنى ەكونوميكالىق تاقىرىپتاردى, سونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز ونەركاسىبى, نە ساياسي تاقى­رىپتاردا تالدامالىق ساراپ­تامالار جازۋعا بەت بۇردى. ءويت­كەنى, بۇل سالالار بۇگىنگى جاھان­دانۋ داۋىرىندە ەڭ وقىلىمدى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى دەلىنەتىن پىكىر قالىپتاسىپ وتىر. الايدا, قوعامدىق وزگەرىستەردى, جالپى, قاي ەلدىڭ دە وركەندەۋىن تەك ەكونوميكامەن بايلانىستىرۋ ۇستىرتتەۋ بولار ەدى. ەكونوميكانىڭ ىرعاقتى دامۋىنا وڭ اسەر ەتەتىن باستى فاكتور – ەل ىشىندەگى ساياسي تۇراقتىلىق. دەمەك, ساياسي تۇراقتىلىعى قالىپ­تاسقان مەملەكەتتىڭ وركەن­دەۋى دە, كەلەشەگى دە كەمەل بولارىنا ەشكىمنىڭ داۋى جوق. مىنە, وسى تۇرعىدان ايتقاندا, ءبىز­دىڭ ورتاق ءۇيىمىز – قازاقستانداعى ۇلتارالىق دوستىقتى, ساياسي تۇراق­تىلىقتى ودان ءارى بەكىتە ءتۇسۋ ءۇشىن ارينە, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قاجەت. بۇعان ءوزىن قازاقستاننىڭ شىنايى پاتريوتىمىن دەپ سانايتىن ءار ازامات اتسالىسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مەنىڭ اكە-شەشەم دە, ءوزىم دە قازاقتىڭ جەرىندە تۋىپ-وستىك, وركەن جايدىق. قازاق حالقىنىڭ كەڭ دالاسىنداي دارحان كوڭىلىنەن مولىنان سۋسىندادىق. تۋعان باۋى­رىڭنان دا ىستىق كورىنەتىن تاما­شا دوستار تاپتىق. وسى ەلدە كوپ جىلعى ەڭبەگىمنىڭ زەينەتىن كورىپ كەلەمىن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستانداعى ءار ۇلتتىڭ وكىلى ۇلتتىق قۇندى­لىقتارىن جاڭعىرتۋعا, كەيىنگى ۇرپاعىنا ناسيحاتتاۋىنا كەڭىنەن جول اشىلدى. دەمەك, ءبىز – قازاق­ستاندىقتار قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قا­لىپ­ت­استىرۋدىڭ بەلسەندى اتسا­لىسۋشىسى بولۋىمىز قاجەت. ءبى­رىنشىدەن, بۇل تاقىرىپتى تاڭ­داۋى­ما وسى فاكتور سەبەپ بولسا, ەكىن­شىدەن, مۇنى ءوزىمنىڭ جۋر­نا­ليس­تىك قالاۋىم دەپ تە ايتۋعا بولادى. ال ەڭ باستى سەبەبىنە توقتال­سام, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز – مەم­لە­كەتتىك رامىزدەرى, كونستيتۋ­تسيا­سى بار, وزىندىك دامۋ جولىن تاڭ­داعان تاۋەلسىز ەل. ءبىزدىڭ جانە ءبىر ەرەكشەلىگىمىز, الەمنىڭ وزگە ءبىر­دە-ءبىر مەملەكەتىندە بۇرىن-سوڭ­دى كەزدەسپەگەن, ەلىمىزدە تۇ­ر­ا­­تىن بارشا ۇلتتىڭ ءبارىن ءبىر شا­ڭىراقتىڭ استىنا بىرىكتىرگەن قا­زاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى بار. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆپەن اسسام­بلەيا­نىڭ V جانە VI سەسسيالارى­نا قاتىسقانىمدا كەزدەستىم. ەل­­باسىنىڭ باستى ۇستانىمى – قا­زاق­ستانداعى ۇلتارالىق تاتۋ­لىق پەن دوستىقتى ساقتاۋ. سول كەز­دەسۋ­لەر­دەن كەيىن ەلدەگى ىشكى تۇراق­تى­لىق­تى بۇرىنعىدان بەرىك بەكىتە تۇسە­تىن تاتۋلىق پەن دوستىقتى ساق­تاۋ, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ تەك مەملەكەت باس­شىسىنىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاق­ستاندىقتاردىڭ ازاماتتىق پارىزى بولۋى كەرەك دەگەن ويعا بەكىندىم. – ءسىزدىڭ تاڭداۋىڭىزبەن اتىراۋداعى تاتار-باشقۇرت ەتنومادەني بىرلەستىگى «تاتۋلىق» دەپ اتالىپتى. سول راس پا؟ –  قازاق پەن تاتار حالىقتارىنىڭ تىلىندە دە, سالت-داستۇرىندە دە ءبىر-بىرىنە ۇقساستىق وتە كوپ. ەكى حالىق تا ءبىر-ءبىرىنىڭ ءسوزىن جاقسى تۇسىنەدى. ءتىپتى, كەيبىر سوزدەردىڭ ءبىر-ەكى ءار­پىن­دەگى ايىرماشىلىعى بولماسا, نەگىزىنەن ماعىناسى ەكى حالىقتىڭ ۇعىمىندا ءبىر ءسوزدى بىلدىرەدى. وسىن­داي ۇقساستىقتى «تاتۋلىق» سوزىنەن دە انىق اڭعارامىز. بۇل – ۇلى دوستىق, بەرەكە, بىرلىك دەگەن سوزدەردىڭ بالاماسى. جالپى, تاتۋلىق ءسوزىنىڭ ايتىلۋى, جازىلۋى عانا باسقا بولعانىمەن, بارلىق ۇلت تا وسىناۋ قۇندىلىعى جوعارى ءبىر اۋىز ءسوزدى قادىر تۇتارى انىق. ويتكەنى, ادامزات ءۇشىن تاتۋلىقتان, بەيبىت ومىردەن اسقان ەشقانداي قۇندىلىق جوق. قازاق حالقى سەكىلدى تاتار­لار دا تاتۋلىقتىڭ قادىرىن جە­تە سەزىنەدى. ءار وتباسىندا, ءوز­دەرى اۋاسىن جۇتىپ, سۋ ءىشىپ وتىر­عان ەلدىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتى­مەن بىتە قايناسقان تۋعان وتانىندا تاتۋلىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعانىن قالايدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ تۋرالى جارلىعى شىققاننان كەيىن وڭىرلەردە ءار ۇلتتىڭ ەتنو­مادەني بىرلەستىكتەرى جۇمىس جاساي باستادى. اتىراۋ وبلىسىن­دا تۇراتىن تاتار حالقىنىڭ وكىل­دەرى دە جينالىپ, ەتنومادەني ءبىر­لەستىك قۇرۋ ارقىلى ۇلتتىق قۇن­دى­لىقتارىمىزدى جاڭعىرتۋ تۇرعى­سىندا اقىلداستىق. ماسەلە بىرلەستىكتىڭ اتاۋىنا كەلگەندە ءارتۇر­لى نۇسقالار ايتىلدى. مەن دە ءوز ويىمدى ءبىلدىرىپ, «تاتۋ­لىق» ءسوزىنىڭ ماعىناسى مەن ءما­نىن تارقاتا ايتىپ بەردىم. ەلدى بىرلىككە, بەرەكەگە شاقىرار ۇسىنى­سىمدى بىرلەستىكتىڭ العاشقى جەتەك­­شىلىگىنە سايلانعان حاليت جاماليتدينوۆ باستاپ, وزگەلەرى قىزۋ قولدادى. – ءسىزدىڭ قازاقشا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەيتىنىڭىزدى بايقاپ وتىرمىن. قازاقشانى قاشان, قالاي ۇيرەنىپ ءجۇرسىز؟ – شىنىمدى ايتسام, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋىمە, ءوزىمنىڭ انا تىلىمە وتە ۇقساس مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋىمە اكە-شەشەمنىڭ ىقپالى وتە زور بولدى. اكەم ماتيعوللا حۋسنۋتدينوۆ ءبىر اكە-شەشەدەن تاراعان ءتورت با­لانىڭ ەڭ كەنجەسى ەكەن. ءۇش اعا­سى بىردەي سوعىسقا اتتانىپ, ون ءۇش جاسىندا گۋرەۆتەگى (قازىرگى اتىراۋ) ماشينا جاساۋ زاۋىتىنا جۇمىسقا ورنالاسقان. جۇمىستى جانىن سالا اتقاراتىن ەڭبەكقور اكەم ون بەس جاسىندا « ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. سوعىس جىلدارىنداعى اۋىرتپالىق دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, 57 جاسىندا ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ومىردەن وتكەنگە دەيىن سوعىستان ورالماعان ءۇش اعاسىنىڭ ءبىر دەرەگىن بىلە الماعانىنا وكىنەتىن. كەيىن ەلىمىزدە سوعىستان ورالماعان, نە حابار-وشارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەر تۋرالى شىققان «بوزداقتار» كىتابىنان اكەمنىڭ ءۇش اعاسىنىڭ ۇلكەنى لەنينگراد تۇبىندە, ەكىنشىسى – ماماي قورعانىندا, ءۇشىنشىسى سمولەنسك ماڭىندا قازا تاپقانى جايىنداعى دەرەككە قانىقتىق. ال شەشەم – ۇرحيا فاحرۋت­دينوۆا جوعارى ءبىلىمدى پەداگوگ بولاتىن. شەشەم 17 جاسىندا ماقات اۋدانىنداعى بايشوناس دەگەن اۋىلعا جولدامامەن مۇعالىمدىك جۇمىسقا جىبەرىلىپتى. سول اۋىلعا جۇك ماشيناسىمەن بارعان ەكەن. جاز ايى بولسا كەرەك, كۇن وتە ىس­تىق بولىپتى. سوندا جۇك ما­شيناسىنداعى قازاق ايەلدەرى مەنىڭ شەشەمدى وزدەرىنىڭ ورامالىمەن كۇننىڭ ىستىعىنان قورعاشتاپ, قامقورلىق تانىتقان عوي. شەشەم كوزى تىرىسىندە بايشوناستىق قازاق ايەلدەرىنىڭ سول قامقورلىعىن ەرەكشە قيماستىقپەن ۇدايى ەسكە الىپ وتىرۋشى ەدى. ءبىر قىزىعى, اكەمنىڭ دە, شە­شەم­نىڭ دە ۇلتى تاتار بولعا­نىمەن, وتباسىندا ءبىر-بىرىمەن تازا قازاقشا سويلەسەتىنىنە تالاي رەت كۋا بولعانبىز. بۇل ولاردىڭ جاستايىنان قازاقتاردىڭ اراسىندا وسكەننەن, دارحان دالاداي كەڭ پەيىلدى ۇلت وكىلدەرىنىڭ قام­قورلىعىن كوپ كورگەننەن كەيىنگى سىيلاستىعى, قۇرمەتى شىعار دەپ ويلايمىن. بالا كۇنى­مىزدە اكە-شەشەمنەن العاش رەت «سول كىسىنىڭ كوڭىلىن تاپتىم با؟», «كىسىنىڭ كوڭىلى قالماسىن!» دەگەن ناعىز قازاقشا سوزدەردى ەستىدىم. كەيىن شەشەم «اينالايىن, ادامدى رەنجىتپە», «كىسىنى ەشقاشان قورلاما» دەگەن سوزدەردى قۇلاعى­مىزعا قازاقشا قۇيىپ وتىراتىن. شەشەم تاتارستانعا تۋىسقان­دارىنا بارعاندا, ەلگە ورالۋعا اسىعاتىن. بىردە بىلاي دەپ كەلدى: «قاندىاعاش ستانساسىنا كەلگەنشە ۇيقىم كەلمەدى. ستانسادان باسىندا اق ورامالى بار قازاق ايەلىن كورگەن سوڭ كوڭىلىم جايلانىپ سالا بەردى. ەلىمە امان جەتكەن ەكەنمىن عوي دەپ, وي, ءبىر راحاتتانعانىم-اي. تۋعان جەردىڭ قادىرىنە نە جەتەدى, سودان گۋرەۆكە جەتكەنشە, الاڭسىز ۇيىقتادىم». ءبىزدىڭ داستارقانىمىزدان باۋىر­­­ساق ۇزىلمەيتىن, قازاقشا ەت اسى­لاتىن. وسىنىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن, تاريحى مەن ادەبيەتىن, مادەنيەتى مەن ونەرىن تەرەڭ بىلۋىمە, قازاقشا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەۋىمە وڭ اسەر ەتكەنىن جا­سىر­عىم كەلمەيدى. وسە كەلە اكە-شە­شەمنىڭ قازاقشا ايتقان وسى سوزدەرىن ساعىناتىن, ءجيى ەسكە الاتىن بولدىم. بىلەسىڭ بە, مەن بۇل كۇن­دەرى ءۇي­دە جۇرگەندە قازاق كومپوزي­تور­­لارى­نىڭ اندەرىن ءسۇيىپ تىڭ­داۋ­دى ادەتكە اينالدىرىپ الدىم. اسىرەسە, قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى – ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «اق بانتيك», «اقەركە-اقجايىق», «اقماڭدايلىم», «انا تۋرالى جىر» اندەرىن تىڭداعاندى ەرەكشە جاقسى كورەمىن. ءتىپتى, ۇيالى تەلەفونىما قوڭىراۋ شالىنعاندا ءشامشى اعانىڭ «اقەركە-اقجايىق» ءانى توگىلىپ تۇرادى. كۇنىنە ۇيالى تەلەفونىما بىرنەشە قوڭىراۋ تۇسسە, سونشا رەت «اقەركە-اقجايىقتى» تىڭدايمىن. تاتار حالقىنىڭ اندەرىمەن بىرگە قازاقشا اۋەندەردى تىڭداعان سايىن بويىما ەرەكشە قۋات بىتكەندەي, ءبىر راحات كۇيدى باس­تان كەشەمىن. باسقاشا ايتقاندا, مەن قازاقتىڭ جانىن ءبىر كىسىدەي تۇسىنە الامىن. بۇل ءوز حالقىمنىڭ ونەرىنە, سالت-داستۇرىنە, تاريحى مەن ادەبيەتىنە ەنجار قارايمىن, قۇرمەتتەمەيمىن دەگەن پىكىرىم ەمەس. – قازاقستانداعى سان ۇلت وكىلدەرىنىڭ باستى بايلىعى رەتىندە نەنى ايتار ەدىڭىز؟ – بايىبىنا بارعان جانعا باي­لىق دەگەننىڭ ۇعىمى تەرەڭ عوي. بىرەۋلەردىڭ قازىرگى نارىقتىق ەكونوميكا كەزەڭىندە الدىمەن ماتەريالدىق بايلىقتى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, سوعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جاتاتىنىن ءتۇسى­نۋگە بولاتىن شىعار. بۇل رەتتە ءوز زامانىنىڭ ۇلى ويشىلى سەر­ۆانتەستىڭ «بايلىق – بايلىققا يە بولۋدا ەمەس, ونى جاراتا ءبىلۋ­دە» دە­گەنىندەي, ءبىزدىڭ ەلىمىز تولا­عاي تابىس تۇسىرەر تابيعي باي­لىق­قا كەندە ەمەس. دەگەنمەن, ءار قازاق­­ستاندىقتىڭ, اسىرەسە, ەل جاس­تارىنىڭ جاھاندانۋ داۋىرىندە جۇتىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا تەرەڭ ءسىڭى­رىپ, رۋحاني بايلىقتى مولىنان جيعانىن قالار ەدىم. ويتكەنى, ۇلت­تىق قۇندىلىعىن قادىرلەي ءبى­لە­تىن, كەيىنگى ۇرپاعىنا اماناتتاي الاتىن ۇلت قانا ماڭگىلىك بولا الادى. قازاقستاندىقتاردىڭ باستى بايلىعى – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى, ۇلتتار اراسىنداعى مىزعىماس دوستىق! مەن ءوزىمنىڭ وتانىم –تاۋەلسىز قازاقستانىمدى, ەكونو­مي­كالىق وركەندەۋ جولىنداعى جەتىستىكتەرىن ءاردايىم ماقتان تۇتامىن. بىزدە ۇلتارالىق تاتۋلىق بار, ەكونوميكالىق وركەندەۋ بار, ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءبىر عانا ماقسات تۇرۋى كەرەك. ول – تاۋەلسىز قازاقستاندى قۋاتتى ەلگە اينالدىرۋ. بۇل ءۇشىن ارينە, ەلىمىز بۇگىنگى ەكونوميكالىق جەتىستىگىن الدا دا جەتىلدىرە ءتۇسىپ, ءسويتىپ, الەم­دەگى ەڭ قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى لەگىندە بولۋى ءتيىس. وسى ورايدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ بار ارمان-ماقساتىن ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, تاۋەلسىز قازاقستاندى باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ بىرىنە اينالدىرۋ جولىنداعى ىزگىلىكتى ءىسىنىڭ جەمىستى بولارىنا, تەك ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋمەن شەكتەلىپ قالماي, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى بۇگىنگى قالپىندا ساقتايتىنىمىزعا, الەمدىك سىن-قاتەرلەرگە باتىل تويتارىس بەرىپ, تاۋەلسىز قازاقستانىمىزدىڭ قۋات­تى ەلگە اينالارىنا كامىل سەنەمىن. اڭگىمەلەسكەن جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان». اتىراۋ وبلىسى.