جىمپيتى كوتەرىلىسى

1928 جىلى ءىرى بايلاردى كامپەسكەلەۋ تۋرالى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاۋلىسى شىق­قاننان كەيىن ەل ءىشى الا توپالاڭ بولىپ كەتتى. اسىرەسە, باي ادامداردىڭ ما­زا­­سىن قاشىردى. استىق دايىنداۋ ناۋ­­قانى كەزەڭىندە بايلاردان ارتىق استىق­تى ۇكىمەتكە تاپسىرۋىن تالاپ ەتۋ جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرا ءتۇس­تى. وسىنداي كەلەڭسىزدىك سالدارىنان بۇلدىرتى وزەنىنىڭ ورتا ساعاسىندا ورنا­لاسقان №15, №19 اۋىلداردا باي مەن كەدەي اراسىندا الاۋىزدىق پايدا بولىپ, كەڭەستىك بيلىككە قارسى نارازىلىق باستالعان. عابباس دوسمۇحامەدوۆ پەن حۇسايىن ءادىلوۆ باستاعان كوتەرىلىسشىلەر جاسىرىن ماجىلىستەر ۇيىمداستىرىپ, ۇكىمەتكە ارتىق استىق پەن ات كولىك بەرۋدەن باس تارتقان, حالىق اراسىندا كەڭەستىك بيلىككە قارسى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەن, ءتىپتى, ولاردىڭ اشىنعانى سونداي, جايىلىم جانە شابىندىق جەردى ورتەۋگە دەيىن بارعان.

1928 جىلدىڭ قاڭتار-اقپان ايلارىندا ي.ءستاليننىڭ سىبىرگە استىق دايىنداۋدى جەدەلدەتۋ ءۇشىن ساپارعا شىققانى تاريحتان بەلگىلى. ول وسى ساپارىندا سويلەگەن سوزىندە زاڭ سالاسى ورگاندارىنا رسفسر قىلمىستىق ىستەر كودەكسىنىڭ 107-بابىن پايدالانىپ, استىق دايىنداۋ جوسپارىن ورىنداماعان شارۋالاردى جاپپاي سوتتاۋدى تالاپ ەتەدى. العاشىندا استىق دايىنداۋ كەڭسەلەرىندە قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانعان, استىقتى قايتا ساتىپ, الىپساتارلىقپەن اينالىسقاندار سوتتالعان. ال 1929 جىلعا قاراي زاڭ ورگاندارى تىكەلەي استىق ءوسىرىپ, ساقتاپ وتىرعان ەڭبەكقور شارۋاعا قىرعيداي تيە باستاعان. ستاليندىك قاتىگەز ساياساتتىڭ قۇرىعىنا بارلىق قازاق اۋىلدارى, ونىڭ ىشىندە ورال وكرۋگىنە قاراستى جىمپيتى اۋدانى دا ىلىكتى.

...1929 جىلى 15 اقپاندا عابباس دوسمۇحامەدوۆتىڭ ۇيىندە №15 اۋىل (بۇرىنعى بۇلدىرتى بولىسى) بايلارىنىڭ جاسىرىن ءماجىلىسى وتەدى. ماجىلىسكە وسپان­عالي رامازانوۆ, ساقتاعان سۋحام­بەرليەۆ, ەسقالي ابىلعازيەۆ, ەسەن قا­را­شولاقوۆ, حايرۋللا مايدانوۆ, تولەۋ­قايىر بولاتوۆ, وتەعالي ەسقاليەۆ, ات­قامىنەر باتىرعالي جامبەرگەنوۆ جانە اتقامىنەر, اۋىلدىق كەڭەس مۇشەسى داۋلەتيار سۋحانوۆ قاتىسىپ, وزدەرىنە كەدەيلەر مەن باتىراقتار تاراپىنان قىسىم كۇشەيگەنىن, استىق وتكىزۋدىڭ شەكتى مولشەرى قويىلعانىن ايتىپ, كەدەيلەرگە قالاي قارسى تۇرامىز, ارتىق استىقتى تاپسىرۋدان قالاي جالتارامىز دەگەن ماسەلەنى تالقىلايدى. ع.دوسمۇحامەدوۆ «قالاي دا استىق تاپسىرۋدان جالتارۋ قاجەتتىگىن, ويتكەنى ءىنىسى جاھانشادان العان حابار بويىنشا جاقىن ارادا سوعىس بولىپ, كەڭەس وكىمەتى قۇلايتىنىن, سوندىقتان ۇيىمداسىپ وڭتايلى ءساتتى كۇتۋ كەرەكتىگىن, كەدەي-باتىراقتارمەن كەيىن ەسەپتەسۋگە بولاتىنىن» مالىمدەيدى. ماجىلىسكە قاتىسۋشىلار بۇل ۇسىنىسپەن كەلىسىپ, بىرىگىپ ارەكەت ەتۋگە ۋاعدالاسىپ تارقاسادى.

