ەلباسىنىڭ: «تاراز قالاسى – ەلىمىزدەگى حيميا ونەركاسىبىنىڭ وتانى. قاراتاۋ وڭىرىندەگى فوسفور رۋداسىنىڭ بۇگىنگى ناقتىلانعان كولەمى 5-6 ميلليارد توننا بولسا, ال جالپى جوباسى 15 ميللياردتى قۇرايدى. ياعني, الەمدەگى 4-ورىندا تۇرمىز. كەڭەس وداعى كەزىندە فوسفوردىڭ ۇشتەن ءبىرىن شىعاراتىنبىز. سونىڭ ءبارى توقتاپ قالعان. سوندىقتان بارلىعىمىز جابىلىپ, ۇكىمەت بولىپ قارجى تارتىپ, حالىق بولىپ, بۇكىل وڭتۇستىك ءوڭىرىنىڭ جاعدايىن تۇزەۋ, ەلىمىزگە كوپ پايدا كەلتىرۋ جاعىن ويلاستىرۋ كەرەك», دەگەن ءسوزىن جامبىلدىق حيمياشىلار ءالى ۇمىتقان جوق.
بۇگىنگى تاڭدا “قاراتاۋ” مەن “شولاقتاۋ” تاۋ-كەن ءوڭدەۋ كەشەندەرىن, “مينەرالدىق تىڭايتقىشتار” فيليالى مەن “جاڭا جامبىل فوسفور زاۋىتى” سەكىلدى نىسانداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان «قازفوسفات» جشس ءوڭىر ەكونوميكاسىن ورگە سۇيرەگەن قۋاتتى لوكوموتيۆ دەسە دە بولعانداي. بۇرىنعىداي ەمەس, ول قازىر فوسفور كەنىن وندىرۋدەن باستاپ, ونى وڭدەۋ مەن دايىن ءونىم شىعارۋ, حيميا كاسىپورىندارى ءۇشىن وسى ونىمدەردى ساتۋ جۇمىستارىمەن دە شۇعىلدانادى.توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە زاۋىت جىلىنا بار بولعانى 5-6 مىڭ توننا فوسفور وندىرسە, قازىر جىلىنا 100 مىڭ توننادان استام سارى فوسفور شيكىزاتىن ەكسپورتقا شىعارىپ وتىر.
زاۋىتتا فوسفوريتتەردى سۋسپەنزيالىق-فلوتاتسيالىق بايىتۋ فابريكاسىن سالۋ ءجانە جاڭعىرتۋ جانە كۇكىرت قىشقىلى تسەحىن سالۋ بويىنشا جوبالار جۇزەگە استى. بۇل حيميا سالاسىنداعى كوكس, كالتسيلەنگەن سودا, كۇكىرت قىشقىلى سياقتى قۇرامداستار تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋگە جانە حيميا ءوندىرىسى كولەمدەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەۋروپاداعى ءىرى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى, چەح ەلىنىڭ «Fosfa» a.s.» اتتى كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, گەكسامەتافوسفات ءناتريى مەن تاعامدىق فوسفات وندىرەتىن تسەحتى ىسكە قوستى. بۇل كاسىپورىننىڭ جالپى قۇنى 500 ميلليون تەڭگە بولدى.
گەكسامەتافوسفات ءونىمىنىڭ ەۋروپاداعى قولدانىلۋ اياسى وتە كەڭ. ول سۋدى حيميالىق وڭدەۋدەن باستاپ تاعام ونەركاسىبىندە, قۇراماجەمدى دايىنداۋدا, توقىما ونەركاسىبىندە, بوياۋ وندىرىسىندە, كەراميكالىق ونەركاسىپتە, تازالاعىش قۇرالدارىن وندىرەتىن كاسىپورىنداردا كەڭىنەن قولدانىلادى. دەمەك, زاۋىت سارى فوسفور وندىرۋمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جاڭا ونىمدەردى ەۋروپا مەن تدم ەلدەرىنە وتكەرە باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە كومپانيانىڭ ءونىمى الەمنىڭ 30-عا جۋىق مەملەكەتىنە جونەلتىلۋدە.