وسىنداي جاسىرىن جيىن بىرنەشە مارتە وتەدى. جاھانشا دوسمۇحامەدوۆپەن بايلانىس ورناتۋعا شەشىم قابىلداپ, وعان تۋىسى ۆيلدان ىزماعامبەتوۆ پەن عابباستىڭ ۇلى نۇعماندى جىبەرۋدى ۇيعارادى. ولار قايتىپ كەلگەنشە ارتىق استىق تاپسىرۋدان بارىنشا جالتارا تۇرۋعا, اربا كولىكتى مۇلدەم بەرمەۋگە ءبىراۋىزدان كەلىسەدى.

گپۋ-دىڭ ورال وكرۋگتىك ءبولىمىنىڭ ايىپتاۋ قورىتىندىسىندا «ۇيىمعا قاتىسۋشىلار ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇيىنە ءتۇن سا­يىن جينالىپ, ۇزاق اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن بولعان, وسىنىڭ ءوزى جوعارىدا اتالعان بايلار مەن اتقامىنەرلەردىڭ ۇيىمداسقان انتيكەڭەستىك قىزمەتتەرىن ايقىنداي تۇسەدى» دەپ كورسەتىلگەن. ءسويتىپ, بۇل دەرەكتى جىمپيتى اۋدانى №15 جانە №19 اۋىلدارىنداعى اۋقاتتى ادامدارىنىڭ نارازىلىق ارەكەتىن كەڭەستىك بيلىكتىڭ ساياساتىنا قارسى باعىتتالعان باسكوتەرۋ دەپ ەسەپتەگەن. كەڭەس وكىمەتى اۋىل كەدەيىن بايعا قارسى قويىپ, تاپتىق كۇرەستى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. جينالىستاردا كومسومول, كەدەي, باتىراقتار بايلاردى سوكتى. ارتىق استىعىن تاپسىرماي, جاسىرعانى ءۇشىن 1929 جىلى مامىر ايىندا ساقتاعان سۋحامبەرليەۆكە – 650 سوم, 500 پۇت تارى, ەسقالي ابىلعازيەۆكە– 1088 سوم, 800 پۇت تارى, تولەۋقايىر بولاتوۆقا – 600 سوم, 500 پۇت تارى, باتىرعالي جاقىپوۆقا – 2000 سوم, مۇگىلسىن ەلامانوۆاعا– 2200 سوم, 200 پۇت تارى, ال ماۋسىمدا عابباس دوسمۇحامەدوۆكە – 1300 سوم, 1000 پۇت بيداي وتكىزۋ مىندەتتەلەدى.

1928 جىلى ع.دوسمۇحامەدوۆ, و.راما­زانوۆ, س.سۋحامبەرليەۆ, ب.جامبەرگەنوۆ, ت.ب. بايلارعا «استىق دايىنداۋ ناۋقانى كەزەڭىندە تارىنىڭ ارتىعىن جاسىردى, پايدا تابۋ ماقساتىندا كەدەيلەرگە پۇتىن 2-3 سومعا ساتتى» دەپ كىنا تاققان.

قۇجاتتارعا قاراساق, 1929 جىلى قاراشا ايىندا ساقتاعان سۋحامبەرليەۆتىڭ 200 جىلقى, 40-50 سيىر, 100 قويىنان – 2 جىلقى, 4 سيىر, 10 قويى عانا قالعان. اتقامىنەر حۇسايىن ءادىلوۆتىڭ دە 10 جىلقى, 15 سيىر, 100 قويىنان – 1 جىلقى, 3 سيىر, 10 قوي قالعان. تولەۋقايىر بولاتوۆتىڭ 12 سيىرىنان ۇشەۋى قالعان. حايرۋللا مايدانوۆ 7 جىلقى, 11 سيىر, 48 قويىنان ايىرىلعان. كۋاگەرلەردىڭ ءبىرىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قىزىلوردا قالاسىندا قىزمەتتە جۇرگەن جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ اعاسى عابباسقا جازعان حاتىندا: «4 جىلقى, 4 سيىردان باسقا مالدىڭ بارلىعىن ساتىپ, ودان تۇسكەن اقشاعا ءۇي ىشىنە قاجەتتى دۇنيەلەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرال-سايماندارىن الۋعا» كەڭەس بەرگەن ەكەن.

اۋىلداعى اۋقاتتى ادامدار مالىن جاپپاي ساتۋى كەڭەس ساياساتىنا قارسى نارازىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرى بولدى. بۇدان باسقا, بيلىككە نارازى توپ ورال وكرۋگىنەن تىس جەرلەرگە قونىس اۋدارۋ جاعىن دا ويلاستىرادى. بۇل كەزدە نارازى توپتى جازالاۋ ءۇشىن گپۋ تاراپىنان قارا بۇلت تا قويۋلانىپ كەلە جاتقان ەدى. مىسالى, عابباس دوسمۇحامەدوۆكە «كولىك سۇراي كەلگەن اۋىلدىق كەڭەس حاتشىسى اتۋللا قوجاحمەتوۆتى سويىلمەن ۇردى», «بۇرىنعى قارىزىن سۇراعانى ءۇشىن بلكجو مۇشەسى, باتىراق زاينۋللا دانوۆتى سابادى», ەسقالي ابىلعازيەۆ پەن بالاسى وتەۋعاليعا «ۋاكىل عابدەش بايمۇحانوۆتى قامشىمەن ۇرىپ-سوعىپ, ۇستىندەگى كيىمىن جىرتىپ تاس­تادى», وسپانعالي رامازانوۆقا «ۋاكىل قۇدايبەرگەن نۇقىشوۆتى ۇرىپ-سوعىپ, قىلعىندىردى» دەگەن سياقتى شاعىمدار تولتىرىلعان.

1929 جىلى ماۋسىم ايىندا قوسوبا مەكەنىندە «اق جول» ارتەلىنىڭ 100 دەسيا­تيناعا جۋىق شابىندىق جانە جايى­لىمدىق جەرى ورتەنەدى. №19 اۋىلعا قاراستى بوزوبا مەكەنىندەگى 135 دەسياتينا اۋماق تا جانىپ كەتكەن. تەرگەۋ بۇل قاستاندىقتى عابباس دوسمۇحامەدوۆ, تولەۋقايىر بولاتوۆ, حۇسايىن ءادىلوۆ باستاعان بايلاردىڭ ارەكەتى دەپ باعالاعان. 1929 جىلى جىمپيتى اۋداندىق ميليتسيا ءبولىمى قىلمىستىق ءىس اشىپ, №15 اۋىل ازاماتتارى عابباس دوسمۇحامەدوۆ, ساقتاعان سۋحامبەرليەۆ, داۋلەتيار سۋحانوۆ, باتىرعالي جامبەرگەنوۆ, سەرىك بيسەنباەۆ, وتەۋعالي ەسقاليەۆ, ەسقالي ابىلعازيەۆ, ەسەن قاراشولاقوۆ, ادىلگەرەي ۇمبەتاليەۆ, رىسجان سۇلەيمەنوۆ, مىرزاعالي وسپانعاليەۆ, تولەۋقايىر بولاتوۆ, وسپانعالي رامازانوۆ, ايتمۇحان اتاشەۆتاردى تۇتقىنداپ, جىمپيتىداعى تەرگەۋ ۇيىنە قامايدى. ولارعا كەڭەستىك بيلىككە قارسى شىققانى ءۇشىن ايىپ تاعىلعان. كەيىن قىلمىسى انىقتالماعان ءا.ۇمبەتاليەۆ پەن م.وسپانعاليەۆ بوساتىلعان. ال جەر ورتەگەنى ءۇشىن ۇستالعان ەكى جاس بالا سەرىك بيسەنباەۆ پەن ايتمۇحان اتاشەۆقا ەشقايدا كەتپەۋ تۋرالى قولحات بەرىلگەن.

23 ماۋسىمدا حۇسايىن ءادىلوۆ باستاعان №19 اۋىلدىڭ بايلارىنا قاتىستى ءىس قول­عا الىنىپ, حۇسايىن ءادىلوۆ, جۇما­باي كۋپاەۆ, باتىرعالي جاقىپوۆ, ءابدى­راحمان بايعوجيەۆ قامالعان. كەيىن ج.كۋپاەۆ بوساتىلىپ, كۋاگەر رەتىندە قال­­عان. 2 شىلدەدە مۇگىلسىن ەلامانوۆا مەن مىرزاعالي تەمىرحانوۆتى قاماۋ جونىندە قاۋلى شىققان. «بۋرجۋي» م.ەلا­مانوۆانىڭ اقتوبە وكرۋگى اۋما­عىن­دا قاشىپ جۇرگەندىگى ايتىلىپ, ول كەيىنىرەك قاماۋعا الىنعان. 1929 جىلى 24 شىلدەدە تەرگەۋ ءىسى ءتامامدالىپ, ع.دوس­مۇحامەدوۆ, س.سۋحامبەرليەۆ, د.سۋ­حانوۆ, ب.جامبەرگەنوۆ, ءو.ەسقاليەۆ, ە.ابىلعازيەۆ, ە.قاراشولاقوۆ, ت.بولاتوۆ, ر.سۇلەيمەنوۆ, و.رامازانوۆ, ح.ءادىلوۆ, ب.جاقىپوۆ, ءا.بايعوجيەۆ, م.ەلامانوۆا, م.تەمىرحانوۆ – بارلىعى 15 ادامدى وگپۋ-دىڭ ورال وكرۋگتىك بولىمىنە, ياعني ورال قالاسىنا جونەلتەدى. 1929 جىلى 30 جەلتوقساندا 16 ادامعا ايىپ تاعىلادى. تەرگەۋ بارىسىندا 42 ادامنان كۋاگەر رەتىندە جاۋاپ الىنعان. 31 جەلتوقساندا قىلمىستىق ىسكە قاجەتتى دەرەك تولىق جينالعانىن ەسكەرە وتىرىپ, ۆيلدان ىزماعامبەتوۆ پەن نۇعمان عابباسوۆتىڭ قولعا تۇسپەگەنىنە قاراماستان تەرگەۋ اياقتالدى دەپ ەسەپتەپ, ايىپتاۋ قورىتىندىسىن دايىنداۋعا كىرىسۋ ۇيعارىلادى.

1930 جىلى 31 قاڭتاردا رسفسر-ءدىڭ قك-ءنىڭ 58-8, 58-9, 58-10, 58-11-باپتارى نەگىزىندە قورىتىندى شىعارىلىپ, 16 ادامعا «كەڭەستىك بيلىك وكىلدەرىنە قارسىلىق ءبىلدىردى, مەملەكەتتىڭ جانە قوعام­نىڭ مۇلكىنە شىعىن كەلتىردى, كەڭەس­تىك بيلىكتى قۇلاتۋعا, السىرەتۋگە با­عىتتالعان ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدى, ۇيىم قۇرىپ, كونتررەۆوليۋتسيالىق قىلمىستارعا باردى» دەپ ايىپ تاعىلعان.

ارحيۆ قۇجاتتارىندا تومەندەگى ءبىر توپ ازاماتقا قاتىستى مىناداي دەرەكتەر بار:

دوسمۇحامەدوۆ عابباس, 61 جاستا, پارتيادا جوق, شالا ساۋاتتى, بۇرىنعى ءىرى باي, وتباسىلى, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ارتىق استىعىن تاپسىرماعانى جانە جاسىرعانى ءۇشىن ءىستى بولعان, باتىس الاش وردانىڭ بۇرىنعى توراعاسىنىڭ اعاسى, جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, يەلىگىندە 19 جىلقى, 2 تۇيە, 2 بۇقا, 5 سيىر, 28 قويى, جەر ءۇيى مەن كيىز ءۇيى, ءشوپ شاباتىن قۇرالى, ءبىر سوقاسى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. سۋحامبەرليەۆ ساقتاعان, 75 جاس­تا, پارتيادا جوق, ساۋاتسىز, بۇرىنعى ءىرى باي وتباسىنان شىققان, وتباسىلى, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ارتىق استىعىن تاپسىرماعانى جانە جاسىرعانى ءۇشىن ءىستى بولعان, پاتشالىق كەزەڭدە اۋىل ستارشيناسى جانە سوت تورەشىسى بولعان, ءومىر بويى جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, يەلىگىندە جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 2 جىلقى, 4 تۇيە, 2 سيىر, 2 بۇقا, 10 قويى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. سۋحانوۆ داۋلەتيار, 35 جاستا, پار­تيادا جوق, شالا ساۋاتتى, ورتا شارۋا, ىقپالدى اتقامىنەر, سوتتالماعان, وتباسىلى, جىمپيتى اۋدانىنىڭ №15 اۋىلدىق سوۆەتىنىڭ مۇشەسى, بايدىڭ قويعان ادامى, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن جانە مال باعۋمەن اينالىسقان, جەر ءۇيى, 1 جىلقى, 8 سيىر, 2 بۇقا جانە 4 بۇزاۋى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. جامبەرگەنوۆ باتىرعالي, 44 جاس­تا, پارتيادا جوق, ايەلى ولگەن, سا­ۋاتتى, ورتاشارۋا, ىقپالدى اتقامىنەر, ساي­لاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, پارا العا­نى ءۇشىن سوتتالعان, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى جانە جىلقىسى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. ابىلعازيەۆ ەسقالي, 50 جاستا, پارتيادا جوق, ەكى ايەلى بار, شالا ساۋاتتى, م ۇلىكتىك جاعدايى بويىنشا باي, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ارتىق استىعىن تاپسىرماعانى جانە جاسىرعانى ءۇشىن ەكى رەت ءىستى بولعان, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن جانە مال باعۋمەن اينالىسىپ, جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, 14 جىلقى, 10 سيىر, 6 بۇقا, 57 قوي, 2 تۇيەسى, جەر ءۇيى جانە ەكى كيىز ءۇيى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. ەسقاليەۆ وتەۋعالي, 20 جاستا, پارتيادا جوق, وتباسىلى, شالا ساۋاتتى, مالشى-شارۋا, ءىرى باي ابىلعازيەۆ ەسقاليدىڭ ۇلى, اكەسىمەن بىرگە تۇرادى, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. قاراشولاقوۆ ەسەن, 23 جاستا, پارتيادا جوق, وتباسىلى, بۇرىنعى ءىرى-ىقپالدى بايدىڭ بالاسى, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ارتىق استىعىن تاپسىرماعانى جانە جاسىرعانى ءۇشىن ءىستى بولعان, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن جانە مال باعۋمەن اينالىسىپ, جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 12 جىلقى, 6 سيىر, 4 تۇيە جانە 104 قويى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. بولاتوۆ تولەۋقايىر, 33 جاستا, پارتيادا جوق, وتباسىلى, شالا ساۋاتتى, بۇرىنعى ىقپالدى اتقامىنەر, باي, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ارتىق استىعىن تاپسىرماعانى جانە جاسىرعانى ءۇشىن ءىستى بولعان, كيىز ءۇيى, جەر ءۇيى, 3 سيىر, 2 جىلقى, 10 