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, «قازفوسفات» جشس قولعا العان بولاشاعى مول جوبانىڭ ءبىرى – ونىمدىلىگى جىلىنا 600 مىڭ توننالىق جاڭا كۇكىرت قىشقىلى ءوندىرىسىن سالۋ. بۇل زاۋىتقا ءوندىرىلەتىن تىڭايتقىشتاردىڭ وزىندىك قۇنىن قاداعالاپ وتىرۋعا, رىنوكتا قالىپتاسقان باسەكەلەستىك پوزيتسياسىن نىعايتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن ءبىرگە, سوڭعى جىلدار ىشىندە كومپانيا وندىرىسكە مىنانداي ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ەنگىزدى. اتاپ ايتساق, ولار: №№ 5 جانە 6 پەشتەردە پەش گازىن كادەگە جاراتۋ جۇيەسى (پگكجج); تاعامدىق ورتوفوسفور قىشقىلىن شىعاراتىن ءوندىرىس; تۇيىرشىكتەلگەن ناتري ءۇشپوليفوسفاتىن شىعاراتىن ءوندىرىس; چەحتىڭ «Fosfa» a.s.» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, ناتري گەكسامەتافوسفاتىن شىعاراتىن ءوندىرىس; فوسفور شلامىن كادەگە اسىرۋ; سارى فوسفوردى زياندى ورگانيكالىق قوسپالاردان تازارتۋ سياقتى بولىپ جالعاسا بەرەدى.
ال بۇل جوبالاردىڭ ەنگىزىلۋى: فوسفور ءوندىرىسى قالدىقتارىن مولىراق پايدالانۋعا; قالا مەن وبلىستىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا; قۋات رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋدى قامتاماسىز ەتۋگە; دايار ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تۇسىرۋگە; جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا; ءونىمدى جوعارعى قوسىمشا قۇنمەن شىعارۋعا; شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تۇسىرۋگە جانە شىعارىلاتىن ءونىم اسسورتيمەنتى مەن وتكەرۋ رىنوگىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەردى. ول, تاعى دا قايتالاپ ايتامىز, رەسەيدەن باستاپ الەمنىڭ 30-عا جۋىق مەملەكەتىمەن ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتۋعا قول جەتكىزىپ وتىر.
كومپانيادا ءوندىرىستى جەتىلدىرۋ مەن قايتا قۇرۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارى بەكىتىلگەن. تەك 2010-2013 جىلدار ارالىعىندا وندىرىسكە 18,7 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. قازىر كەلەسى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ولاردىڭ كەيبىرىن اتاپ ايتساق: ناتري ءۇشپوليفوسفاتىن وندىرەتىن № 8 تسەحتا پگكجج-ى مەن № 7 جانە № 8 پەشتەردىڭ پگكجج-ىن سالۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. بۇل تابيعي گازدى ۇنەمدى پايدالانۋعا جانە ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. امموفوس تسەحىنىڭ ەفق-1 ءبولىمشەسىن قايتا قۇرۋدان وتكىزۋدىڭ 1-كەزەڭىنىڭ جۇمىستارى دا باستالعان. «نيۋيف» ااق-پەن ەفق-1 بولىمشەسىن جىلدىق ونىمدىلىگى 220 مىڭ توننا ر2و5 بولارلىق ەتىپ قايتا قۇرىپ, جەتىلدىرۋگە كەلىسىمشارت جاسالعان. بۇل وسى بولىمشە شىعاراتىن ونىمدىك قىشقىلدان جىلىنا 500 مىڭ توننا امموفوس وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەفق-2 بولىمشەسىن, ەكستراكتوردىڭ ەكى قورابىن, ەكى تاسپالى سۇزگىنى قايتا قۇرۋدان وتكىزۋ قولعا الىنىپتى. بۇل