قويى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. رامازانوۆ وسپانعالي, 55 جاس­تا, پارتيادا جوق, ەكى ايەلى بار, ساۋات­سىز, ءىرى بايدىڭ جانە بۇرىنعى اۋىل ستار­شىنىنىڭ ۇلى, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىل­عان, سوتتالماعان, ءومىر بويى جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 6 جىلقى, 6 سيىر, 1 تۇيە جانە 20 قويى, اۋىل شارۋاشىلىق قۇرالدارى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. مايدانوۆ حايرۋللا, 36 جاستا, پارتيادا جوق, ساۋاتتى, وتباسىلى, باي, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, سوتتالماعان, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 8 جىلقى, 5 بۇزاۋلى سيىر, 4 تۇيە جانە 32 قويى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №15 اۋىلى تۇرعىنى. ادىلەۆ حۇسايىن, 57 جاستا, پارتيادا جوق, شالا ساۋاتتى, ەكى ايەلى بار, اۋقاتتى, ىقپالدى اتقامىنەر, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, سوتتالماعان, پاتشا كەزىندە پوليتسيادا ۋريادنيك جانە ءىز كەزۋشى قىزمەتىن اتقارعان, 1919 جىلى الاش وردا ۇكىمەتى كەزەڭىندە اۋىل ستارشىنى ورىنباسارى جانە جەر باسقارماسى مۇشەسى بولعان, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 1 جىلقى, 3 سيىر, 10 قويى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №19 اۋىلى تۇرعىنى. جاقىپوۆ باتىرعالي, 49 جاس­تا, پارتيادا جوق, شالا ساۋاتتى, ايەلى ولگەن, باي, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ارتىق استىقتى تاپسىرماعانى جانە جاسىرعانى ءۇشىن ءىستى بولعان, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 6 جىلقى, 7 سيىر, 4 بۇقا, 7 تۇيەسى, 8 باس ۇساق مالى جانە 46 قويى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №19 اۋىلى تۇرعىنى. بايعوجيەۆ ءابدىراحمان, 70 جاس­تا, پارتيادا جوق, شالا ساۋاتتى, وتبا­سىلى, بۇرىنعى اۋقاتتى باي, سايلاۋ قۇ­قى­نان ايىرىلعان, پاتشا كەزىندە سوت بولعان, سوتتالماعان, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 3 جىلقى, 6 سيىر, 2 بۇقا, 10 قويى مەن ەشكىسى بار, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №19 اۋىلى تۇرعىنى. ەلامانوۆا مۇگىلسىن, 46 جاستا, پارتيادا جوق, ساۋاتسىز, جەسىر, مۇ­لىك­تىك جاعدايى بويىنشا باي (كۋلاك), سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ارتىق استى­عىن تاپسىرماعانى جانە جاسىرعانى ءۇشىن ءىستى بولعان, بارلىق ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, جالدامالى ەڭبەكتى پايدالانعان, كامپەسكەلەۋ بويىنشا جەر اۋدارىلعان باي-جارتىلاي فەودال ەلامانوۆتىڭ ايەلى, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 24 جىلقى, 8 سيىر, 5 بۇقا, 5 تۇيە, 20 قويى جانە باسقا دا م ۇلىكتەرى بار, اۋىلشارۋاشىلىق سالىعىن تولەمەۋ جانە ارتىق استىقتى بەرمەۋ ماقساتىندا اقتوبە وكرۋگى اۋماعىندا تىعىلىپ جۇرگەن, ەكى رەت ۇستالعان, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №19 اۋىلى تۇرعىنى. تەمىرحانوۆ مىرزاعالي, 38 جاس­تا, پارتيادا جوق, ساۋاتتى, وتباسىلى, باي­اتقامىنەر, سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, سوتتالماعان, 1928 جىلى كامپەسكەلەۋ بو­يىنشا جەر اۋدارىلعان باي-جارتىلاي فەودال ەلامانوۆ توعايبايدىڭ اعايىنى, ءومىر بويى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان, جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 3 جىلقى, 3 سيىر, 18 قوي, 1 قاشارى بار, اۋىل شارۋاشىلىق سالىعىن تولەمەۋ جانە ارتىق استىقتى بەرمەۋ ماقساتىندا اقتوبە وكرۋگى اۋماعىندا تىعىلىپ جۇرگەن, ورال وكرۋگى جىمپيتى اۋدانى №19 اۋىلى تۇرعىنى. قاباقوۆ زاينۋللا, 18 جاستا, پارتيادا جوق, بويداق, شالا ساۋاتتى, ورتاشا-شارۋا, اكەسىمەن بىرگە يەلىگىندە جەر ءۇيى, كيىز ءۇيى, 1 جىلقى, 4 سيىر, 5 قاشار, 1 تۇيە, 3 قويى بار, سوتتالماعان, ءومىر بويى اكەسىمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن جانە مال باعۋمەن اينالىسقان, ورال وكرۋ­گى جىمپيتى اۋدانى №19 اۋىلى تۇرعىنى.

1930 جىلى 15 ناۋرىزدا وگپۋ-دىڭ ساياسي وكىلدىگى ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن 16 ادامعا قىلمىستىق كودەكستىڭ 58/8 جانە 58/10 باپتارى بويىنشا ۇكىم شىعارىلعان. اتى-جوندەرى قۇجاتتا كورسەتىلگەن كۇيىندە بەرىلىپ وتىر: «دوسمۋحامەدوۆ گابباس, ابيلگازىەۆ يسكالي, بالاتوۆ تولەۋكاير, رامازانوۆ ۋسپانگالي جانە اديلەۆ حۋساين – اتۋ جازاسىنا كەسىلسىن, بارلىعىنىڭ مۇلكى تاركىلەنسىن. كاراشۋلاكوۆ يسەن – ون جىل مەرزىمگە كونتسلاگەرگە جابىلسىن, مۇلكى تاركىلەنسىن. مايدانوۆ حايرۋللا – بەس جىل مەرزىمگە كونتسلاگەرگە جابىلسىن, مۇلكى تاركىلەنسىن. يسكاليەۆ ۋتەۋگالي, جاكۋپوۆ باتىرگالي جانە تەميرحانوۆ ميرزاگالي – ءۇش جىل مەرزىمگە كونتسلاگەرگە جابىلسىن, ۇشەۋىنىڭ دە مۇلكى تاركىلەنسىن. سۋحانوۆ داۆلەتيار جانە جامبەرگەنوۆ باتىرگالي – ءۇش جىل مەرزىمگە كونتسلاگەرگە جابىلسىن. بايگۋجيەۆ ابدراحمان جانە ەلامانوۆا موگۋلسۋن – ءۇش جىل مەرزىمگە سىبىرگە جەر اۋدارىلسىن, ەكەۋىنىڭ دە مۇلكى تاركىلەنسىن. سۋحامبەرليەۆ ساكتاگان – جانۇياسىمەن بىرگە اقمولا وكرۋگىنە جەر اۋدارىلسىن, مۇلكى تاركىلەنسىن. كاباكوۆ زاينۋللا – تەرگەۋدە بولعان كەزى ەسەپكە الىنىپ, قاماۋدان بوساتىلسىن».