امموفوس ءوندىرۋدى 1 ميلليون تونناعا دەيىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, دەيدى ماماندار. زاۋىتتا نارلىلىگى جوعارى فوسفاتتار (تۇيىرشىكتەلگەن تكف) شىعارۋ ءۇشىن ازىقتىق فوسفاتتار ءوندىرىسى قايتا قۇرۋدان وتكىزىلە باستاۋى دا قۋانتادى. بۇل جوبا ءوز كەزەگىندە ازىقتىق فوسفاتتاردى ساتۋ كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. پەش گازىنان ەتانول الاتىن ءوندىرىس تە سالىنباق. بۇل جوبا قوسىمشا قۇنى جوعارى ءونىم وندىرۋگە جانە ءوڭىر ەكولوگياسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى انىق. بۇل ءۇشىن ماماندار قىتاي جانە جاڭا زەلانديامەن كەلىسسوز جۇرگىزگەن. سىناق قىتاي ەلىندە وتپەك. سونىمەن بىرگە, سحز فيليالىندا NPK تىڭايتقىشتارىن شىعاراتىن ءوندىرىس سالىنۋ جوسپارلانۋدا. «Arvi fertis» فيرماسىمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋدىڭ نيەتتىك حاتتاماسىنا دا قول قويىلعان. عيماراتتار مەن قۇرال-جابدىقتاردى تەحنيكالىق اۋديتتەن وتكىزۋ اياقتالىپتى. ءۇشحلورلى فوسفور ءوندىرىسى جوباسىمەن «لانكسەسس» كومپانياسى اينالىسۋدا ەكەن. بۇل ەل كولەمىندە ورىن الىپ وتىرعان ءۇشحلورلى فوسفورعا دەگەن زارۋلىك ماسەلەسىن شەشۋگە, ءوندىرىستى ديففەرەنتسيالاۋعا, جاڭا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋعا, فوسفورى بار ءونىم اسسورتيمەنتتەرىن ءوسىرىپ, كوبەيتۋگە جول اشادى. بەسكۇكىرتتى فوسفور ءوندىرىسى دە جوبالانىپ وتىر. ونىمەن «CL» كومپانياسى اينالىسا باستاعان. بۇل وتكەرۋ رىنوگىن كەڭەيتىپ, شىعارىلاتىن ءونىم اسسورتيمەنتىن كوبەيتۋگە, ەلدەگى يمپورتتىق ورىندى وسىرە تۇسۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى. فوسفور ءوندىرىسى قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ارقىلى NPK, NPSK تىڭايتقىشتارىن شىعاراتىن ءوندىرىس تە قولعا الىنباقشى. فوسفور ءوندىرىسى قالدىقتارىن (كوتترەلدى-سۇتتىكتى) قايتا وڭدەۋ ارقىلى ازوتتى-فوسفورلى-كالي تىڭايتقىشتارىن (NPK) وندىرەتىن جوبانىڭ ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى ساراپتاۋ باعاسى الىنعان.
كەن بايىتۋ فابريكاسى دا سالىنباق. «كوكجون» كەنىشىنىڭ كاربونات ىسپەتتى فوسفور كەندەرىن بايىتۋدىڭ پرينتسيپتىك تەحنولوگيالىق نوبايى بەكىتىلدى. بەكىتىلگەن نوباي بويىنشا فلوتاتسيالىق بايىتۋ فابريكاسىنىڭ 1-كەزەكتەگى قۇرىلىسىن سالۋعا شەشىم قابىلدانىپتى. قاراتاۋ فوسفور كەندەرىن بايىتۋدىڭ دا تەن-ءى جاسالىپتى. «اق» قىشقىل وندىرەتىن (تازارتىلعان ەفق) زاماناۋي ءوندىرىس تە قولعا الىنباقشى. تاراز قالاسىنداعى «مينەرالدى تىڭايتقىشتار» فيليالىندا ونىمدىلىگى جىلىنا 120 مىڭ توننا ر2و5 بولارلىق «اق» قىشقىل شىعاراتىن ءوندىرىس سالۋ جونىندە «CL» كومپانياسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلگەن.
مىنە, زاۋىتتاعى وسىنداي ۇلكەن جوبالار «قازفوسفاتتىڭ» ادىمىن اشىپ, ونىمدەرىن الداعى ۋاقىتتا وزگە ەلدەرگە, ياعني الەمنىڭ 30-عا جۋىق مەملەكەتىنە ەكسپورتتاۋعا كەڭ مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.