1930 جىلى 22 ناۋرىزدا ءولىم جازاسىنا كەسىلگەن 5 ادامعا قاتىستى ۇكىم ساعات 16.40-تا ورىندالعان. قۇجاتتاردى قارا­عان كەزدە بايقاعانىمىز, كونتسلاگەرگە ايدالعان ادامداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز. تەك قانا مايدانوۆ حايرۋللانىڭ 1934 جىلى 25 ماۋسىمدا ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنەن بوساپ شىققانى تۋرالى كارلاگتىڭ باستىعى قول قويعان انىقتاما بار. ال سىبىرگە جەر اۋدارىلعان ءابدىراحمان بايعوجيەۆ پەن مۇگىلسىن ەلامانوۆاعا قاتىستى 1933 جىلى 11 ناۋ­­رىزدا ورال وبلىسى اۋماعىندا جانە قازاقستانمەن شەكارالاس جەرلەردە تاعى دا 3 جىل مەرزىمگە تۇرۋعا تىيىم سالاتىن باتىس ءسىبىر ولكەسى وگپۋ-نىڭ ۇكىمى شىققان.

1989 جىلى 16 مامىردا جازىقسىز جازالانعان جانداردىڭ بارلىعى ورال وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنىڭ قاۋلىسىمەن اقتالعان. دەگەنمەن ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولعاندىعى, ۇرپاقتارىنىڭ قايدا جۇرگەندىگى قاتتى ويلاندىرادى.

قورىتا ايتقاندا, 1929-1930 جىلدارى كەڭەستىك بيلىككە قارسى باسكوتەرۋلەر جىمپيتى اۋدانىنىڭ ءبىراز اۋىلىن قامتىعان. 1929 جىلى اۋداننىڭ №6 جانە №11 اۋىلدارىنىڭ بايلارى مەن اتقامىنەرلەرىن, بارلىعى 24 ادام­دى ايىپتاعان ارحيۆ قۇجاتتارى تابىل­دى. ولاردىڭ 12-ءسى اتۋ جازاسىنا كەسىلسە, قالعان 9 ادام 3-5-10 جىل مەر­زىم­دەرگە سوتتالعان جانە 3 ادام 3 جىل­عا جەر اۋدارىلعان. سونىمەن بىرگە كوتەرىلىس­شىلەردىڭ №20 اۋىلدا – ايتپاي تاۋىشوۆ, №17 اۋىلدا – ايات قابىشەۆ, №18 اۋىلدا – جۇباندىق اقبولاتوۆ, №24 اۋىلدا – ەسەن امانكەلەۆ, №13 اۋىلدا – تولەن ەسبولاتوۆ سەكىلدى بەلسەندى وكىلدەرى بولعاندىعى جونىندە مالىمەت كەزدەستى.

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ەسىمدەرىن حالىق ءبىلۋى ءتيىس. ولاردى بۇكىل قوعام حالىق باتىرى دەپ تانىپ, قازىرگى جاس ۇرپاق ەرجۇرەك اتا-بابالارىنىڭ ەرلىگىن ماقتانىش ەتۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. سوندىقتان كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى حالىق كوتەرىلىستەرىنە قاتىستى دەرەكتەر عىلىمي اينالىمعا تولىق ەنگىزىلىپ, وقۋلىقتاردا جاريالانۋى, مۋزەيلەردە دارىپتەلۋى جانە عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالاردا باياندالۋى قاجەت.

 

ەسقايرات حايداروۆ,

جاڭگىر حان اتىنداعى بقاتۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى باتىس قازاقستان وبلىستىق جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى